Процесс секуляризации: история и интерпретация

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

165

ÔÀËÑÀÔÀ

//

ÔÈËÎÑÎÔÈß

// PHILOSOPHY

КАМИЛОВ

ДАВРОН

Катта

ўқитувчи

,

ТошТЙМИ

Секуляризация

жараёни

:

тарих

ва

талқин

Аннотация

.

Ҳозирги

давр

жаҳон

миқёсида

,

бир

томондан

,

дунёвий

жамият

тамойиллари

устуворлашиб

бораётгани

,

иккинчи

томондан

,

халқлар

маданияти

-

нинг

қадимий

манбаларидан

бири

бўлган

диний

онгда

ўзига

хос

қайта

тикланиш

жараёнлари

кечаётгани

билан

характерланади

.

Бундай

ҳолат

диннинг

ижтимоий

институт

сифатида

замонавий

жамиятда

тутган

ўрни

ва

мавқеи

билан

боғлиқ

кўплаб

масалаларнинг

кун

тартибига

чиқишига

сабаб

бўлмоқда

.

Жамият

ҳаёти

соҳалари

фаолиятининг

дин

таъсиридан

ҳоли

,

озод

ва

мустақил

кечишини

англатадиган

секулярлашув

жараёни

шундай

масалалар

жумласидандир

.

Шу

маъ

-

нода

,

ушбу

мақола

мазкур

мураккаб

ва

зиддиятли

ижтимоий

жараённинг

таҳлилига

бағишлангани

,

унинг

долзарблигини

кўрсатади

.

Мақолада

“

секулярлашув

”

атамасининг

шаклланиши

тарихийлик

ва

мантиқий

-

лик

нуқтаи

назаридан

ўрганилган

:

сўзнинг

луғавий

маъносига

доир

фикр

-

мулоҳа

-

залар

баён

этилган

,

унинг

тушунча

сифатидаги

турли

муаллифларга

тегишли

таърифлари

қиёсий

,

танқидий

таҳлил

этилган

.

Айни

пайтда

,

секулярлашув

жараёнининг

тарихан

юзага

келишининг

объектив

ва

субъектив

омиллари

очиб

берилган

.

Бунда

Ғарб

ва

Шарқ

мамлакатларининг

турли

даврларга

хос

ижтимоий

-

маданий

ҳаётига

доир

аниқ

мисоллар

изчил

ўрганилган

, “

секулярлашув

”

атама

-

сининг

мазмунан

бойиб

бориши

хусусиятлари

аниқланган

.

Замонавий

файласуф

олимларнинг

тадқиқ

этилаётган

масала

бўйича

билдир

-

ган

фикр

-

мулоҳазалари

,

турли

илмий

мактаблар

томонидан

илгари

сурилаётган

назарий

қарашлари

таҳлилига

ҳам

мақолада

алоҳида

эътибор

қаратилган

.

Тавсиф

ва

ёндашувлардаги

умумий

ва

ўзига

хос

жиҳатлар

ажратиб

кўрсатилган

ҳамда

уларга

нисбатан

муаллифнинг

ўз

нуқтаи

назари

баён

этилган

, “

секулярлашув

”

тушунчасининг

таърифи

ишлаб

чиқилган

.

Якунда

олиб

борилган

изланишга

таян

-

ган

ҳолда

умумий

назарий

хулосалар

баён

этилган

.

Маълумки

,

секуляризация

парадигмалари

тадрижий

равишда

замонавий

дунё

шароитида

ўзгариб

бормоқда

.

Шу

жиҳатдан

секуляризация

жараёни

барча

жа

-

миятларга

хос

хусусият

эмас

.

Эътиборли

томони

шундаки

,

содир

бўлган

ўзгариш

-

лар

жараёнида

диний

масалалар

ижтимой

баҳс

-

мунозара

ва

айрим

ҳолларда

зиддиятлар

марказидан

ўрин

олиб

бормоқда

.

Шунга

қарамасдан

,

дин

тўлиқ

оммавий

маконни

эгаллаши

эҳтимоли

мавжуд

бўлса

ҳам

секуляризация

замонавий

дунёнинг

ўзаги

сифатида

қолмоқда

.

Юқоридаги

маълумотлар

таҳлилига

асосланиб

айтиш

мумкинки

,

секуляризация

жараёнлари

турли

жамиятларда

муайян

бир

андозада

кечмайди

ва

ҳар

бир

жамиятда

унинг

ўзига

хос

чегараси

мавжуд

.

Тарихий

таҳлил

,

замонавий

таъриф

ва

тавсифлар

мазмунидан

келиб

чиққан

ҳолда

,

секуляризация

жамият

ҳаётида

диннинг

ўрни

ва

аҳамиятининг

сусайиши

билан

боғлиқ

мураккаб

ижтимоий

жа

-

раён

ҳисобланиб

,

жамиятда

диний

анъаналар

устуворлигига

таянган

тартибнинг

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

166

рационал

меъёрларга

асосланган

дунёвийлик

моделига

алмашинувини

англатади

,

дейиш

мумкин

.

Таянч

сўз

ва

иборалар

:

секуляризация

жараёни

,

диний

-

мифология

,

рационал

ёндашув

,

мўътадил

секуляризм

,

кескин

секуляризм

,

теократия

,

тоталитар

тузум

,

плюралистик

ёндашув

,

метафизика

,

тоқатлилик

.

Аннотация

.

В

современном

мире

господствуют

принципы

светского

общест

-

ва

,

с

одной

стороны

,

а

с

другой

–

процесс

первоначального

возрождения

религиоз

-

ного

сознания

,

одного

из

древних

источников

народной

культуры

.

Именно

поэтому

религия

стала

социальным

институтом

в

повестке

дня

многих

вопросов

,

связан

-

ных

с

ролью

и

статусом

современного

общества

.

Такие

вопросы

,

как

секуляризм

,

который

подразумевает

свободную

,

независимую

и

независимую

деятельность

сфер

общественной

жизни

.

В

этом

смысле

данная

статья

посвящена

анализу

этого

сложного

и

противоречивого

социального

процесса

и

его

актуальности

.

В

статье

термин

«

секуляризация

»

происходит

с

точки

зрения

истории

и

логики

:

лингвистического

значения

слова

,

его

сравнительного

и

критического

анал

-

иза

его

определений

разных

авторов

.

В

то

же

время

,

объективные

и

субъективные

факторы

возникновения

процесса

секуляризации

были

раскрыты

.

Конкретные

примеры

социокультурной

жизни

Запада

и

Востока

детально

изучены

и

опреде

-

лено

содержание

термина

«

секуляризация

».

Особое

внимание

уделяется

анализу

мнений

современных

философов

по

этому

вопросу

,

анализу

теоретических

взглядов

,

предложенных

различными

академическими

школами

.

Выделены

общие

и

специфические

аспекты

описания

и

подхода

,

описаны

собственные

взгляды

автора

на

них

и

разработаны

определения

понятия

«

секуляри

-

зация

».

На

основании

недавних

исследований

даны

общие

теоретические

выводы

.

Как

известно

,

парадигмы

секуляризации

в

современном

мире

постепенно

меня

-

ются

.

В

этом

смысле

секуляризация

не

является

характерной

чертой

всех

обществ

.

Следует

отметить

,

что

в

процессе

перемен

религиозные

проблемы

находятся

в

центре

общественных

дебатов

и

,

в

некоторых

случаях

,

в

центре

противоречий

.

Тем

не

менее

,

секуляризация

остается

ядром

современного

мира

,

хотя

религия

,

вероятно

,

займет

огромное

пространство

.

На

основании

приведенного

анализа

можно

сказать

,

что

процессы

секуляри

-

зации

не

основаны

на

конкретном

стандарте

в

разных

обществах

,

и

в

каждом

обществе

существует

определенная

граница

.

Основываясь

на

историческом

анна

-

лизе

,

современном

определении

и

описании

,

секуляризация

является

сложным

социальным

процессом

,

связанным

с

ролью

религии

в

жизни

общества

,

и

может

быть

заменена

изменением

порядка

религиозных

традиций

,

основанных

на

рацио

-

нальных

принципах

,

основанных

на

принципе

секуляризма

.

Опорные

слова

и

выражения

:

процесс

секуляризация

,

религиозная

мифология

,

рациональный

подход

,

умеренный

секуляризм

,

острый

секуляризм

,

теократия

,

тоталитарная

система

,

плюралистический

подход

,

метафизика

,

терпимость

.

Abstract.

In the modern world, the principles of secular society dominate, on the one

hand, and on the other, the process of the initial revival of religious consciousness, one of
the ancient sources of popular culture. That is why religion has become a social
institution on the agenda of many issues related to the role and status of modern society.
Issues such as secularism, which implies the free, independent and independent activity of

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

167

the spheres of public life. In this sense, this article is devoted to the analysis of this
complex and controversial social process and its relevance.

In the article, the term “secularization” occurs in terms of history and logic: the

linguistic meaning of a word, its comparative and critical analysis of its definitions by various
authors. At the same time, the objective and subjective factors behind the secularization
process were uncovered. Specific examples of the sociocultural life of the West and the East
are studied in detail and the content of the term "secularization" is defined.

Particular attention is paid to the analysis of the views of modern philosophers on this

issue, the analysis of theoretical views proposed by various academic schools. General and
specific aspects of the description and approach are highlighted, the author’s own views on
them are described and definitions of the concept of “secularization” are developed. Based
on recent studies, general theoretical conclusions are given.

As it is known, the secularization paradigms in the modern world are gradually

changing. In this sense, secularization is not a feature of all societies. It should be noted
that in the process of change, religious issues are at the center of public debate and, in
some cases, at the center of controversy. However, secularization remains the core of the
modern world, although religion is likely to occupy a huge space.

Based on the above analysis, we can say that the processes of secularization are not

based on a specific standard in different societies, and in each society there is a certain
limit. Based on historical analysis, modern definition and description, secularization is a
complex social process associated with the role of religion in society, and can be
replaced by changing the order of religious traditions based on rational principles based
on the principle of secularism.

Keywords and expressions:

secularization process, religious mythology, rational

approach, moderate secularism, acute secularism, theocracy, totalitarian system, plura-
listic approach, metaphysics, tolerance.

Кириш

.

Секуляризация

жараёни

замонавий

жамиятга

хос

хусусиятлардан

бири

ҳисобланади

.

Ҳ

озирда

диннинг

интеграторлик

функциясида

ўзгаришлар

содир

бўлмоқда

,

ҳаётни

диний

идрок

этиш

билан

бирга

рационал

тафаккур

орқали

англаш

қадриятга

айланиб

бормоқда

.

Турли

ҳаётий

муҳим

масалалар

ечимида

илм

-

фан

устувор

аҳамият

касб

этмоқда

.

Диний

ёндашув

ва

қарашлар

ўзининг

етакчилик

мақомини

баъзи

ўринда

қисман

,

баъзан

тўлиқ

бой

бераётгани

кузатилмоқда

.

Натижада

“

секуляризация

”

атамасининг

мазмуни

бу

ҳодиса

билан

боғлиқ

жараёнларга

доир

масалаларни

нафақат

илмий

,

балки

фалсафий

тадқиқ

этиш

объектив

заруратга

айланмоқда

.

Секуляризация

диний

вазият

,

диний

институтлар

,

аҳоли

диний

дунёқара

-

шининг

ўзгариши

билан

боғлиқ

бўлган

нотекис

ва

кўп

векторли

жараён

бўлиб

,

жамиятда

динлар

ва

динийликнинг

аҳамиятини

пасайишига

олиб

келди

.

Шу

-

нингдек

,

у

бир

турдаги

жараён

ҳам

эмас

,

яъни

унга

турли

омиллар

таъсир

кўрса

-

тади

.

Шу

нуқтаи

назардан

,

секуляризация

феноменини

минтақалар

ва

маданият

-

лар

кесимида

тадқиқ

этиш

эътиборга

молик

масалалардан

бири

саналади

.

Мақсад

ва

вазифа

:

Секуляризация

атамасининг

этимологияси

,

жараён

юзага

келишининг

хронологик

тарихи

,

ижтимоий

фалсафий

асослари

,

ра

-

ционализмга

дахлдор

ғояларнинг

жамиятга

таъсири

,

Ғ

арб

ва

Шарқ

минта

-

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

168

қаларида

секуляризациянинг

турли

талқинларини

ўрганиш

,

хусусан

,

жаҳон

динлари

ҳисобланган

христианлик

ва

ислом

таълимотида

динийлик

ва

дунёвийлик

масаласини

таҳлил

қилиш

асосий

мақсадимиздир

.

Айнан

мана

шу

масалаларни

ўрганишда

Ғ

арб

ва

Шарқ

тадқиқотчиларининг

илмий

изланишлари

натижасида

юзага

келган

маълумотлар

асосида

таҳлил

қилиш

,

таъриф

ва

талқинлар

асосида

шахсий

мулоҳаза

ва

хулосалар

беришни

ўз

олдимизга

вазифа

қилиб

қўйганмиз

.

Усуллар

:

Илмий

мақолани

ёзишда

назарий

-

методологик

,

тарихий

ва

холислик

,

таҳлил

ва

тизимлаштириш

тамойиллари

,

шунингдек

,

фалсафий

-

қиёсий

,

тизимли

таҳлил

каби

усуллардан

фойдаланилди

.

Натижалар

ва

мулоҳаза

:

“

Секуляризация

”

атамаси

замонавий

фалсафа

ва

маданиятшуносликка

оид

адабиётларда

тез

-

тез

учраб

туришига

қарамай

,

унинг

мазмуни

етарли

даражада

очиб

берилмаган

.

Фалсафа

қомусий

луға

-

тида

мазкур

атама

қуйидагича

таърифланади

: “

Секуляризация

‒

У

йғониш

даврида

Е

вропада

кенг

тарқалган

қараш

бўлиб

,

ижтимоий

ҳаётнинг

барча

соҳаларида

,

инсон

онги

ва

фаолиятида

дунёвийлик

таъсирининг

кучайиб

бориш

жараёнини

ифода

этади

”

1

.

Л

уғавий

жиҳатдан

бу

сўз

лотинча

“saecularis”

сўзидан

келиб

чиққан

бўлиб

,

дунёвий

,

диний

бўлмаган

ва

черков

таъсиридан

озод

,

деган

маъно

-

ларни

англатади

.

Даставвал

,

мазкур

атама

ер

,

мулк

ва

ҳокимиятни

черков

ва

ибодатхоналардан

олиб

қўйишни

англатган

2

.

Бугунги

кунда

“

секуляриза

-

ция

”

сўзи

энг

умумий

маънода

юқорида

қайд

этилган

мазмунда

қўлланил

-

моқда

ва

у

мазмунан

бой

,

кенг

қамровли

атама

сифатида

ижтимоий

фанлар

тизимидан

жой

олди

.

Қадимги

Юнонистонда

бевосита

диний

фаолият

билан

шуғулланмасликни

англатувчи

“laikos”

сўзи

истеъмолга

кирди

.

Кейинроқ

,

католицизм

оқимига

эътиқод

қилувчи

аҳоли

яшайдиган

минтақаларда

“

лаицизм

”

атамаси

пайдо

бўлди

.

Қадимги

Рим

маданиятининг

кучли

таъсири

натижасида

лотин

тилидан

“secularis”

сўзи

ўзлаштирилди

3

.

Натижада

мазкур

сўз

Ғ

арбий

Е

вропанинг

бир

қатор

тилларида

диний

бўлмаган

соҳаларга

нисбатан

қўлланила

бошланди

.

Бошқа

луғатларда

“

секуляризация

”

тушунчаси

қуйидагича

шарҳланади

:

1)

давлатнинг

черков

мулкига

дунёвий

муносабати

; 2)

Ғ

арбий

Е

вропада

шахсни

руҳоний

ҳолатдан

черков

розилиги

асосида

дунёвий

ҳолатга

ўтиши

,

яъни

черковдаги

лавозимидан

озод

этилиб

,

у

билан

боғлиқ

хуқуқ

ва

имтиёзлардан

1

Falsafa qomusiy lug'at. [Encyclopedic Dictionary of Philosophy]

Т

oshkent, O'zbekiston

faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti., 2004. 360 p.

2

Bogdanova.

О

.

А

. Prosess sekulyarizasiya I krizis lichnosti v zapodnoy culture XX veka:

Monografiya. [The process of secularization and the crisis of personality in the Western culture of
the XX century]Rostov-n/Donu, Rost.gos.ekon.Univ., 2001. 11 p.

3

Farax S. Duxovnaya seculyarizasiya I religiya: Opit xristianstva I islama. Monografiya.

[Spiritual Secularization and Religion: The Experience of Christianity and Islam] Moscow, Sentr
arabskix I islamskix issledovaniya., 2008. 72 p.

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

169

маҳрум

бўлиши

; 3)

маданият

ва

шахс

тафаккур

тарзини

,

илм

-

фанни

черков

васийлиги

,

таъсири

ҳамда

диний

дунёқарашдан

халос

қилиш

1

.

Шу

тарзда

секуляризация

ҳақида

мулоҳаза

юритар

эканмиз

,

энг

аввало

,

ҳозирда

диннинг

ижтимоий

институт

сифатида

жамият

ҳаётидаги

ўрни

ва

ролида

содир

бўлаётган

жиддий

ўзгаришлар

ва

тенденцияларни

назарда

тутамиз

.

Бу

ҳақда

В

эит

Бадер

шундай

фикр

билдиради

: “

Бизнинг

давримизда

“

секуляризация

”

уч

томонлама

бир

-

бирига

алоқадор

ҳамда

баҳсли

маънода

қўлланади

.

М

аданий

жиҳатдан

,

секуляризация

деганда

умумий

когнитив

ва

норматив

маданият

доирасида

дунё

,

жамият

ва

инсонга

эътибор

назарда

тутилади

.

Ижтимоий

жиҳатдан

эса

,

замонавий

жамиятда

диний

ақида

ва

амалиётлар

аҳамиятининг

камайишини

билдиради

.

Сиёсий

жиҳатдан

,

секу

-

ляризация

давлат

ва

сиёсатга

алоқадор

муносабатларни

англатади

.

М

азкур

фарқлар

амалий

жиҳатдан

ҳам

аҳамиятга

эга

2

.

Олимнинг

фикри

борасида

шуни

айтиш

мумкинки

,

у

бизга

тушунча

ифода

этган

умумий

ҳодисани

англатса

-

да

,

унинг

конкрет

чегаралари

ҳақида

аниқ

маълумот

бера

олмайди

.

М

азкур

сўзнинг

теологик

талқинлари

ҳам

мавжуд

.

Х

усусан

,

христианлик

таълимотида

абадий

“

диний

дунё

”

қаршисидаги

“

бу

дунё

”

ўзгаришга

учраган

олам

,

деб

ҳисобланган

.

Х

арви

Кокснинг

фикрича

,

бу

Инжил

ақидаларидан

четлашишдир

.

Бундай

қараш

абадий

ва

ўзгармас

ҳақиқий

диний

дунёни

,

ўткинчи

ва

ўзгарувчан

“

секуляр

”

дунёдан

юқорироқ

баҳолашни

келтириб

чиқаради

.

Шунинг

учун

ҳам

зоҳидона

ҳаёт

кечирган

диндор

руҳонийлар

шаклан

бир

хил

шароитда

фаолият

юритишларига

қарамай

секуляр

руҳоний

-

лардан

мўътабарроқ

деб

қаралган

3

.

Руҳонийларнинг

иерархиясига

муносабат

,

уларнинг

мартаба

ва

нуфуз

жиҳатидан

табақаланиши

барча

динларга

хос

хусусиятдир

.

Агар

секуляризация

христиан

динининг

ақидаларига

муносабат

натижаси

сифатида

юзага

келди

дейилса

,

бошқа

динлар

таъсири

кучли

минтақаларда

бу

ҳолатнинг

кечиши

билан

боғлиқ

савол

ўртага

чиқади

.

Шубҳасиз

,

секуляризация

жараёнида

христиан

дини

марказий

ўринни

эгаллай

-

ди

.

Л

екин

мазкур

жараён

христиан

дини

вакилларининг

бевосита

ўз

ихтиёр

-

лари

билан

амалга

оширилгани

борасидаги

қарашлар

баҳс

талабдир

.

З

еро

,

ҳар

қандай

диний

таълимот

ўз

позициясининг

бой

берилиши

,

таъсир

доирасининг

қисқариши

ва

аҳамияти

пасайишининг

тарафдори

эмас

.

Секуляризациянинг

моҳиятини

чуқурроқ

англаш

учун

унинг

тарихига

алоҳида

эътибор

қаратиш

зарур

.

Қайд

этиш

керакки

,

қадимги

даврда

диний

-

лик

ва

дунёвийлик

ўртасидаги

муносабат

мутафаккирлар

қарашларида

аниқ

1

Baybatirova N.M. Otrajeniya prosessov islamizasii i seculyarizasii tureskogo obshestvo v presse.

[Reflection of the processes of Islamization and secularization of Turkish society in the press]

Vestnik SPbGU, 2010, no 9, pp 244.

2

Bader V. Secularism or democracy? Associational Governance of Religious Diversity.

Amsterdam. Amsterdam university press., 2007. 34 p.

3

Koks

Х

. The secular city: secularization and urbanization in theological perspective. New-York,

1993. 32 p. (Russ.ed.: Borovoy O. Gurovskiy K. Mirskoy grad seculyarizasiya I urbanizasiya v

teologicheskom aspect. Moscow, Vostochnaya literature., 1995. 35 p.)

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

170

ифодаланмаган

эди

.

Х

ристианликнинг

илк

даврларида

Исо

М

асиҳ

Ц

езарь

ҳукмдорлиги

ва

илоҳ

подшоҳлигини

ажратиб

берган

эди

.

Жумладан

,

М

атфейдан

қилинган

ривоятда

шундай

дейилади

: “

Кесарга

кесарликни

,

худога

илоҳ

салтанатини

беринг

”

1

.

М

асиҳнинг

бу

сўзларини

ўз

даврида

Рим

императори

ҳам

,

кейинроқ

В

изантия

императорлари

ҳам

қабул

қилишмади

.

Г

оҳида

император

диний

фаолият

устидан

ҳукмронлик

ўрнатган

бўлса

,

ай

-

рим

ҳолларда

католик

руҳонийлари

Е

вропа

қироллари

ва

герцог

фаолиятига

аралашарди

2

.

Секуляризация

жараёнлари

илк

бор

Е

вропада

Ўрта

асрларда

рўй

берган

сиёсий

-

ижтимоий

ислоҳотлар

натижаси

сифатида

юзага

келди

.

Айнан

мана

шу

жиҳатдан

ўша

даврдаги

устувор

диний

мафкура

саналган

католицизм

,

правос

-

лавлик

ва

протестантлик

йўналишлари

билан

боғлиқ

тарихий

маълумотлар

кўплаб

масалаларга

аниқлик

киритишга

имкон

беради

.

Х

усусан

,

В

.

Б

.

Рома

-

новская

,

Л

.

Р

.

Романовскаялар

қуйидаги

мулоҳазаларни

билдиради

: “

Католи

-

цизм

ва

протестантлик

ақидавий

йўналишининг

вужудга

келиши

билан

пайдо

бўлган

ихтилоф

натижаси

сифатида

акс

этган

диний

тафаккур

инқирози

қонунчиликка

таъсир

этиши

аниқ

эди

. “

Агар

сен

бадавлат

бўлсанг

,

худо

сени

севади

”

каби

иборалар

тез

орада

аберрацияларнинг

юзага

келиши

муқаррар

-

лигини

кўрсатди

.

М

ухтасар

қилиб

айтганда

,

айнан

протестант

жамоаси

секуляр

моделга

бир

қадар

яқинлашиб

қолган

эди

”

3

.

Шунингдек

,

Е

.

С

.

Е

лбакян

протес

-

тантлик

намоёндалари

ҳисобланган

Д

.

У

иклиф

,

Я

.

Г

ус

,

М

.

Л

ютер

томонидан

секуляризация

талаби

илгари

сурилганини

таъкидлайди

4

.

М

анбаларга

кўра

,

тарихан

мазкур

атама

1648

йилдан

буён

маълум

бўла

бошлаган

.

Бу

даврда

“

В

естфаль

тинчлик

келишуви

”

нинг

франциялик

вакил

-

лари

секуляризация

воситасида

дипломатик

шаклда

қатор

черков

ерларини

эгаллаш

жараёнини

назарда

тутишди

5

.

Тор

доирада

қўлланиб

келинган

бу

сўз

фақатгина

XIX

асрга

келиб

,

сиёсий

-

хуқуқий

соҳада

маданиятни

бутун

-

лай

дин

таъсиридан

,

хусусан

,

христианлик

таълимотидан

озод

этиш

жараё

-

нини

англатувчи

,

нисбатан

кенгроқ

мазмундаги

атамага

айланди

.

1

Muqaddas kitob. Yangi Ahd. [Bible. The new Testament] Toshkent, O'zbekiston Bibliya

jamiyati. 2013. 61 p.

2

Farax S. Duxovnaya seculyarizasiya I religiya: Opit xristianstva I islama. Monografiya.

[Spiritual Secularization and Religion: The Experience of Christianity and Islam] Moscow, Sentr
arabskix I islamskix issledovaniya., 2008. 72 p.

3

Romanovskaya V.B., Romanovskaya L.R. Evolutsiya pravaot sakralizasiya k sekulyarizasii. [The

evolution of law: from sacralization to secularization] Vestnik Nijgordskogo universiteta im. N.I.
Lobachevskogo, 2014, no 3 (2) pp 193.

4

Elbakyan.Y. Sekulyarizasiya I desekularizasiya v epoxu modern I postmoderna. [Secularization

and

desecularization

in

the

epoch

modern

and

postmodern]

Available

at:

https://www.liveinternet.ru/users/2503040/post254227550. (accessed 27.12.2013)

5

Epshteyn A.D. Seculyarizasiya I ee predeli: samosoznanie I svoboda sovesti v epoxu konflikta

svilizasiy. [Secularization and its limits: self-consciousness and freedom of conscience in an era of
conflict of civilizations] Vestnic MGGU im. Sholoxova, 2015, no 4. pp 92.

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

171

Дин

,

сиёсат

ва

илм

-

фан

бўйича

юзага

келган

янги

ҳолат

,

черковдан

дав

-

латни

ажратиш

,

эътиқод

эркинлиги

каби

инсон

ҳуқуқларини

таъминлашга

қаратилган

маърифатпарварлик

ғояларини

юзага

келтирди

.

Ўрта

асрларнинг

схоластик

тафаккур

тарзи

ўзининг

аввалги

мавқеини

йўқотди

.

Ўша

давр

учун

ноодатий

саналган

мавзуларда

фалсафий

изланишлар

ҳамда

жиддий

илмий

тадқиқотлар

амалга

оширилди

.

Э

ндиликда

Аристотел

,

Платон

ва

Ўрта

аср

схоластикаси

вакилларининг

мероси

янги

илмий

далилларга

тенглаша

олмасди

.

Янги

асарлар

ва

кашфиётлар

черков

ҳамда

унинг

расмий

ҳокимиятига

хайрихоҳ

бўлганларнинг

қаршилигига

учради

.

У

шбу

даврда

протестантлик

ғояларининг

авж

олиши

диний

ва

секуляр

муносабатларнинг

янги

тартибда

белгиланишини

тақозо

қилди

.

Соф

ақлга

таянган

рационал

ёндашув

Е

вропа

тафаккурида

устувор

ўрин

эгаллади

.

Шу

паллада

яна

икки

катта

йўналиш

вужудга

келди

.

Бир

томон

-

дан

,

рационаллик

асосига

қурилган

маърифатпарварлик

,

позитивизм

,

сциен

-

тизм

,

материализм

ва

атеизм

ривожланган

бўлса

,

бошқа

томондан

,

эътиқодга

таянган

рационал

ёндашув

пайдо

бўлди

.

Диний

дунёқараш

қаршисида

турган

ягона

рационалликка

асосланган

маърифатпарварлик

шу

даврдан

бошлаб

гоҳида

бир

-

бирини

тўлдирувчи

,

айрим

ҳолларда

ўзаро

номувофиқ

ёндашувга

эга

турли

фалсафий

маслакларга

бўлиниб

кетди

.

XIX

асрга

келиб

,

диний

ва

дунёвий

муносабатлар

борасида

кескин

фикр

-

лар

пайдо

бўлди

. 1886

йил

Ф

.

Ницше

ўзининг

“

Қувноқ

фан

”

номли

асарида

“

Х

удо

ўлди

!

Х

удо

энди

қайта

тирилмайди

!

У

ни

биз

ўлдирдик

!

Қотиллар

-

нинг

қотили

сифатида

биз

қандай

тасалли

топамиз

!”

1

,

деган

ҳайратланарли

фикрни

илгари

сурди

.

Ф

.

Ницшенинг

бундай

мулоҳазаси

Е

вропа

маданияти

-

да

секуляризация

жараёнлари

нақадар

узоқ

вақт

давом

этиб

,

мураккаб

тус

олганини

билдирарди

.

Ғ

арб

ижтимоий

ҳаётида

рўй

бераётган

жараёнлар

бундай

мулоҳазаларни

юзага

келтиришга

туртки

бўлди

.

К

.

Армстронг

Ниц

-

шенинг

қарашлари

билан

боғлиқ

вазиятни

қуйидагича

шарҳлайди

: “

Ницше

Ғ

арб

тафаккурида

туб

бурилиш

содир

бўлганини

англади

.

Э

ндиликда

инсонларни

“

худо

”

деб

ном

олган

феноменга

ишонтириш

қийин

эди

.

Бунинг

боиси

,

нафақат

Инжилдаги

борлиқнинг

яратилиши

тарихининг

илм

-

фан

томонидан

инкор

этилиши

,

бошқа

томондан

улғайиб

бораётган

инсон

ҳоки

-

миятининг

илоҳий

назорат

ғоясини

қабул

қилмаслигида

эди

.

Х

удони

ўлдир

-

ган

инсонлар

эндиликда

ўзлари

худо

бўлишлари

керак

эди

”

2

.

В

ақт

ўтиши

билан

турли

фалсафий

йўналиш

вакиллари

Ф

.

Ницшенинг

ғояларини

бутунлай

бўлиб

юборишди

ва

нафақат

Ғ

арб

маданиятидаги

секу

-

лярлашув

жараёнига

дахлдор

деб

баҳолашди

.

Агар

Ўрта

аср

Е

вропа

1

Nisshe F. Die fr

ö

hliche Wissenschaft. Cheminlits, Vor lag von ernest schmelernest, 1882. 330 p.

(Russ. ed.: Nosov N.R. Veselaya nauka. Minsk, Litogent “Folio”, 1997. 447 p.)

2

Armstrong K. The History of God The 4000-years Quest of Judaism, Christianity and Islam New

York, Ballantine Books, 1993. 236 p. (Russ. ed.: Semenova K. Istoriya boga tisyacheletnie
iskaniya v iudaizme, xristianstve I islame. Moscow, Sofiya. 2004. 254 p.)

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

172

маданияти

анъанавий

маданиятнинг

ёрқин

намунаси

ҳисобланса

,

Е

вропа

У

йғониш

маданияти

бошқа

турдаги

тараққиёт

ифодаси

бўлиб

шаклланди

.

Аниқроғи

, XVII

аср

муҳитида

шаклланиб

, XX

аср

Ғ

арб

маданиятини

харак

-

терловчи

хусусиятларидан

бири

бўлган

техноген

цивилизациянинг

ўрин

эгаллаши

билан

якун

топди

.

XX

асрга

келиб

,

секуляризация

жараёнлари

турли

жамиятларда

икки

хил

шаклда

намоён

бўлди

ва

ҳозирда

ҳам

айнан

шу

ҳолда

сақланиб

қолмоқда

.

Биринчи

шакл

‒

теократия

ва

тоталитаризм

каби

тузумлар

якка

ҳокимли

-

гига

қарши

қаратилган

“

мўътадил

секуляризм

”

дир

.

Бунда

жамият

аъзолари

сиёсий

маслак

жиҳатидан

либерал

ёки

консерватор

эканлиги

,

муайян

динга

эътиқод

қилишларига

қарамасдан

,

эпистемологик

фаллибилизм

ва

плюра

-

листик

ёндашувни

қўллаб

-

қувватлайдилар

.

Шунингдек

,

секуляризмнинг

мазкур

жиҳати

плюралистик

ғоялар

устувор

бўлган

жамиятларда

диннинг

мавжудлиги

ва

унинг

рад

этилмаслиги

билан

намоён

бўлади

.

М

исол

тариқасида

АҚШ

ижтимоий

ҳаётида

рўй

берган

воқеаларни

эслатиб

ўтиш

мумкин

.

У

нинг

тарихида

секуляр

сиёсий

ғояларни

ҳимоя

қилиб

чиққан

гуруҳлар

орасида

баптистлар

,

яҳудийлар

ва

прогрессив

католиклар

жамоа

-

ларининг

фаолияти

ҳақида

маълумотлар

мавжуд

1

.

Шунингдек

,

Ҳ

индистон

давлатининг

расмий

сиёсий

мафкураси

динларга

нисбатан

тоқатлилик

ва

плюралистик

ғоялар

асосида

шаклланган

.

Иккинчи

шакл

‒

ривожланиш

тарихи

ва

талқини

жиҳатидан

муроса

йўлини

танламайдиган

“

кескин

секуляризм

”

дир

.

М

азкур

атаманинг

М

.

В

ебернинг

онг

трансформацияси

ҳақидаги

қарашларига

боғлиқ

томонлари

мавжуд

бўлиб

,

унда

интеллект

ва

шахс

хусусиятлари

бирламчи

омил

сифатида

кўрсатилади

.

Секуляризмнинг

бу

шакли

ҳақидаги

илк

қарашлар

Т

.

Г

оббс

асарларида

учрай

-

ди

.

У

нинг

фикрича

,

фуқаро

давлатнинг

хизматкоридир

.

У

нингча

,

давлат

ило

-

ҳий

бўлмаган

,

аксинча

,

одамлар

томонидан

яратилган

соф

табиий

жараёндир

2

.

Т

.

Г

оббс

ва

бошқа

файласуфлар

,

хусусан

,

К

.

М

аркс

диний

эътиқодни

мафкура

сифатида

илм

-

фанга

қарама

-

қарши

қўйди

ва

бошқарувда

бу

масала

алоҳида

аҳамиятга

эга

эканлигига

урғу

берди

3

.

Секуляризация

жараёнлари

рационализм

ва

дунёни

илм

-

фан

кўмагида

эркинлаштиришнинг

ҳосиласи

бўлди

.

Айни

шу

маънода

бу

тушунча

диний

бўлмаган

дунёқараш

,

эътиқодлар

тизими

билан

бевосита

боғланди

.

Нати

-

жада

тадрижий

жараёнлар

маҳсули

бўлган

ахлоқий

идеаллар

ва

кўҳна

1

Abu Muslim. Seculyarizm – ateizm degani emas. [Secularism is not atheism] Available at:

http://islamonline.uz/index.php/dolzarb-mavzu/munosabat/item/243-sekulyarizm-ateizm-emas.
(accessed 27.09.2018)

2

Gobbs T. Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and

Civil. Oksfordshir, Andrew Crooke, 1865. (Russ. ed.: Emelyanova T. Levifan.Kak rojdaeytsya
chudovishe vlast. Moscow, Algoritm. 2016. 20 p.)

3

Barry

А

., Keysar

А

. Secularism and secularity contemprory international perspectives. Hartford,

ISSSC, Trinity college, 2007. 5 p.

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

173

тарихга

эга

диний

эътиқодлар

эътибордан

четда

қолди

.

Жараёнларнинг

ман

-

тиқига

кўра

,

бу

шаклдаги

секуляризм

теологияни

аҳамиятсиз

ва

иррационал

баҳоловчи

атеистик

қарашларнинг

ривожланишига

туртки

берди

.

Амалда

бундай

ҳолат

кўпроқ

Шарқий

ва

Ғ

арбий

Е

вропада

кузатилади

.

Фикримизча

,

секуляризм

атеистик

қарашлар

ривожига

таъсир

этган

бўлишига

қарамай

,

улар

бир

-

бирини

тақозо

қилмайди

.

Биринчидан

,

секу

-

ляризм

метафизикага

доир

масалаларга

алоқадор

эмас

.

Иккинчидан

,

секуляризм

ғоялари

М

артин

Л

ютер

,

Жон

Л

окк

,

Г

отфрид

Л

ейбниц

,

Жан

Жак

Руссо

,

Томас

Жефферсон

ва

Жеймс

М

эдисон

каби

илоҳиётшунос

ва

файла

-

суфлар

томонидан

такомиллаштирилган

.

Шу

нуқтаи

-

назардан

қараганда

,

секуляризмни

сабаб

,

атеизмни

эса

,

у

келтириб

чиқарган

оқибат

тарзида

талқин

этиш

мақсадга

мувофиқ

эмас

.

Шарқ

мусулмон

мамлакатларида

“

секуляризм

”

атамасининг

таърифи

ва

қўлланиши

,

айниқса

,

диннинг

жамиятдаги

ўрни

борасидаги

талқин

ўзига

хослиги

билан

ажралиб

туради

1

.

Одатда

,

бу

сўз

дин

ва

сиёсатни

ажратиб

кўрсатиш

учун

ишлатилади

.

М

азкур

мамлакатларда

секуляризация

исломла

-

шувга

қарама

-

қарши

қўйилади

.

Секуляризация

тарафдорлари

эса

,

исломга

зид

сиёсий

ва

ижтимоий

қадриятларни

жорий

қилишга

ҳаракат

қилувчи

жамоа

сифатида

баҳоланади

.

Ғ

арб

олимлари

ва

мусулмон

зиёлилари

ўрта

-

сида

ислом

оламида

сиёсий

ва

диний

соҳанинг

нуфузли

шахслари

ва

давлат

-

нинг

ҳуқуқий

тизимида

шариатни

жорий

этиш

босқичлари

ва

воситалари

масаласида

турли

баҳс

-

мунозаралар

мавжуд

.

Бир

томондан

,

жамиятда

диннинг

таъсири

сақланиши

тарафдори

бўлган

баъзи

уламолар

секуляриза

-

цияни

танқид

қилган

бўлса

,

бошқа

томондан

,

айрим

мусулмон

зиёлилари

секуляризация

ислом

билан

мослашиши

кераклиги

ҳақида

ўз

қарашларини

билдирган

.

Х

усусан

,

М

уҳаммад

Рашод

Абдулазиз

ўз

асарида

Ибн

Х

алдун

,

Ғ

аззолий

ва

Фахриддин

Розийларнинг

дин

ва

дунё

бир

бутунлиги

ҳақидаги

фикрларини

келтириб

,

қуйидагича

хулоса

қилади

: “

Шундай

экан

,

ислом

дин

ва

дунё

ҳамда

давлат

ва

қонунларни

ўз

ичига

олган

мукаммал

тузум

ва

кенг

қамровли

тўкис

фалсафадир

”

2

.

У

ўз

фикрини

Карло

Алфонсо

Наллино

,

Э

миль

Дюркгейм

,

Роберт

Жорж

каби

баъзи

Ғ

арб

олимларининг

ислом

ва

сиёсат

ҳақидаги

мулоҳазалари

билан

тасдиқлашга

ҳаракат

қилади

.

Шунга

қарамасдан

,

секуляризмга

бўлган

интилиш

бир

қанча

мусулмон

олимларнинг

диний

меъёрлар

асосида

бошқарилмайдиган

дунёвий

давлатни

эътироф

этишига

олиб

келди

.

М

азкур

масала

юзасидан

Абдуллоҳ

Аҳмад

ан

-

Наъим

шундай

дейди

: “

Дин

қоидаларига

риоя

қилиш

шахснинг

худога

бўлган

муносабатидан

келиб

чиққан

ҳолда

бутунлай

ихтиёрий

тартибда

бўлиши

лозим

.

Диний

вазифаларни

мажбурий

тарзда

тадбиқ

этишда

“

ният

”

1

Talal

А

. Formation of Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford, Stanford University

Press. 2003. 5-6 p.

2

Muhammad Rashod Abdulaziz. Asarul fikril mujtamail islamiy.[ The influence of secularization ideas

in Islamic society] Kair. Darul muhaddisiyn lil bahsil ilmiy vat tarjumati van nashr, 2010, 54 p.

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

174

масаласи

эътибордан

четда

қолади

.

З

отан

диний

вазифаларнинг

кўр

-

кўрона

мажбурий

ижроси

Қуръон

томонидан

қатъий

қораланган

иккиюзламачи

-

ликни

келтириб

чиқаради

”

1

.

Секуляризация

тарафдори

бўлган

мусулмон

зиёлиларининг

аксарияти

фақатгина

давлатнинг

диндан

ҳоли

бўлишини

ёқлайдилар

,

бироқ

жамиятнинг

секулярлашуви

жараёнини

рад

этадилар

.

Ҳ

озирда

кўплаб

Шарқ

мусулмон

давлатлари

ўзларини

дунёвий

мамлакат

,

деб

ҳисоблайдилар

.

Шунингдек

,

улар

орасида

оилавий

ва

молиявий

масалалар

шариат

маҳкамасида

кўриладиган

икки

тизимли

давлатлар

ҳам

учрайди

2

.

“

Секуляризм

”

тушунчаси

Е

вропадан

Яқин

Шарқ

ва

Шимолий

Африкадаги

мусулмон

мамлакатларига

маърифатпарварликдан

кейинги

модерн

даври

ғояси

сифатида

жорий

этилди

.

Бу

ҳолат

дин

ва

давлат

муносабатлари

ва

у

билан

боғлиқ

Е

вропа

илм

-

фан

ютуқлари

,

технологияси

ва

бошқаруви

масалалари

юзасидан

илк

баҳс

-

мунозараларни

юзага

келтирди

3

.

М

азкур

баҳслар

марказидан

ислом

дунёсида

диний

ва

сиёсий

ҳокимиятнинг

ажралиши

ва

халифалик

мақомининнг

белгиланиши

масаласи

ўрин

олди

4

.

Бу

ҳақда

Л

.

Жон

қуйидаги

фикрларни

билдирди

: “

М

устақилликдан

кейинги

даврда

замонавий

мусулмон

давлатлари

орасида

қайси

бирининг

ривожланиш

модели

Ғ

арб

дунёвий

парадигма

ва

моделлар

таъсирида

шакллангани

маълум

бўлди

.

Саудия

Арабистони

ва

Туркия

икки

қутб

позициясини

акс

эттирди

.

Аксарият

мусулмон

давлатлари

Ғ

арбдан

катта

миқдорда

қарз

олганлари

,

унинг

таълим

бўйича

мутахассислари

ҳамда

чет

эллик

маслаҳатчилар

фикрига

таянганлари

туфайли

давлат

қурилишида

ўрта

йўлни

танладилар

”

5

.

Кўплаб

мусулмон

уламолари

христианликдан

фарқли

равишда

ислом

оламида

дин

ва

давлат

бўлинмаслиги

ҳақидаги

фикрни

ва

амалий

ҳаётда

исломнинг

барча

масалаларда

устувор

мавқе

эгаллашини

ёқлайди

.

XX

асрдан

бошлаб

секуляризация

назарияси

ижтимоий

фанлар

ва

диний

соҳанинг

қизғин

баҳс

предметига

айланди

.

М

азкур

назария

,

асосан

,

икки

хил

ёндашув

асосида

ўрганилди

.

Биринчиси

, “

тавсифловчи

”

ёндашув

бўлиб

,

унда

жамиятнинг

секуляризация

кўрсаткичларини

миқдор

ва

сифат

ўлчов

-

лари

борасидаги

танқидчи

ва

ҳимоячиларга

доир

назарияларга

алоҳида

эъти

-

бор

берилди

.

Иккинчи

ёндашув

“

ғоявий

”

бўлиб

,

бу

ўринда

тизимли

назария

-

дан

кўра

кўпроқ

аниқ

ғоявий

йўналишни

белгилайдиган

ва

мафкуравий

устуворлик

асосидаги

тамойиллар

тадқиқ

этилди

.

1

Johnson T., Mohammed A. Islam: Governing under Sharia. Available at: https://www.cfr.org/

backgrounder/islam-governing-under-sharia. (accessed 27.07.2014)

2

Ўша

жойда

.

3

Tamimi Azzam. "The Origins of Arab Secularism". In Islam and Secularism in the Middle East,

edited by Espasito, Jon L. and Tamimi, Azzam. New York, New York University Press. 2000. 17 p.

4

Ardic Nurullah. Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern

modernization in the early 20

th

century. New-York, Routledge. 2012. 8 p.

5

Esposito J.L. "Islam and Secularism in the Twenty-First Century." In Islam and Secularism in the

Middle East, New York. New York University Press. 2000. 2 p.

SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1

–

2

175

“

Секуляризация

”

атамасининг

таърифлари

билан

танишар

эканмиз

,

ада

-

биётларда

турли

шарҳ

ва

тафсилотлар

гувоҳига

айланамиз

.

Бундай

ҳолат

бу

борадаги

илмий

таҳлилларни

амалга

оширишда

муайян

мураккабликларга

сабаб

бўлади

.

Секуляризация

бу

фақатгина

динга

тааллуқли

масала

эмас

,

ундан

кенгроқ

категориядир

.

У

шбу

ижтимоий

ҳодиса

ҳақида

маълумотлар

ҳажми

катта

бўлишига

қарамай

,

ўзгариш

жараёнларини

англатувчи

фалса

-

фий

,

маданий

тушунчалар

ва

концепция

аниқ

чегарага

эга

эмас

.

У

кенг

маъноли

,

кўп

ўлчамли

ва

,

аксар

ҳолларда

,

мазмунан

бир

-

бирига

мувофиқ

келмайдиган

талқинларга

эга

атама

ҳисобланади

.

Шундай

бўлса

-

да

,

таърифлар

орасида

секуляризациянинг

бугунги

кундаги

ҳолати

ҳақида

нисбатан

аниқ

мулоҳазалар

ҳам

мавжуд

.

Шу

каби

тарифлар

орасида

Л

.

Г

.

Интымакованинг

фикрлари

эътиборга

молик

. “

Секу

-

ляризация

жараёни

жамиятни

етарли

даражада

кенг

соҳаларга

бўлиниб

кетишга

олиб

келиб

,

диний

-

мифологик

анъаналар

таъсиридан

озод

этади

.

Секуляризация

диний

эътиқодга

барҳам

беришга

қаратилмаган

.

Аммо

,

инсонларни

кундалик

ҳаёти

унинг

мавжуд

экани

ёки

мавжуд

эмаслигига

боғланиб

қолмайди

.

Дин

бошқа

ижтимоий

институтларга

нисбатан

мустақил

ҳолда

қолади

ва

уларга

ҳеч

қандай

таъсир

кўрсата

олмайди

”

1

.

Хулоса

.

Юқоридаги

қисқача

тарихий

таҳлил

,

замонавий

таъриф

ва

тавсифлар

мазмунидан

келиб

чиққан

ҳолда

,

секуляризация

жамият

ҳаётида

диннинг

ўрни

ва

аҳамиятининг

сусайиши

билан

боғлиқ

мураккаб

ижтимоий

жараён

ҳисобланиб

,

жамиятда

диний

анъаналар

устуворлигига

таянган

тартибнинг

рационал

меъёрларга

асосланган

дунёвийлик

моделига

алмаши

-

нувини

англатади

,

дейиш

мумкин

.

Шу

нуқтаи

назардан

қараганда

,

турли

тарихий

омиллар

,

аниқ

макон

ва

замон

хусусиятлари

таъсирида

ҳозирда

яхлит

жараён

сифатида

намоён

бўлаётган

секуляризациянинг

мазмун

-

моҳиятига

доир

фикр

-

мулоҳазалар

бу

борада

қуйидаги

умумий

хулосаларни

чиқариш

имконини

беради

.

Биринчидан

,

секуляризация

давлат

ва

черков

муносабатларини

тартибга

солишга

қаратилган

ҳаракат

сифатида

юзага

келган

,

кейинроқ

эса

,

мазкур

ҳолат

диний

мунозараларга

сабаб

бўлди

.

Кўп

ҳолларда

секулярлашув

аҳоли

-

нинг

динга

нисбатан

эътиборининг

пасайиши

,

ибодатхоналарга

боришнинг

қисқариши

,

диний

маросимларга

қатъий

риоя

қилишдан

четланиш

,

атеистик

ғояларининг

тарқалиши

сифатида

тавсифланади

.

Иккинчидан

,

илмий

ва

диний

дунёқараш

ўртасидаги

муносабатлардаги

ўзгаришлар

ҳар

икки

йўналиш

тарафдорлари

томонидан

бир

-

бирини

четга

суриб

чиқаришга

бўлган

интилишларнинг

кучайишига

ҳам

сабаб

бўлди

.

Бу

борада

таъкидлаш

жоизки

,

ҳозирда

асосий

масала

дунёвий

жамият

тамо

-

йиллари

,

илм

-

фан

ва

дин

ўртасидаги

муносабатларда

ўзаро

бир

-

бирини

тўлдириш

ва

ҳамкорлик

руҳини

кучайтиришдан

иборат

.

1

Intimakova L. Problema mifologizasiya I sekulyarizasiya soznaniya v sovremmennom obshestve.

[The problem of mythologization and secularization of consciousness in modern society] Konsept.

2013, no 7. 5 pp.