MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
181
CHILANGARLIK ISHLARI JIHOZLARI VA ASBOB-
USKUNALARINI TANLASH: TEXNOLOGIK TAHLIL VA
SAMARADORLIKNI OSHIRISH YO’LLARI
Mavzusidagi ilmiy-maqola.
Ma’murjonov Anvarjon Umidbek o’g’li
Oltiariq sanoat va texnologiyalar texnikumi (Fargʻona viloyati, Oltiariq
tumani)
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLTIARIQ SANOAT VA TEXNOLOGIYALAR TEXNIKUMI
Fargʻona – 2025
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
182
ANNOTATSIYA:
Mazkur
maqolada
chilangarlik
ishlari
uchun
ishlatiladigan jihoz va asbob-uskunalarni tanlash mezonlari, ularning texnologik
jarayonlarga ta’siri va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishdagi roli tahlil
qilingan. Tadqiqotda mavjud asbob-uskunalar turlari — qo‘l asboblari, mexanik,
pnevmatik, elektr va avtomatlashtirilgan tizimlar — texnik, ergonomik, xavfsizlik va
iqtisodiy ko‘rsatkichlari asosida baholangan. Bavora (Analitik Hierarxiya) usuli
orqali tanlov mezonlari og‘irligi aniqlanib, texnik-iqtisodiy samaradorlik
hisoblangan. O‘rganilgan amaliy tajriba asosida optimal asbob-uskunalar
to‘plamini tanlash bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Tadqiqot
natijalari kichik va o‘rta hajmdagi ishlab chiqarish subyektlari uchun jihozlar
xaridini rejalashtirishda muhim amaliy ahamiyatga ega.
ABSTRACT:
This scientific article analyzes the selection criteria for
equipment and tools used in locksmithing operations, their impact on technological
processes, and their role in improving production efficiency. Various types of
equipment — including hand tools, mechanical, pneumatic, electric, and automated
systems — are evaluated based on technical, ergonomic, safety, and economic
indicators. The Analytic Hierarchy Process (AHP) method is applied to determine the
weight of selection criteria, and a comprehensive techno-economic assessment is
conducted. Based on a case study, scientifically grounded recommendations are
developed for selecting the optimal set of tools and equipment. The research findings
have practical significance for planning tool acquisitions in small- and medium-sized
manufacturing enterprises.
Kalit so‘zlar
:
chilangarlik, jihoz tanlash, ergonomika, xavfsizlik,
avtomatlashtirish, texnik-iqtisodiy tahlil
Maqolaning maqsadi:
Chilangarlik ishlari uchun zarur bo‘lgan jihozlar va
asbob-uskunalarni tanlash bo‘yicha ilmiy asoslangan metodikani ishlab chiqish,
tanlov mezonlarini aniqlash hamda zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish orqali
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yo‘llarini amaliy misollar bilan ko‘rsatish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
183
Chilangarlik ishlari uchun ishlatiladigan asbob-uskunalarni quyidagi asosiy
guruhlarga ajratish mumkin:
Qo‘l asboblari
: kalitlar (oddiy, momentli), otvyortkalar, bolg‘alar,
sverllar, zımpara qog‘ozlari va boshqalar. Bu asboblar oddiy va oson boshqariladigan
bo‘lib, kichik hajmli ishlar uchun mos keladi.
Mexanik uskunalar
: gilzali presslar, quvurlarni bukuvchi stanoklar,
dastgoh kalitlar va boshqa kuchaytirilgan mexanik qurilmalar.
Pnevmatik va elektr asboblar
: kompressor asosida ishlovchi burg‘ular,
silliqlagichlar, zarbli bolg‘alar va elektr kalitlar. Ular ish unumdorligini bir necha
barobar oshiradi.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlar
: CNC dastgohlariga
ulanadigan qurilmalar, masofadan boshqariladigan asboblar, aqlli sensorlar bilan
jihozlangan chilangarlik tizimlari.
2. Jihoz va asboblarni tanlash mezonlari
Jihoz tanlashda quyidagi omillar hisobga olinadi:
Material turi
: Ishlov beriladigan material (po‘lat, alyuminiy, plastmassa
va h.k.)ga qarab asbob tanlanadi.
Aniqlik darajasi
: Millimetr aniqlik talab qilinadigan ishlar uchun
maxsus kalibrovkali asboblar tanlanadi.
Ergonomikasi
: Asbob og‘irligi, tutqich shakli, ishchilarning qulayligi
va charchamasligi muhim.
Ishlab chiqarish quvvati
: Yirik sexlar va kichik ustaxonalar uchun turli
darajadagi quvvatga ega asboblar kerak bo‘ladi.
Xavfsizlik
: Har qanday asbobda himoya vositalari, elektr izolyatsiyasi
va sertifikatlari bo‘lishi shart.
Texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar
: Xarajat, xizmat muddati, ta’mirlash
osonligi va energiya sarfi baholanadi.
3. Texnologik jarayonga ta’siri va optimallashtirish yo‘llari
To‘g‘ri tanlangan asbob-uskunalar:
Ish jarayonining samaradorligini 2–3 barobar oshiradi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
184
Ishchilarning charchashini kamaytiradi va xavfsizlikni ta’minlaydi;
Ish sifatining barqarorligini ta’minlaydi;
Ta’mirlash va profilaktika xarajatlarini kamaytiradi.
Optimallashtirish uchun:
Har bir ish bosqichiga mos jihozlar to‘plami tuzish;
Avtomatlashtirilgan vositalarni joriy etish;
Asboblar monitoring tizimini (RFID, IoT sensorlar) qo‘llash;
Ishchilarni asboblar bilan ishlash bo‘yicha muntazam o‘qitib borish
zarur.
Ushbu maqolada qoraqin sanoat tarmoqlarida chilangarlik ishlari jarayonida
qo‘llaniladigan jihoz va asbob-uskunalarini tanlash mezonlari, ularning texnologik
optimalligi hamda ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri tahlil qilinadi. Qiymatli
tajriba va ilmiy adabiyotlar asosida aniqlangan mezonlar yordamida uskunalarning
texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari baholanadi va eng maqbul variantlar taklif etiladi.
Shuningdek, zamonaviy avtomatlashtirilgan va raqamli monitoring tizimlari joriy
etilishining imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Chilangarlik ishlari mashinasozlik, qurilish, avtoservis va boshqa ko‘plab
sanoat tarmoqlarida juda muhim ahamiyatga ega. Ular metall va boshqa
materiallardan tayyorlangan detallarni montaj qilish, ta’minlash, o‘lchash, qayta
ishlash va ta’mirlash jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Ishlab chiqarish sifatini, ish
unumdorligini va xavfsizlikni ta’minlashda chilangarlik asbob-uskunalarining to‘g‘ri
tanlanishi va integratsiya qilinishi asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Tarixan chilangarlik asbob-uskunalari rivojlanishi qo‘l asboblari (bolg‘alar,
otvyortkalar, kalitlar) vositalaridan boshlangan. XX asrda mexanik va pnevmatik
sistemalar keng tarqaldi (Frolov, 2019). 2000-yillardan so‘ng esa elektr,
akkumulyatorli va CNC boshqaruvli qurilmalar sanoatda keng joriy etila boshlandi
(Bosch Professional Manuals).
Zamonaviy tadqiqotlar asbob tanlashda ergonomika, xavfsizlik va texnik-
iqtisodiy ko‘rsatkichlarga alohida e’tibor qaratadi (ISO 11148; Mahkamov va
Raxmonov, 2020). IoT va RFID texnologiyalari asosida qurilgan monitoring tizimlari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
185
esa jihozlarning nosozliklarini oldindan aniqlash va samaradorlikni oshirish imkonini
beradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Maqolada tadqiqot quyidagi bosqichlardan iborat bo‘ldi:
1.
Material va usullarga keltiriladigan talablar aniqlash:
Ishlab
chiqarish sharoitida eng ko‘p ishlatiladigan metall va qattiq materiallar tahlili.
2.
Asbob-uskunalar turlarini guruhlash va tavsiflash:
Qo‘l, mexanik,
pnevmatik, elektr va avtomatlashtirilgan tizimlar.
3.
Tanlash mezonlari ishlab chiqish:
Bavora (Analitik Hierarxiya) usuli
yordamida mezonlar og‘irlik koeffitsientlarini aniqlash.
4.
Texnik-iqtisodiy tahlil:
Har bir uskunaning sotib olish qiymati,
ekspluatatsiya xarajatlari va xizmat muddati hisoblanadi.
5.
Amaliy misol:
O‘zbekistondagi kichik avtoservis ustaxonasida turli
asbob-uskunalarning samaradorligi solishtirildi.
Asbob-uskunalar turlari va tavsifi
Guruh
Misol
asbob-
uskunalar
Afzalliklari
Kamchiliklari
Qo‘l asboblari
Kalitlar, otvyortkalar,
bolg‘alar
Eng kam xarajat,
portativlik
Ish
unumdorligi
cheklangan
Mexanik uskunalar
Press-dastgohlar,
quvurlari
bukuvchi
stanoklar
Yuqori
kuch,
doimiy ishlash
Katta hajm, yuqori
boshlang‘ich
sarmoya
Pnevmatik asboblar
Kompressorli
burg‘ular,
zarbli
bolg‘alar
Yuqori
tezlik,
engil vazn
Kompressor
talab
qiladi
Elektr
va
akkumulyatorli
Silliqlagichlar, zarbli
burg‘ular
Erkin
joyda
ishlash
imkoniyati
Batareya
zaryadi,
elektr
tarmog‘iga
bog‘liq
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
186
Avtomatlashtirilgan
CNC qurollari, robot
tizimlari
Aniqlik,
monitoring, uzoq
muddat ish
Murakkab
texnik
xizmat, yuqori narx
Tanlash mezonlari va ularning tahlili
1 Materialga moslik
Asbob turi ishlov beriladigan materialning qattiqligi va qoplamasiga qarab
tanlanadi. Masalan, po‘lat ishlov berishda yuqori momentli momentli kalitlar yoki
zarbli bolg‘alar talab etiladi.
2 Aniqlik va sifat
Millimetr darajasida ishlash kerak bo‘lgan operatsiyalar uchun mikrometr
kalibrlangan asboblar va CNC qurollaridan foydalanish lozim.
3 Ergonomika va xavfsizlik
Asbob og‘irligi, tutqich shakli, antiplastik qoplamalar, himoya ekranlari va
uzilish terminali mavjudligi ishlovchilar salomatligini saqlaydi.
4 Texnik-iqtisodiy tahlil
Tanlov mezonlarini og‘irlik koeffitsientlari bilan baholab, har bir asbobning
umumiy egallik qiymati (Total Cost of Ownership) aniqlanadi. Bavora usuli asosida:
Bu yerda — mezonning ahamiyat og‘irligi, — mezon bo‘yicha ball qiymati.
Amaliy tadqiqot natijalari
O‘rganilgan avtoservis ustaxonasida bir yillik ishlash davomida turli asbob-
uskunalarning TCOsi quyidagicha aniqlangan:
Asbob
Xarid narxi
(USD)
Yillik
ekspluatatsiya
(USD)
Xizmat
muddati
(yil)
TCO (USD)
Oddiy momentli kalit
20
5
5
45
Pnevmatik zarbli bolg‘a 150
20
7
290
Akkumulyatorli
burg‘u
120
15
4
180
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–1_Май –2025
187
CNC boshqaruvli
qurol
800
50
10
1300
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Tijorat hajmi o‘rtacha bo‘lgan ustaxonalar uchun
pnevmatik va akkumulyatorli asboblar eng maqbul hisoblanadi.
Xulosa va takliflar
Ushbu tadqiqot chilangarlik asbob-uskunalarini tanlashda ilmiy yondashuv va
texnik-iqtisodiy tahlilning ahamiyatini tasdiqladi. Asosiy tavsiyalar:
1.
Bavora (AHP) usuli
— tanlov mezonlarini tartibli baholash uchun
qo‘llansin.
2.
IoT monitoring tizimlari
— jihozlarning ishlashini real vaqt rejimida
kuzatish va oldindan nosozliklarni aniqlash.
3.
Ergonomik dizayn
— ishchilarning salomatligini himoya qilish uchun
asosiy talab bo‘lsin.
4.
Mahalliy va xorijiy ishlab chiqaruvchilar mahsulotlarini solishtirish
— samarali narx-sifat nisbatini topish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. “Mexanik ishlov berish asoslari” – O‘zbekiston texnika universiteti o‘quv
qo‘llanmasi
2. G.D. Frolov –
Slesarnoye delo
3. ISO 9001:2015 – Ishlab chiqarish jarayonlarining sifat standartlari
4. Bobojonov M., Jo‘rayev A. –
Texnologik mashina va jihozlar
(O‘zbekistonda
nashr etilgan o‘quv qo‘llanma)
5. Zamonaviy elektr asboblari ishlab chiqaruvchilari (Bosch, Makita, DeWalt)
texnik pasportlari
