2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
8
MEDIATSIYA VA SUD: QAYSI BIRI AFZALROQ?
Ungarov Akram Botirqul o’g’li
Toshkent davlat yuridik universiteti Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti Mediatsiya va
nizolarni muqobil hal qilish usullari yo’nalishi talabasi, Toshkent, Oʻzbekiston.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15605510
Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbekistonda nizolarni hal qilishning ikki asosiy usuli –
mediatsiya va sud jarayonlarini solishtiradi. Maqolada ularning yuridik asoslari, jarayonlari,
afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinadi. O‘zbekistonda 2018-yilda qabul qilingan “Mediatsiya
to‘g‘risida”gi qonun mediatsiyani fuqarolik, oilaviy va biznes nizolarida qo‘llash imkonini berdi,
ammo sud jarayonlari umumiy manfaatlar yoki uchinchi shaxslar huquqlarini o‘z ichiga olgan
ishlarda muhim ahamiyatga ega. Maqola mediatsiyaning tezlik, xarajatlar samaradorligi va
maxfiylik kabi afzalliklarini ko‘rsatadi, shu bilan birga sudning qonuniy va rasmiy xususiyatlarini
ta’kidlaydi. Olimlarning fikrlari va xalqaro tajribalar asosida mediatsiyaning O‘zbekiston adliya
tizimidagi o‘rni va kelajagi muhokama qilinadi. Maqola oddiy odamlar uchun tushunarli bo‘lib,
nizolarni hal qilishda qaysi usulni tanlash haqida yo‘l-yo‘riq beradi.
Kalit so‘zlar: Mediatsiya, sud, nizolarni hal qilish, O‘zbekiston, “Mediatsiya
to‘g‘risida”gi qonun, fuqarolik nizolar, oilaviy nizolar, biznes nizolar, maxfiylik, xarajatlar
samaradorligi, vaqt samaradorligi.
MEDIATION OR COURT: WHICH ONE IS PREFERABLE?
Abstract. This article compares the two main dispute resolution mechanisms in
Uzbekistan—mediation and court proceedings. It analyzes their legal foundations, procedural
frameworks, advantages, and shortcomings. The adoption of the Law "On Mediation" in 2018 in
Uzbekistan enabled the use of mediation in civil, family, and business disputes. However, judicial
proceedings remain essential in cases involving public interests or the rights of third parties. The
article highlights the advantages of mediation, such as speed, cost-effectiveness, and
confidentiality, while also emphasizing the legal certainty and formal nature of court procedures.
Drawing on the opinions of legal scholars and international experience, the article discusses the
current role and future prospects of mediation in the Uzbek legal system. It is written in accessible
language to guide ordinary citizens in choosing the most appropriate dispute resolution method.
Keywords: Mediation, court, dispute resolution, Uzbekistan, Law "On Mediation", civil
disputes, family disputes, business disputes, confidentiality, cost-effectiveness, time-efficiency.
МЕДИАЦИЯ И СУД: ЧТО ПРЕДПОЧТИТЕЛЬНЕЕ?
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
9
Аннотация. Статья посвящена сравнению двух основных методов разрешения
споров в Узбекистане – медиации и судебного разбирательства. В работе проводится
анализ их правовых основ, процедур, преимуществ и недостатков. Закон «О медиации»,
принятый в Узбекистане в 2018 году, создал правовую основу для применения медиации в
гражданских, семейных и бизнес-спорах. Однако судебные процессы сохраняют свою
значимость в делах, связанных с общественными интересами или правами третьих лиц. В
статье подчеркиваются преимущества медиации, такие как оперативность,
экономическая эффективность и конфиденциальность, а также акцентируется внимание
на юридической и формальной природе судебного разбирательства. На основе мнений
ученых и международного опыта обсуждается роль и перспективы медиации в судебной
системе Узбекистана. Статья написана доступным языком для широкой аудитории и
предоставляет рекомендации по выбору наиболее подходящего метода разрешения споров.
Ключевые слова: медиация, суд, разрешение споров, Узбекистан, Закон «О
медиации», гражданские споры, семейные споры, бизнес-споры, конфиденциальность,
экономическая эффективность, временная эффективность.
Kirish.
Hayotda nizolar – odatiy holat. Oilada, ish joyida yoki biznesda kelishmovchiliklar
har kimga duch kelishi mumkin. Mamlakatimizda an’anaviy ravishda bunday nizolar sud orqali
hal qilingan, bu rasmiy va qonuniy qaror chiqarishning ishonchli usuli hisoblanadi. Biroq, so‘nggi
yillarda mediatsiya kabi alternativ nizolarni hal qilish usullari ommalashmoqda. Mediatsiya – bu
tomonlarni do‘stona kelishuvga olib keladigan, maxfiy va tezroq jarayon. 2018-yilda
O‘zbekistonda qabul qilingan "Mediatsiya to‘g‘risida"gi qonun ushbu usulni rasmiy ravishda joriy
etdi, bu esa fuqarolarga sudga murojaat qilmasdan nizolarni hal qilish imkonini berdi. Ushbu
maqola mediatsiya va sud jarayonlarini solishtirib, ularning afzalliklari, kamchiliklari va
qo‘llanilishi haqida umumiy tushuncha beradi. Maqsad – oddiy odamlarga ushbu ikki usulning
farqlarini tushuntirish va qaysi biri qachon mos kelishini ko‘rsatish.
O‘zbekistonda mediatsiyaning yuridik asosi 2018-yil 3-iyulda qabul qilingan va 2019-yil
1-yanvardan kuchga kirgan "Mediatsiya to‘g‘risida"gi qonun hisoblanadi. Bu qonun mediatsiyani
fuqarolik nizolar, shu jumladan tadbirkorlik faoliyati, shaxsiy mehnat nizolari va oilaviy nizolar
uchun qo‘llaniladigan usul sifatida belgiladi. Mediatsiya sud tashqarisida, sud jarayonlari
davomida, arbitratsiyada va hatto sud qarorlarini ijro etish bosqichida qo‘llanilishi mumkin
1
.
Qonun mediatsiyaning asosiy printsiplarini belgilaydi:
1
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
10
•
Maxfiylik
: Mediatsiya jarayonidagi ma’lumotlar tomonlarning roziligisiz oshkor
qilinmaydi.
•
Ixtiyoriylik
: Tomonlar o‘z xohishlari bilan ishtirok etadilar.
•
Hamkorlik va teng huquqlilik
: Mediator tomonlarni teng huquqli ravishda kelishuvga
yo‘naltiradi.
•
Mustaqillik va xolislik
: Mediator neytral bo‘lib, hech bir tomonni qo‘llamaydi.
Qonunga ko‘ra, professional mediatorlar Adliya Vazirligi tomonidan tasdiqlangan 144
soatlik o‘quv kursidan o‘tishi va ro‘yxatga olinishi kerak. Mediatsiya kelishuvi yozma shaklda
bo‘lib, majburiy hisoblanadi va agar bajarilmasa, sud orqali ijro etilishi mumkin. Sud jarayonlari
O‘zbekistonning Fuqarolik protsessual kodeksi va Iqtisodiy protsessual kodeksi asosida amalga
oshiriladi. Bu kodekslar fuqarolik va iqtisodiy sudlarda ish yuritish tartibini belgilaydi. Sud
jarayonlari rasmiy bo‘lib, sudya qonunga asoslanib qaror chiqaradi. Sudlar umumiy manfaatlar
yoki uchinchi shaxslar huquqlarini o‘z ichiga olgan nizolar uchun asosiy joy hisoblanadi. Shu bilan
birga, kodekslarga 2019-yilda kiritilgan o‘zgartirishlar sud jarayonlari davomida mediatsiyaga
murojaat qilish uchun 60 kungacha to‘xtatib turish imkonini beradi
2
. Sud qarorlari majburiy va
qonuniy mexanizmlar orqali ijro etiladi.
Mediatsiya va sud: Solishtirish
Mediatsiya va sud jarayonlarini yaxshiroq tushunish uchun ularni bir nechta asosiy
jihatlar bo‘yicha solishtiramiz
3
:
Jihatlari
Mediatsiya
Sud
Qo‘llanilish
doirasi
Fuqarolik, tadbirkorlik, mehnat va
oilaviy nizolar; umumiy manfaatlar yoki
uchinchi shaxslar huquqlari bilan bog‘liq
ishlarga qo‘llanilmaydi.
Barcha fuqarolik va iqtisodiy
ishlarga, shu jumladan umumiy
manfaatlar va uchinchi shaxslar
huquqlariga qo‘llaniladi.
Jarayonlar
Sud tashqarisida, sudda, arbitratsiyada va
ijro bosqichida qo‘llaniladi; davlat
organlari bilan nizolarda ham ishlatiladi.
Asosan sud jarayonlarida;
mediatsiya uchun 60 kungacha
to‘xtatilishi mumkin.
2
A.A.Xakberdiyev, M.M.Mamasiddiqov. Nizolarni muqobil hal etish usullari – Toshkent 2025. Darslik – 64 bet.
3
Yu.f.d.,professor. I.Rustambekov. Mediatsiya – mediatorlar uchun qo’llanma – Toshkent 2024. Qo’llanma – 25-48
betlar.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
11
Prinsiplar
Maxfiylik, ixtiyoriylik, hamkorlik, teng
huquqlilik, mediatorning mustaqilligi.
Rasmiy yuridik jarayonlar;
maxfiylik yoki ixtiyoriylik
prinsiplari yo‘q.
Maxfiylik
Ma’lumotlar tomonlar roziligisiz oshkor
qilinmaydi; guvoh sifatida so‘roq
qilinmaydi (qonun talab qilmasa).
Jarayonlar ochiq; maxfiylik faqat
qonuniy talab bo‘lsa ta’minlanadi.
Vaqt chegarasi
30 kun, kelishuv bilan yana 30 kun; ijro
bosqichida 15 kun.
Ish murakkabligiga va sud jadvaliga
bog‘liq; aniq chegara yo‘q.
Davlat boji
Sud oldidan kelishuv bo‘lsa qaytariladi;
ijro bosqichida qaytarilmaydi.
4% talab miqdori (fuqarolik sud);
qaytarish ko‘rsatilmagan.
Muddatlar
Mediatsiya davomida to‘xtatiladi.
Standart yuridik muddatlar
qo‘llaniladi.
Malaka
Professional mediatorlar 144 soatlik kurs
va ro‘yxat talab qiladi.
Sudya va yuridik mutaxassislar;
mediator yo‘q.
Kelishuv ijrosi
Yozma, majburiy; sud orqali ijro etiladi
agar buzilsa.
Qarorlar majburiy va qonuniy
mexanizmlar orqali ijro etiladi.
Xalqaro
shartnomalar
Singapur Konvensiyasiga a’zo emas;
xalqaro ijro cheklangan.
Sud qarorlarini ijro etish bo‘yicha
shartnomalar mavjud.
Investitsiya
nizolari
“Investitsiyalar to‘g‘risida”gi qonun
(2019) bo‘yicha chet el investorlari
uchun.
Sudlar mediatsiya imkoniyati bilan
hal qiladi.
Arbitratsiya
Mediatsiya uchun to‘xtatiladi; kelishuv
bo‘lsa bekor qilinadi.
Mediatsiya uchun 60 kungacha
to‘xtatilishi mumkin.
Sudning roli
Mediatsiyani targ‘ib qiladi.
Nizolarni hal qilishning asosiy joyi.
Chet el
mediatorlari
144 soatlik kurs va ro‘yxat talabi tufayli
cheklangan.
Chet el ishtirokiga cheklov yo‘q.
Ushbu solishtirish mediatsiyaning sudga nisbatan bir qator afzalliklarga ega ekanligini
ko‘rsatadi, xususan maxfiylik, tezlik va xarajatlar samaradorligi jihatidan. Biroq, umumiy
manfaatlar yoki uchinchi shaxslar huquqlarini o‘z ichiga olgan nizolar uchun sud zarur.
Mediatsiyaning afzalliklari.
Mediatsiya sud jarayonlariga nisbatan quyidagi afzalliklarni
taqdim etadi:
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
12
1.
Maxfiylik
: Mediatsiya jarayonlari maxfiy bo‘lib, ma’lumotlar tomonlarning roziligisiz
oshkor qilinmaydi. Bu, ayniqsa, oilaviy yoki biznes nizolarida shaxsiy hayotni himoya qilish
uchun muhimdir. Masalan, ajrim masalasida tomonlar o‘z muammolarini omma oldida muhokama
qilishdan qochishi mumkin.
2.
Xarajatlar samaradorligi
: Mediatsiya sudga nisbatan ancha arzon. Mediator
xizmatlari odatda advokat yoki sud xarajatlaridan kamroq bo‘ladi. O‘zbekistonda mediator soatiga
o‘rtacha 100-200 ming so‘m atrofida xizmat ko‘rsatishi mumkin, sud xarajatlari esa millionlab
so‘mga yetishi mumkin. Agar sud oldidan kelishuvga erishilsa, davlat boji qaytariladi.
3.
Tezlik
: Mediatsiya odatda 30-60 kun ichida nizoni hal qiladi, sud jarayonlari esa oylar
yoki yillar davom etishi mumkin. Masalan, qo‘shnilar o‘rtasidagi yer chegarasi nizosi mediatsiya
orqali bir haftada hal bo‘lishi mumkin.
4.
Munosabatlarni saqlash
: Mediatsiya tomonlarni hamkorlikka undaydi, bu esa
munosabatlarni saqlashga yordam beradi. Masalan, biznes sheriklari mediatsiya orqali kelishuvga
erishib, hamkorlikni davom ettirishi mumkin, sud esa ko‘pincha tomonlarni dushman qilib
qo‘yadi.
5.
Tomonlarning nazorati
: Mediatsiyada tomonlar o‘zlari kelishuv shartlarini belgilaydi,
sudda esa sudya qarori ikki tomonni ham to‘liq qoniqtirmasligi mumkin.
6.
Moslashuvchanlik
: Mediatsiya jarayoni moslashuvchan bo‘lib, tomonlar mediatorni,
joyni va vaqtni o‘zlari tanlaydi.
Sudni qanday vaziyatda tanlash kerak?
Mediatsiyaning afzalliklariga qaramay, ba’zi hollarda sud jarayonlari zarur:
1.
Umumiy manfaatlar yoki uchinchi shaxslar
: Agar nizo umumiy manfaatlar yoki
uchinchi shaxslar huquqlarini o‘z ichiga olsa, mediatsiya qo‘llanilmaydi. Masalan, jiddiy
jinoyatlar yoki davlat manfaatlariga ta’sir qiluvchi ishlarda sud talab qilinadi.
2.
Yuridik pretsedent zarurati
: Qonunning talqini yoki pretsedent yaratish zarur bo‘lsa,
sud mos keladi.
3.
Kuchlar muvozanati
: Agar tomonlar o‘rtasida katta kuch muvozanati bo‘lsa,
mediatsiya adolatli bo‘lmasligi mumkin, sud esa teng huquqlilikni ta’minlaydi.
4.
Ijro etish
: Mediatsiya kelishuvlari sud orqali ijro etilishi mumkin bo‘lsa-da, ba’zi
tomonlar sud qarorlarining avtomatik ijro mexanizmlarini afzal ko‘radi.
O‘zbekistonda mediatsiya bo‘yicha olimlar va mutaxassislarning tadqiqotlari ushbu
usulning afzalliklarini ta’kidlaydi. R.Sh. Ismoilova o‘z maqolasida (Modern Journal of
Internatsional Law) O‘zbekistonda mediatsiyani joriy etish bo‘yicha qilingan islohotlarni tahlil
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
13
qilib, uni Singapur, Xitoy, Germaniya va Italiya tajribalari bilan solishtiradi. U mediatsiyani sud
tashqarisidagi samarali usul sifatida ko‘rib, uni rivojlantirish uchun quyidagi takliflarni beradi
4
:
•
Mediatsiyani targ‘ib qilish strategiyasini ishlab chiqish.
•
Huquqshunoslik talabalari uchun “Mediatsiya” fanini joriy etish.
•
Tijoriy mediatsiyani mediatorlar uchun maxsus yo‘nalish sifatida belgilash.
•
Sud mediatsiyasini joriy etish.
Eslatma!
Yuridik pretsedent deb, ma'muriy yoki sud organining muayyan ish bo'yicha
chiqarilgan yozma yoki og'zaki qarorini, kelgusida xuddi shunga o'xshash ishlarni ko'rib
chiqishda asos sifatida qo'llanishiga aytiladi.
A.Xayrulina (Middle European Scientific Bulletin) mediatsiyani O‘zbekistonda
zamonaviy nizolarni hal qilish usuli sifatida ta’riflab, uning tezlik, arzonlik va munosabatlarni
saqlashdagi afzalliklarini ta’kidlaydi. U mediatsiyaning to‘liq potensialini ro‘yobga chiqarish
uchun jamoatchilik xabardorligini oshirish zarurligini eslatadi.
Xalqaro tajriba ham mediatsiyaning afzalliklarini tasdiqlaydi. Masalan, UNDP nashri
Xitoy, Germaniya, Qozog‘iston, Gruziya va Singapurdagi mediatsiya tajribasini tahlil qilib, uning
vaqt va xarajatlarni tejashdagi samaradorligini ko‘rsatadi. Bu tajribalar O‘zbekiston uchun foydali
darslar beradi
5
.
O‘zbekistonda mediatsiya hali yangi bo‘lsa-da, uning qo‘llanilishi tobora kengaymoqda.
Masalan, Toshkentda qo‘shnilar o‘rtasidagi yer chegarasi bo‘yicha nizo mediatsiya orqali
bir haftada hal qilingan holatlar mavjud. Mediator tomonlarni tinglab, ularning manfaatlarini
muhokama qiladi va o‘zaro qulay yechim topishga yordam beradi, masalan, chegarani aniqlab,
kelishuvni notariusda tasdiqlash orqali. Oilaviy nizolarda, masalan, ajrim yoki mol-mulk
bo‘lishishda, mediatsiya bolalar manfaatini hisobga olgan holda tinch kelishuvga erishishga
yordam beradi.
UNDP ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda mediatorlar asosan oilaviy nizolar (ajrim,
aliment, mol-mulk bo‘lishish) va biznes nizolarida (shartnoma bekor qilish, qarz shartnomalari)
4
R.Sh. Ismoilova. Modern Journal of Internatsional Law – 2023. Maqola – 3-4 betlar.
5
Nurmamatov Nurbek O‘rinboy o‘g‘li. Nizolarni hal etishda mediatsiya institutining o‘rni va ahamiyati - Oriental
Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences Scientific Journal Impact Factor – 2022. Maqola –
3 bet.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
14
faol ishtirok etadi. Biroq, mediatsiyadan foydalanish darajasi hali past, chunki jamoatchilik bu usul
haqida yetarlicha xabardor emas.
O‘zbekistonda mediatsiya hali rivojlanish bosqichida. 2019-yilda Toshkent Davlat Yuridik
Universiteti va Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida mediatsiya bo‘yicha yozgi maktab
tashkil etilgan (UNDP press-relizi), bu esa yosh huquqshunoslarni mediatsiyaga o‘rgatishga
qaratilgan. Mediatsiya markazlari soni ortib bormoqda, ammo jamoatchilik xabardorligini oshirish
va mediatorlar sonini ko‘paytirish zarur.
Xalqaro tajribaga ko‘ra, mediatsiya Doing Business reytingida “Alternativ nizolarni hal
qilish” subkomponentida muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston ushbu tajribadan foydalanib,
mediatsiyani yanada rivojlantirishi mumkin, bu esa mamlakatning investitsion jozibadorligini
oshiradi.
O‘zbekistonda mediatsiya fuqarolik, oilaviy va biznes nizolarini hal qilishning samarali va
zamonaviy usuli sifatida o‘z o‘rnini topmoqda. Uning maxfiylik, tezlik, xarajatlar samaradorligi
va munosabatlarni saqlashdagi afzalliklari uni sud jarayonlariga jozibador alternativa qiladi. Biroq,
umumiy manfaatlar, uchinchi shaxslar huquqlari yoki jiddiy jinoyatlar bilan bog‘liq nizolar uchun
sud jarayonlari zarur bo‘lib qoladi. Mediatsiyaning O‘zbekistonda rivojlanishi adliya tizimiga
yangi imkoniyatlar ochadi, ammo uning to‘liq potensialini ro‘yobga chiqarish uchun jamoatchilik
xabardorligini oshirish va qonunchilikni yanada takomillashtirish kerak. Nizolarni tinch yo‘l bilan
hal qilishni xohlovchilar uchun mediatsiya – bu sinab ko‘rishga arziydigan yo‘l.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
F.Otaxonov. Nizolarni muqobil hal qilish. Toʼplam. Toshkent 2022 y.
2.
U.Tadjixanov. А.Saidov. Huquqiy madaniyat nazariyasi. Darslik. IIV Аkademiyasi. 1998
yil.
3.
Д.Роэбак. Посредничество и арбитраж в древной Греции. 2002.
4.
Nurmamatov Nurbek O‘rinboy o‘g‘li. Nizolarni hal etishda mediatsiya institutining o‘rni
va ahamiyati - Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
Scientific Journal Impact Factor – 2022. Maqola – 3 bet.
5.
R.Sh. Ismoilova. Modern Journal of Internatsional Law – 2023. Maqola – 3-4 betlar
6.
A.A.Xakberdiyev, M.M.Mamasiddiqov. Nizolarni muqobil hal etish usullari – Toshkent
2025. Darslik – 64 bet.
7.
Yu.f.d., professor. I.Rustambekov. Mediatsiya – mediatorlar uchun qo’llanma – Toshkent
2024. Qo’llanma – 25-48 betlar.
2025
JUNE
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 6
15
8.
Медиация базовый курс. Основы применения медиации. Ташкент. 2019.
9.
Wambier T. Mediation (types-qualification-skills). International Congress of Procedural
Law. Athen 11 - 14 September 2013. Commercial Litigations: Special Cases and
Proceedings. Athens-Thessaloniki.
10.
Отис Л., Райтер Э.Х. Медиация в стенах суда. Медиация и право. 2011. № 1.
INTERNET SAYTLARI
11.
https://
12.
https://
13.
https://
14.
https://.cyberleninka.ru/
