ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
199
“
LAYLI VA MAJNUN” DOSTONIDA TASAVVUFONA G`OYALARNING RUJU’
SAN’ATI ORQALI BERILISHI
Ernazarova Nilufar Umarovna
Navoiy davlat pedagogika instituti O’zbek tili va adabiyoti
mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059250
Annotatsiya
. Mazkur maqolada Alisher Navoiy “Layli va Majnun” dostonidagi
baytlarda ruju` san`ati orqali tasavvufona g`oyalarning qo’llanishi, ularning baytlar
sharhidagi o’rni, ma’nosi tahlil qilinadi. Tasavvufdagi ramziy ma’nolari sharhlanadi.
Kalit so’zlar.
Tasavvuf, ramz, istiloh, badiiy san`atlar, ruju` ,” Layli va Majnun” ,
sharh, nafs, komil inson, botiniy dunyo, majoziy ishq, ruhiy qiyofa.
THE TRANSMISSION OF MYSTICAL IDEAS THROUGH THE ART OF RUJU’ IN
THE EPIC "LAYLI AND MAJNUN"
Abstract.
this article analyzes the application of mystical ideas through the art of lipstick
in the verse of Alisher Navoi “Layli and Majnun”, their role and meaning in the interpretation of
bytes. The symbolic meanings of mysticism are interpreted.
Keywords.
Mysticism, symbol, occupation, artistic arts, lipstick, " Layla and Majnun”,
interpretation, nafs, the perfect man, the whole world, figurative work, spiritual appearance.
ПЕРЕДАЧА МИСТИЧЕСКИХ ИДЕЙ ПОСРЕДСТВОМ ИСКУССТВА РУЖУ В
ЭПОСЕ «ЛЕЙЛИ И МЕДЖНУН»
Аннотация.
В данной статье анализируется использование мистических идей в
стихах эпоса Алишера Навои «Лейли и Меджнун» через искусство руджу, их место и
значение в трактовке стихов. Объясняются символические значения мистицизма.
Ключевые слова.
суфизм, символизм, терминология, искусство, руджу`, «Лейли и
Меджнун», комментарий, нафс, совершенный человек, внутренний мир, образная любовь,
духовный облик.
Sharqda so’zga buyuk inoyat sifatida qaralgan, balki shuning uchun azaldan sharqliklar
nazmga moyildirlar. Nazm egalari esa so’zga yangi ma’no yuklashga harakat qilganlar, balki
shuning uchun Sharq she’riyatida zohiriy ifodalar botiniy qarashlarni o’zida yashirgandir.Bu
tushunchalar shuni bildiradiki, ijodkorlar misralarida tasavvuf olamining qarashlari o`z aksini
topgan. Ma’lumki, tasavvuf islomda inson ruhiyati va ahloqiy jihatdan insonni komilllik sari
yetaklovchi , yo’llovchi ta’limot hisoblanadi. Tasavvuf bu- Ollohning birligi, Ollohdan boshqa
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
200
narsaga muhtoj bo’lmaslik, har qanday mol-mulk, boylik quliga aylanmaslik, sabr-qanoat
qilib yashashdir. Shuningdek, bu ta’limotda komil inson maqomi, nafsni tiyish,
bag’rikenglik, diniy donishmandlik, ruhiy barkamollik kabi g’oyalarni ilgari suriladi.
O’z davridayoq Sharqda ilmi bade’da “ badoyi us-sanoyi’”, “sanoyei’ lafziy” (“badiiy
san’at”) deb yuritiluvchi ma’noviy-uslubiy usul o’rganilgan. Badiiy san’atlar shartli ravishda
ikkiga: ma’naviy va lafziy san’atlarga bo’linadi. Ma’noviy san’atlar so’z, ibora va jumlaning
ma’no jihatlariga, lafziy san’atlar esa so’z va iboralarning shakli, jaranglashi, hattoki, xattiy
chiziqlariga e’tiborni jalb qiladi.
Ma’lumki, A.Navoiy ijodida ham badiiy san’atlar o’zining original ifodalariga egaligi
bilan ajralib turadi va ushbu badiiyliklar zamirida tasavvufona fikrlar bayon etiladi, ana shunday
badiiy san’atlardan biri ruju’ (arabcha - qaytish)
1
san’atidir. Bu haqda Fitrat shunday yozgan:
“Shoir-adib o’z tuyg’ularini onglatib turgan chog’da, go’yo birdan ifodalashning yetishsizligini
bilgan bo’lub, burungi so’zidan qaytadir-da, undan kuchlirak bir ifoda bilan so’ylaydir.”
2
.
Odatda, ruju’ san’atida inkor ma’nosini beruvchi so’z va qo’shimchalardan foydalaniladi.
Fikrimizni “Layli va Majnun” dostonidan olingan misollar bilan dalillaymiz. Masalan,
ne
inkor
so’zi bilan:
Ul hajr tuniga subhi ummid,
Ne subhi umid, mehri jovid
.
3
Majnun Laylining qavmidan bo’lgan Zaydga (XXIV bob) “salomimni Layliga yetkaz” deb
yolboradi. Zayd: “Sen haqingda Layliga xabar yetkazaman, bu xabar uning hijron tuni soya solgan
qalbiga bir tongdan umid kabidir”,- deydi va bu javobidan qoniqmay: “Yo’q bir tong emas, balki
bu xabar uning qalbini quyosh kabi abadiy yorug’ qiladi”,-deydi.Ya`niki ,qalbning yorug`lik
istashi va yorug`lik nuriga intilishi ham Ollohning tajallisiga intilishdir. Birinchi misrada yashirin
tashbeh qo’llanilgan bo’lib, shoir ikkinchi misrada bu tashbehdan chekinib, uni kuchliroq
ifodalashga harakat qiladi. Bu bilan ma’shuqaning ahvoli yanada oydinlashtiriladi.
Shoir Laylining Majnun maktubidan iztirob chekishini (XXVII bob) tasvirlar ekan,
Majnunning Layliga yozgan maktubini keltiradi. Majnun Layli sifatlarini ta’riflashda ham o’z
bahosidan chekinadi:
Ey nozu karashma bog’ida vard,
Ne vard, bahori nozparvard.
Bu o’rinda ham birinchi misrada tashbehli ifoda keltirilgan, ya’ni Layli
gulga (vard)
1
Hojiahmedov A. Badiiy san’atlar va mumtoz qofiya. –Toshkent, 1988. 47-bet.
2
Fitrat A. Adabiyot qoidalari. –T.: O’qituvchi, 1995. 74-bet.
3
Alisher Navoiy. Layli va Majnun. –T., 1991. (Misollar mazkur kitobdan olindi).
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
201
qiyoslangan, biroq ikkinchi misrada Majnun bu ta’rifdan qoniqmay,
sen gul emas, balki
gulg’unchasan
, deydi. Ma’lumki, Sharq adabiyotida
g’uncha
va
gul
timsollari nisbatan
zidlantiriladi,
g’uncha tug’ilish, bahor, pinhonlik
ma’nolarida,
gul
esa
xazon bo’lish, kuz, oshkor
bo’lish
kabi zohiriy va botiniy ma’nolarda qo’llanadi. Bu esa misralarda hayot sarhadlarida
tasavvuf g`oyasi xususiyatlarini aks ettiradi.
Majnunning o’z to’yi oqshomida biyobonga ketib qolishi bobida (XXX bob) shoirning
Navfalga ta’rifi keltirilgan. Unda ruju’ qo’llangan misralar ham bor:
Kim Navfalkim Arabdadur toq,
Yo’q, yo’q, ne Arabki, toqi ofoq.
Shoir Navfaldek inson “Arabda toq, ya’ni yagona” degan sifatlashidan chekinib,
“Arabdagina emas, balki olamda (ofoq) yagona” sifatlashini keltiradi. Bu misralarda Olloh
tajallisiga ishora borligini anglash qiyin emas.Baytda ruju’ san’atining yuzaga kelishiga birinchi
misrada qo’llangan sifatlash sabab bo’lgan. Shuningdek,
yo’q
inkor so’zining takror qo’llanishi
keyingi ta’rifning kuchliroq ifodalanishiga, diqqatni to’la tortishiga sabab bo’lgan.
Majnunning biyobonlarda vahshiy hayvonlar bilan do’st bo’lishi va ovga chiqqan Navfalga
duch kelishi bayon qilingan bobda (XXI bob) ruju’ san’atining original ko’rinishi qo’llanilgan:
Har yon bo’ri posbon itidek,
Yo’q, yo’q, ne dedim, shubon itidek.
Shoir Majnunning biyobonda kiyiklar galasi o’rtasida go’yoki cho’pon kabi yurganini,
yonida esa bo’rilar qo’riqchi itdek uni himoya qilishayotganini ta’riflar ekan, bu ta’rifdan chekinib,
ular qo’riqchi itdek emas, balki cho’pon itidek Majnunni va kiyiklarni himoya qilayotganini
ta’kidlab tasvirni kuchaytiradi. Ma’lumki, itga mumtoz adabiyotda vafo timsoli sifatida qaraladi.
Birinchidan, baytda chiroyli tashbeh qo’llanilgan, vahshiy hayvon bo’lgan bo’ri itga qiyoslangan.
Ya`ni nafs yo`lida o`zini tiyib ,Majnunga hamdarddek. Ikkinchidan, bu o’rinda itlardagi farq
ko’rsatilgan va ruju’ san’ati asosida isbotlangan. Sababi posbon it egasini himoya qiladi, cho’pon
iti esa egasini va uning suruvini himoya qiladi. Uchinchidan, Majnundagi botiniy tasavvufona
ishqning nafasi zohiriy ifodalarda betakrorlik kasb etgan. Bu ishq oldida vahshiy hayvon ham
yuvosh tortib qolgan.
Shuningdek, ruju’ san’atini yuzaga keltirishda inkor ma’nosidagi birliklar yetakchi rol
o’ynaydi, ular vositasidagina fikrdan chekinganlik aniq anglashinib turadi. Bu birliklar yakka yoki
takror, ba’zan esa ketma-ket keltirilishi mumkin. Bunday o’rinlarda fikrdan chekinish aniq
bo’rtibgina qolmasdan, ekspressivlikka ham ega bo’ladi. Masalan, yuqoridagi misolda
yo’q
inkori
takror qo’llanib qolmasdan, shoir poetik tasvirni o’ta ta’sirli ifodalash maqsadida yana bir inkorni
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
202
(
ne dedim
) qo’llagan.
“Layli va Majnun” dostonida ilohiy ishq zohiriy obrazlarda tasvirlangan ekan, shoir bu
tasavvufona tasvirni aniq ifodalashda ruju’ san’atidan mahorat bilan foydalangan, desak xato
bo’lmaydi.
REFERENCES
1.
Hojiahmedov A. Badiiy san’atlar va mumtoz qofiya. –Toshkent, 1988. 47-bet.
2.
Fitrat A. Adabiyot qoidalari. –T.: O’qituvchi, 1995. 74-bet.
3.
Alisher Navoiy. Layli va Majnun. –T., 1991. (Misollar mazkur kitobdan olindi).
