162
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
YENGIL ATLETIKACHILAR BILAN SHUG‘ULLANUVCHI SPORTCHILARDA QON
AYLANISHI VA NAFAS KO‘RSATKICHLARINI BAXOLASH
M.M Tugalov
IIV Samarqand akademik litseyi Jismoniy tayyorgarlik fani o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17019174
Annotatsiya.
Mazkur maqolada yengil atletikachilar bilan shug‘ullanuvchi sportchilarda
qon aylanishi va nafas ko‘rsatkichlarini baxolashga doir tadqiqot natijalari bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Sport, to‘garak, murabbiy, kuch, tezkorlik, egiluvchanlik, chidamkorlik,
chaqqonlik.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar qatorida ta’lim, xususan
umumiy o‘rta ta’lim tizimidagi o‘quv
-
tarbiyaviy jarayonlar sifatini oshirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. O‘zbekistonning 2022
-
2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasida
to‘rtinchi ustuvor yo‘nalish ham aynan ta’lim sohasini rivojlantirishga qaratilgan49.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev raisligida 2022 yil 28 yanvar kuni maktab ta’limini
rivojlantirish masalalari bo‘yicha videoselektor yig‘ilishida ta’lim
- hayot-mamot masalasi
ekanini ta’kidladi. Shuningdek, shu paytgacha foydalanib kelinayotgan ta’lim standartlari, o‘quv
dasturlari faqat nazariy bilim berishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bolalarni mantiqiy fikrlashga,
amaliyotga, hayotga o‘rgatmayapti deb ta’kidlab, maktablarda o‘quv yuklamasi va darslar sonini
qayta ko‘rib chiqish, bolalarni fikrlashga chorlaydigan metodikalarni joriy qilish, darsliklarni
ilg‘or tajribalar asosida to‘liq yangilash bo‘yicha topshiriqlar berdi.
T
а
dqiq
о
t ishining m
а
qs
а
di
Ushbu tadqiqotning maqsadi turli ixtisoslik va turli
tayyorgarlik darajasidagi futbolchilarni jismoniy ko‘rsatkichlari, qon aylanishi va nafas olish
ko‘rsatkichlarini adaptatsiyalanish hususiyatlarini o‘rganishdan iborat.
Taqdiqotda qo
ʻ
llanilgan usullar
ilmiy uslubiy adabiyotlar tahlili, pedagogik kuzatuv,
anketa so
ʻ
rovnoma, pedagogik testlash, antropometriya, pedagogik tajriba va matematik
statistika) usullardan foydalanildi.
Tadqiqot tashkil etilishi va muhokamasi
Odam tinch nafas olganda 500/300 dan 900 ml gacha havo oladi va chiqaradi. Bu havo
nafas havosi deb ataladi. Normal nafas olgandan keyin yana qo‘shimcha 1500 ml havo olishi
mumkin bo‘lib, bu qo‘shimcha havo deb ataladi. Normal nafas chiqargandan keyin esa yana
1500 ml havo chiqarib yuborish mumkin. Buni esa nafas chiqarishning rezerv qismi deyiladi.
O‘pkaning hayotiy sig‘imi deb chuqur nafas olgandan keyin chiqarilgan maksimall havo
hajmiga aytiladi. Normada o‘pkaning tiriklik sig‘imi ayollarda 2700 ml, erkaklarda 3500 ml ga
teng. Maksimall nafas chiqarib yuborilgandan keyin ham o‘pkada birmuncha havo qoladi. Bu
qoldiq havo deb yuritilib, 1200 ml atrofida bo‘ladi. Spirometriya –
bu o‘pkaning tiriklik
sig‘imini o‘lchash usulidir. Spirometr asbobi 2 ta tsilindrdan iborat. Tashqi tsilindrga
belgisigacha suv to‘ldirilgan, ikkinchisi esa bo‘sh bo‘lib, asosiga havo to‘ldirilgan ballon
biriktirilgan. Tashqi tsilindr orqali metall trubka o‘tkazilgan bo‘lib, u orqali tekshiriluvchi nafas
oladi. Yengil nafas olish ham ballongacha uzatilib, ichki tsilindrni ko‘taradi. Hisob olib borish
belgisi alohida ko‘rsatilgan.
Ishning borishi.
1. Spirometr “0” holatiga keltiriladi. Metallik trubka oxiridagi
mundshtuk margantsovka eritmasida chayiladi. Tekshiriluvchi spirometr qarshisiga turib, 2-3
marta chuqur nafas olib, chiqarib, yana chuqur nafas olib nafasni spirometrga chiqaradi (mumkin
qadar qattiqroq). Nafas uzluksiz, asta chiqarilishi kerak.
163
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
2.Qo‘shimcha havoni aniqlash. TSilindr qopqog‘idan probka olinib, ichki tsilindr qo‘l
bilan 3000 ml belgisigacha ko‘tariladi. Tekshiriluvchi bir necha marta tinch nafas olgandan
keyin biroz nafasni to‘xtatadi, mundshtukni og‘ziga olib spirometrdan chuqur nafas oladi. Ichki
tsilindr necha belgigacha pastga tushgani belgilanadi va 3000 dan olib tashlanadi. Ayirma
qo‘shimcha havo bo‘lib hisoblanadi.
3.Nafas havosini aniqlash. Spirometr nolga keltiriladi. Tekshiriluvchi mundshtukni
og‘ziga olib, tinch holatda havoni burun orqali olib, nafasni spirometrga chiqaradi. 5
-6 marta
shunday qaytarilib, olingan sonlarning o‘rtachasi aniqlanadi.
Rezerv havoni aniqlash. Spirometr nolga keltiriladi. Bir necha marta tinch nafas olgandan
keyin nafasni chiqarib, biroz to‘xtagandan keyin mundshtukni og‘ziga olib, mumkin qadar
qattiqroq nafasni spirometrga chiqaradi. Shkaladagi son rezerv havo hajmini ko‘rsatadi. Ishning
oxirida qo‘shimcha, rezerv va nafas havolarini qo‘shib, avvalgi aniqlangan tiriklik sig‘imi
miqdori bilan solishtiriladi. Natijalar farqi 10% dan oshmasligi kerak.
Xulosa
Sportchilarda jismoniy sifatlarni oshirish uchun birinchi o‘rinda nafas olish va yurak
-qon
tomirlari tizimi a`zolarini chiniqtirish lozim.
Trenirovkalarni yangi boshlagan bolalar va o`smirlarning yurak va nafas olish
ko‘rsatkichlarini doimiy ravishda nazorat qilib borish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Sport bilan shug`ullanishda intizomli bo`lish, ya`ni, muntazam va tartibli shug`ullanib
borilsa, organizmning funksional rezervlari ortishiga hamda sport natijalarini yuqori bo`lishiga
erishiladi
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. Abdulla
ev A., Xonkeldiev Sh. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyoti. O‘quv qo‘llanma,
Toshkent, UzDJTI, 2005 yil - 300 b.
2. G
а
nch
а
r
о
v
а
О
.V. Yosh sp
о
rtchil
а
rning jism
о
niy q
о
biliyatl
а
rini riv
о
jl
а
ntirish, T
о
shk
е
nt
2005 y.
3. Ibr
о
him
оv O‘. Spо
rt psi
хо
l
о
giyasi, T
о
shk
е
nt 2004 y
4. Ibr
ох
im
оv O‘. Jumае
v Z. Tr
е
n
е
rlik k
а
sbi, T
о
shk
е
nt 2006 y
5. M
а
vl
а
n
о
v H. Uluq
о
v N. B
о
yn
а
z
а
r
о
v F. Yangi p
е
d
а
g
о
gik t
ех
n
о
l
о
giya
а
s
о
sl
а
ri, T
о
shk
е
nt
2007 y.
164
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
6. Niyoz
о
v I. Yengil
а
tl
е
tik
а
, F
аrg‘о
n
а
2005 y.
7. N
о
rmur
о
d
о
v
А
.I. Yengil
а
tl
е
tik
а
, T
о
shk
е
nt 2003 y.
8. S
а
l
о
m
о
v R.S. Sp
о
rt m
аshg‘ulо
tl
а
rining n
а
z
а
riy
а
s
о
sl
а
ri, T
о
shk
е
nt 2005.
