Barcha maqolalar

102 0

“MOLEKULYAR FIZIKA” BO‘LIMIDAN KONCHILIK YO‘NALISHIGA DOIR KASBIY YO‘NALTIRILGAN MASALALARNI YECHISH

Fazliddin Baychaуev

Ushbu maqolada texnika yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalarida fizika fanidan kasbga yo‘naltirilgan o‘quv jarayonini tashkil etishning ahamiyati tahlil qilingan. Konchilik yo‘nalishi uchun muhim bo‘lgan fizik hodisa va qonunlarning ishlab chiqarish texnologiyalaridagi o‘rni o‘rganilib, fan dasturida berilgan mavzularni kasbiy sohada qo‘llash imkoniyatlari tadqiq etilgan. “Molekulyar fizika” bo‘limidan kasbiy yo‘naltirilgan masalalar yechishga doir uslubiy ko‘rsatmalar ishlab chiqilib, amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Amaliy mashg‘ulotlarda kasbiy yo‘naltirilgan masalalarni yechishning afzalliklari bayon etilgan.

41-47 147 0

“Issiq va sovuq suvning muzlash tezligini solishtirish va ta’sir etuvchi omillarni aniqlash” mavzusida oʻquv-tadqiqot ishlarini tashkil etish

Mexriddin Kuchkarov
Mazkur maqolada kimyo fanini o'qitishda o‘quv tadqiqotlaridan samarali foydalanishning o‘mi borasida fikr yuritilgan. Unda hammaga qiziqarli bo’lgan issiq va sovuq suvning muzlash tezligini solishtirishga asoslangan tadqiqot tahliliga urg'u bcrilgan. Bunday yondshuv ta’lim oluvchilaming tabiiy-ilmiy savodxonligini oshirishga hamda ijodiy qobiliaytlarini rivojlantirishga yordam bcrishi asoslangan.
235-236 109 0

“Ammafos maxam “ aj korxonasi texnik suvini qayta ishlash tizimi samaradorligini oshirish

Muqaddam Bekmuratova , Gulnoza Hakimova

Hozirgi kunda nafaqat O`zbekiston balki dunyo oilmlari ham chiqindi va texnik suvlarni qayta ishlash borasida juda ko`plab ishlarni amalga oshirmoqdalar, tajribalar o`tkazishmoqda.Bunda chiqindi suvlarini tozalashning optimal usullarini yaratishga harakat qilishmoqda. Chunki sanoat, umuman ishlab chiqarishni qay turini olmaylik albatta suvdan foydalaniladi. O`zbekiston respublikasi Olmaliq shahrida joylashgan “AMMAFOS MAXAM “ Ochiq Aksiyadorlik jamiyati1969-yil dekabr oyida ishga tushgan. Korxona O`zbekiston respublikasinng Qizilqum fosforitlaridan murakkab azot-fosforli mineral o`g`itlar ishlab chiqaruvchi va “Uzkimyosanoat” AJ tarkibiga ham kiradi. Sanoat maydoni 194.5gektar. Yiliga 217.5 ming tonna fosforli o`g`itlar ishlab chiqaradi.

1-54 60 0

Ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикаси учун асимптотик натижалар ва уларнинг баҳолаш назариясида қўлланилиши

Наргиза Нурмухамедова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон микёсида олиб борилаётган кўплаб илмий-амалий тадкикотлар натижаларини статистик тахлил қилиш, ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасини ўрганишга келтирилади. Гипотезаларни текширишнинг асосий масаласи тажриба натижаларини фараз килинаётган гипотезага мослигини текшириш берилган гипотезани кабул қилиш ёки рад этиш амалиётидан иборатдир. Статистик гипотезаларни текшириш учун турли аник ва асимптотик критерийлар мавжуд. Ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасига асосланган критерийлар бошқа статистикаларга асосланган критерийларга нисбатан оптималдир. Ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг асимптотик хоссаларини тадкик этиш статистик бахолаш ва гипотезалар текширишнинг асимптотик назариясини ривожлантиришда муҳим вазифалардан бири бўлиб колмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда фундаментал фанларнинг амалий тадбиқка эга бўлган эҳтимоллар назарияси ва математик статистиканинг долзарб йўналишларига, жумладан тўла бўлмаган кузатилмаларни статистик тахлил килишга алоҳида эътибор қаратилди. Бунинг натижасида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг локал асимптотик нормаллик хоссаси ва тўла бўлмаган кузатилмалар моделларида хи-квадрат типидаги критерийларнинг асимптотик хоссаларини тадкик қилиш бўйича салмоқли натижаларга эришилди. “Эҳтимоллар назарияси ва математик статистика” фанининг устивор йўналишлари бўйича халқаро стандартлар даражасида илмий тадкикотлар олиб бориш асосий вазифалар ва фаолият йўналишлари этиб белгиланди1. Қарор ижросини таъминлашда статистик баҳолашнинг асимптотик назарияси, статистик гипотезалар назарияси ва қарорларни қабул килиш назарияларини ривожлантириш мухим ахамиятга эга.
Ҳозирги кунда жаҳонда тўла бўлмаган кузатилмаларнинг турли моделларида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг асимптотик хоссаларини тадкик этиш математик статистиканинг долзарб масалаларидан бири хисобланади. Бу борада тасодифий цензурланишнинг турли моделларида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг локал асимптотик нормаллиги хоссасини тадкик килиш; ушбу хоссани статистик бахолаш назариясида қўллаш; тўлиқ бўлмаган кузатилмалар учун умумлашган хи-квадрат типидаги статистика, ҳамда ушбу статистиканинг асимптотик хоссаларини ўрганиш; номаълум параметрларни оптимал бахолаш; ҳақикатга максимал ўхшашлик усули ва Байес типидаги баҳоларнинг лимит таксимотларини топиш мақсадли илмий тадқиқотлардан ҳисобланади.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошкариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ва 2017 йил 8 февралдаги ПФ-4947-сон «"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка норматив-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади турли цензурланган рақобатдош таваккаллар моделларида ҳакиқатга ўхшашлик нисбати статистикаларининг асимптотик хоссаларини тадкик этишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
рақобатдош таваккаллар моделида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг икки параметрли Винер жараёнларининг стохастик интеграллари билан аппроксимацияси исботланган;
ўнг томондан гибрид цензурланишнинг рақобатдош таваккаллар моделларида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг локал асимптотик нормаллик хоссаси исботланган;
икки томонлама тасодифий ва информатив цензурланишнинг рақобатдош таваккаллар моделида эмпирик жараёнлар учун купли аппроксимация усулларидан фойдаланиб, хақикатга ўхшашлик нисбати статистикаси учун асимптотик ифода топилган;
кузатилмайдиган интерваллар оркали тасодифий цензурланишнинг рақобатдош таваккаллар моделларида ҳақикатга ўхшашлик нисбати статистикасинининг локал ва текис локал асимптотик нормаллик хоссалари исботланган;
хақиқатга максимал ўхшашлик усули ва Байес типидаги бахоларнинг асимптотик минимакс эффективлиги исботланган;
икки томонлама тасодифий цензурлаш моделида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати ва умумлашган хи-квадрат типидаги статистикаларининг лимит таксимотлари топилган;
Хулоса
Диссертация иши тўла бўлмаган танланмаларнинг турли моделларида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг асимптотик хоссаларини тадкик килиш ва ушбу хоссаларни бахолаш назарияси, хамда статистик гипотезаларни текшириш масалаларида қўлланилишига багишланган.
Асосий натижалар куйидагилардан иборат:
1. Унг томондан тасодифий ва гибрид цензурланишнинг ракобатдош таваккаллар моделларида ҳакиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг локал асимптотик нормаллик хоссаси исботланган;
2. Интерваллар оркали кузатиладиган ва кузатилмайдиган тасодифий цензурланишнинг ракобатдош таваккаллар моделларида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасинининг локал асимптотик нормаллик хоссаси исботланган;
3. Икки томонлама информатив цензурланишнинг ракобатдош таваккаллар моделида ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикаси учун локал асимптотик нормаллик хоссасининг аппроксимацион варианти ўрнатилган;
4. Байес типидаги бахоларнинг асимптотик эффективлиги исботланган;
5. Ҳақиқатга ўхшашлик нисбати статистикасининг ва умумлашган хи-квадрат типидаги статистиканинг лимит тақсимоти топилган.


 


 

1-22 71 0

Ҳажмий заряд соҳасининг узунлиги ва бўлиниш чегарасининг детекторли структуралар электрофизик характеристикаларига таъсирининг ўзига хослиги

Ахмет Саймбетов

Тадқиқод объектлари: катта ўлчамли детекторли Si(Li) pin ва aSi Si(Li) структураларни ишлаб чиқариш.
Ишнинг мақсади: оптимал электрофизик ҳамда радиометрии хусусиятларга эга катта ўлчамли юкори самарали детекторли структураларни ишлаб чиқишнинг ўзига хос хусусиятлари, шунингдек, янги физик механизмларнинг улардаги энергетик спектрлар амплитудаси пайдо бўлишига таъсирини ўрганишдан иборат.
Тадқиқод методлари: детекторли структуралар вольтампер ва вольт-фарада характеристикаларини ўлчаш услублари; Si(Li) p-i-n структуралар сезгирлигининг бир жинсли бўлмаган соҳаларидаги фотокучланиш хусусиятларини тадқиқ этиш услуби, шунингдек aSi-Si(Li) бўлиниш чегарасининг структуравий тадкикотлари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: катта ўлчамли Si(Li) p-i-n структура ва aSi-Si(Li) гетероструктуралар асосидаги ЯЎД радиометрик параметрлари ва электрофизик хусусиятларини оптимал хосил килишнинг физик-технологик усуллари ишлаб чиқилди. Si(Li) p-i-n структуралардаги фотоўтказувчанлик жараёнларининг релаксация тадқиқоти асосида ушуб соҳанинг алоҳида кисмларида фотокучланиш импульсининг вақтинчалик богланишида мос келувчи фотоқўзғалишдан кейин аник ифодаланган “ўра” кузатилиши аниқланди. Si(Li) p-i-n структуралар i-сохасидаги заряд ташувчиларининг харакат траекторияси ундаги бир жинсли бўлмаган потенциал майдоннинг бу жараёнга таъсирини хисобга олган ҳолда ушбу шарт-шароитдаги ядровий нурланиш таъсиридаги атомлар ионизацияси натижасида генерацияланган электрон ва тешиклар ЯЎД сезгирлик соҳасининг электр майдони йўналиши бўйлаб анчагина узун траектория билан аралашиши ўтказилган аналитик хисоб-китоблар асосида кўрсатиб берилди.
Амалий ахамияти: олинган катта ўлчамли Si(Li) p-i-n, aSi-Si(Li) детекторли структуралар, катта ўлчамли турли хил яримўтказгичли асбобларда рўй берувчи физик жараёнларни тушуниш, шунингдек уларнинг хусусиятларини мукаммаллаштиришда амалий ахамиятга эгадир.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар умумий қиймати ~20 млн.сўмдан иборат ОАЖ «ЎзҚҚЎЧМК», ОАЖ «Ўзбеккимемаш» билан тузилган хўжалик шартномаларини бажаришда Si(Li) ЯЎД хусусиятларини оптималлаштиришда ўз тадбикини топди.
Қўлланилиш соҳаси: тадкик этилган ва ишлаб чикилган детекторли структуралар ядро физикаси амалий ва фундаментал масалаларини ечишда катта истиқболга эта.

1-57 27 0

Қурғоқчилик ҳудудларида ер ости сувларининг нефть маҳсулотлари билан ифлосланиши хусусиятлари ва унинг мониторинг услублари

Ботиржон Абдуллаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё миқёсида кенг кузатилаётган ер ости сувларининг нефть маҳсулотлари билан ифлосланиши муаммосини ҳал этиш тадқиқотчилар олдида турган долзарб вазифалардан биридир. Нефть ва унинг маҳсулотларини қазиб олишдан то истеъмолчига етказгунча йилига ўртача 100 млн.тоннадан ортик микдордаги нефть ва нефть маҳсулотлари йўқотилиши кузатилади. Йўқотилган нефть ва унинг маҳсулотлари турли сабабларга кўра геологик мухитга етиб боради ва унинг ифлосланишига олиб келади. Бу эса, ўз навбатида, уларнинг атроф -муҳитга, жумладан, ер ости сувларига таъсирини янада кучайтиради ва геологик муҳитнинг нефть маҳсулотлари билан ифлосланиши муаммосининг ахамиятини оширади.
Бугунги кунда жаҳон миқёсида ер ости сувларининг нефть маҳсулотларидан ифлосланиш жараёни бўйича илмий изланишлар олиб борилиши устувор йўналишлардан бўлиб, бу борада, жумладан, ифлосланиш ўчоқларини аниклаш усулларини ишлаб чикиш, уларнинг ифлосланиш даражасини баҳолаш ва мониторинг тизимини такомиллаштириш, ифлосланишни бартараф этиш технологияларини яратиш масалаларига алоҳида эътибор каратилмокда. Шу билан бирга, қурғокчил ҳудудларда асосий ичимлик суви манбаи бўлган ер ости сувларини нефть маҳсулотлари билан ифлосланиш жараёнлари бўйича илмий изланишлар олиб бориш, уларни ифлосланишини бартараф этиш йўлларини ишлаб чикиш гидрогеология фанининг муҳим муаммолари ҳисобланади. Бу муаммо уларнинг ечимини топиш ер ости сувларини ифлосланишдан муҳофаза қилиш, ўз вақтида ифлосланиш ўчокларини аниклаш ва уларни бартараф этиш бўйича чора-тадбирларни амалга ошириш учун кулай имкониятлар яратади.
Мамлакатимизда ер ости сувларининг ифлосланишини бартараф этиш бўйича бир қатор ишлар олиб борилмокда, жумладан, йирик шаҳар ва саноат зоналарида ер ости сувларини ифлосланганлик даражасини аниклаш, уларни бартараф этиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида1 кам «Одамларнинг экологик хавфсиз мукитда яшашини таъминлаш атроф-табиий муҳит, аҳоли саломатлиги ва генофондига зиён етказадиган экологик муаммоларнинг олдини олиш ...» бўйича вазифалар белгилаб берилган. Бу борада, жумладан, ер ости сувларини нефть максулотларидан ифлосланишини тадкик килиш ва уларни бартараф этиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ҳамда уларни амалиётга жорий килиш муҳим аҳамиятга эгадир.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ПФ- 4947 сон фармони, 2017 йил 4 майдаги «2017-2021 йилларда ер ости сувлари назоратини кучайтириш ва ундан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги ПҚ-2954 қарорининг сони 2017 йил 24 майдаги «Ўзбекистон Республикаси Давлат Геология ва минерал ресурслар кўмитаси тизимида ягона геология хизматини тузиш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ- 3004-сон карорлари, Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2017 йил 27 июндаги «Ер ости сувларидан фойдаланиш соҳасини тартибга солиш чора тадбирлари тўғрисида»ги 430-сон карори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади: қурғокчилик ҳудудларида ер ости сувларининг нефть маҳсулотлари билан ифлосланишини ўзига хос хусусиятлари ва унинг мониторинг услубларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор йирик бассейн таркибидаги (гидрогеологии тизимдан катта) замонавий сув алмашувининг структурали ярусидаги ер ости сувларининг нефть маҳсулотлари билан ифлосланиши характерланган;
ўзгарувчан масса билан оким модели шаклида нефть маҳсулотларининг ўзгариши ва ҳаракатининг янги версиядаги (таркибий қисмлари оммавий оқим ва маҳсулотлар оғирлиги билан ҳисобланади) модели ишлаб чикилган;
катта Фарғона бассейни замонавий сув алмашув структурали ярусининг ер ости сув тизимларини кўрсатадиган, ифлосланиш манбаларининг жойланиши ва уларнинг сув объектларига таъсирини акс эттирган микёси 1:200 000 ўлчамда янги услубдаги харитаси (схемаси) ишлаб чикилган;
Фарғона водийсидан чикаётган нефть маҳсулотларининг Сирдарёнинг ўрта оқими сувларига қўшилишининг балиқчилик хўжалиги учун мўътадил меъёрий кўрсаткичлардан ошиши зарарларининг аҳамияти баҳоланган;
қўриқланадиган объектларни ва ифлослантириш манбаларини биргаликда бошқариш имконини берувчи нефть маҳсулотлари билан ифлосланган ер ости сувлари тизимлари, ер ва сув манбаларини тозалаш ҳамда уларни мониторинг килишни такомиллаштириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Қурғоқчилик ҳудудларида ер ости сувларининг нефть махсулотлари билан ифлосланиши хусусиятлари ва унинг мониторинг услублари» мавзусидаги докторлик диссертациясида ўтказилган тадқикотлар асосида қуйидаги хулосалар қилинган:
1. Атроф муҳитни аникроги ер ости сувларининг нефть махсулотлари билан ифлосланиши кўриниши дунёнинг ривожланган ва ривожланаётган давлатларида кенг таркалган. У ўтган аср ўрталарида аста-секин йигилиб борувчи ижтимоий ва экологик муаммолардан ташкил топган. Нефть ва нефть маҳсулотлари очиқ атроф муҳит учун - бегона моддалар бўлиб, зарарли ва хавфли хисобланади. Уларнинг кенг тарқалиши биоценоз -деструкцияси, геотопларни хаво, сув, иссиклик, радиоцион режимларини ва жамият ҳаётининг шароитларини ўзгартириш каби ижтимоий-экологик зарарни келтириб чикаради.
2. Геотопларнинг сувли бирикмалари -ер усти ва ости сувлари нефть махсулотлари билан ифлосланиши окибатида кимёвий таркиби сезиларли даражада ўзгаради ва сувли тог жинсларининг физик хусусиятларини ўзгаради. Бу ўзгаришлар нефть махсулотлари хар бир тўпланиши учун ўзига хос тарзда, турли хил фазовий-вақт оралиғида гомологларнинг ажралишлари натижасида рўй беради.
3. Нефть махсулотлари миграцияси ва трансформацияси табиати уларни оқимда аралашган масса ҳақидаги тассавурларида етарлича тўлиқ ўз ифодасини топган. Бу кўринишда (моделда) нефть махсулотлари суюк фракцияси градиент йўналишида сув оқимида бирга окади (фильтрланади), огир ва газ фракциялари окимдан (ер юзасида чўкиб, парли бўшликда сўрилиб ёки буғланиб) ёки эриш ва ишқорсизланиш ҳисобидан унга қўшилади.
4. Ер ости сувлари нефть махсулотларининг суюк, эриган ва сув-эмульсияли компонентларининг трансформация ва ҳаракат муҳити ҳисобланади (сувли қатлам - тоғ жинслари хусусиятлари муҳитини хисобга олган ҳолда), сув окими ва йўналиши нефть маҳсулотларини ўз ҳаракати қамровига олади. Нефть махсулотларини огир фракциялари ер ости сувлари тизимлари ғовак бўшлиқларида жойлашади, енгил фракциялари - ғовак бўшликда газсимон холатда учиб кетади ёки ғовакликларда йиғилади. Оғир фракциялар парчаланиш натижасида сув оқимининг парли бўшлигига қўшилади ёки учиб кетади (тўпланишдан ажралади). Шундай қилиб нефть махсулотлари ва ер ости сувлари ягона оқимида оким базисига кадар бир-бирига кўшилиб кетади. Нефть махсулотларининг миграция ва трансформациясини бундай кўриниши унинг базасини ташкил килади, жараён понарамасининг бошка элементлари асосли ёки катламли, такомиллаштирилган ёки тушинтирилган. Нефть махсулотларининг масса алмашинувини бу кўриниши маҳаллий даражада ҳосил бўлган оқимларга мосдир.
5. Маҳаллий, субминтакавий, минтакавий даражада ҳосил бўлган оқимлар бирлашганда масса алмашинуви мураккаблашади ва ер усти сувлари ёки сувли катламлардаги сизилиш тўсиклари ва узилишлар (ойналар) чегарасида тизимланади. Бундай чегаралар Фарғона бассейни замонавий сув алмашинув структурали яруси тизими, ер ости сувлари карта-схемаларини токсонларини ажратишга асос бўлди. Ушбу карта сувли тизимни геологик тузилиши хусусиятлари ва жойлашиш баландлигига мос равишда 4 поясга ажратиш имкониятини яратди.
6. Бундан ташкари, ажратилган поясларда радиал оқувчи дарёлар сектариал шаклга, магистрал каналлар эса, ўз навбатида трапеция шаклга мосдир. Ушбу турдаги трапецияларда грунт сувлари массивлари гуруҳи таркалган бўлиб, суғориладиган майдонларда улар суғориш хариталарига қадар кичик массивларга бўлинади. Қияликлар сувлари оқимининг бундай қайта хосил бўлиши ер юзасида тўпланган нефть махсулотларининг «суюлтириш»га ёрдам беради ва уларнинг эриган ёки осилиб колган шакллари яқин орадаги сув қабул қилиш иншоотигача етказади ва ундан кейин ариқ-зовурлар ёки сел сувлари таркибида дарёларга кўшилади. Коллектор-дренаж тармоғи шунингдек, нефть махсулотлари билан ифлосланган ер ости сувларини ўзига тортади. Шундай қилиб, кайта шаклланган қиялик ва коллектор-дренаж окимлари нефть маҳсулотлари билан ифлосланиш жараёнини ва уларни дарёга тушишини тезлаштиради. Юқорида келтирилганлар замонавий сув алмашинув ҳусусиятлари митақавий даражада ҳосил бўлган объектлар, жумладан Фаргона бассейнига хам мосдир.
7. Сув алмашинуви асосан грунт ва қатламлараро сувларга алоқадор бўлиб, ер ости сувларининг энг фаол катлами сугориш ва дренаж шароитидаги грунт сувларининг юқори қисмидир. Бу ерда сув алмашинуви даври пикоцикллар (кунлар ва гидрогеологик мавсумнинг давомийлиги) билан хисобланади. Қатламлараро (босимли) сувлар юзасига етиб борилганда сув алмашинуви даври ошади, нефть махсулотлари харакат тезлиги эса бир йилда 200-300 метрдан ошмаслиги аниқланди. Қатламлардаги ер ости сувлари учун алмашинув даври бир мунча узоқрокдир ва у геологик давр вакти билан ўлчанади (наноцикллар, геосекундлар ва бошкалар)..
8. Махаллий сув тизимлари вақт ва тартибига кўра ўзаро бирикиб минтакавий сув тизимларини ташкил этади. Вақт бу аснода чукурлик бўйича «қаватлараро» кўринишга эга бўлиб, тез рўй берадиган холат сизот сувлари ва тупрокнинг юқори кисмида юзага келади. Ушбу сабаб атроф мухитнинг ва ер ости сувларининг нефть махсулотлари билан ифлосланиши кенг майдонларда тарқалиб минтакавий даражага эга бўлишини кўрсатади.
9. Атроф муҳитнинг нефть махсулотлари билан ифлосланишини митақавий кўриниши худудлар ва сув хавзалари бўйлаб турли хил таркалиши билан тавсифланади. Фарғона хавзаси ҳолатида нефть махсулотлари билан ифлосланиш неотектонид поясининг шимолий - шарқий, шаркий ва жанубий худудларда, шунингдек марказий кисмида таркалган. Сизот сувларининг фаол қатламини нефть махсулотлари билан ифлосланиш даражаси кенг кўламда ўзгаради. У юқори даражадан (меъёрдан бир неча баробар ортик) меъёр даражасигача ва меъёр даражасидан кам. Энг юқори кўрсаткич 15км2 майдонларда кузатилди (ФНҚИЗ), меъёрдагиси 10-30 гектар (АЁҚШ), меъёрдан ками ифлосланиш манбалари атрофидаги худудни эгаллайди.
10. Очиқ сув ҳавзаларининг нефть махсулотлари билан ифлосланиши юкори даражадан меъёрий даражагача ўзгаради. Фарғона водийсидан чиқиб кетаётган нефть махсулотлари Сирдарёнинг ўрта оқимигача етиб борган ҳолатлари кузатилди. Фарғона ҳудуди Сирдарё бассейнининг нефть махсулотлари билан ифлосланиш манбаси хисобланади, унда Фарғона водийсидан чиқаётган нефть махсулотларининг Сирдарёнинг ўрта окими сувларига кўшилишининг балиқчилик хўжалиги учун мўътадил меъёрий кўрсаткичлардан ошиши зарарларининг ахамияти бахоланган.
11. Юқорида келтирилган услубий кўрсатмалар нефть махсулотлари билан ифлосланишни қискартириш ва атроф муҳитни согломлаштириш бўйича тавсияларни кайта шакллантириб уларни Ўзбекистон Республикаси табиий шароитига мослаштириш гояси ишлаб чикилган.
12. Ушбу кўрсатмалар геологик мухитнинг нефть махсулотлари билан ифлосланиш мониторингини ўзаги хисобланиб, у нафақат объект маълумотларини тахлил этишга, балки ифлосланиш манбааси ва объект холатини назорат килиш бўйича керакли карорлар ишлаб чиқишга асос бўлади.
13. Буларнинг барчаси Фаргона бассейни ер ости сув тизимининг ва унга узвий боглик атроф мухитнинг нефть махсулотлари билан ифлосланиши ифодасининг илмий кўринишидир.

1-84 39 0

Қўзғатилган хос сонлар масалаларини регуляризациялаш усули билан ечиш

Давран Рахимов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ночизикли масалалар назарияси билан боғлиқ барча тадкикотлар замонавий математиканинг долзарб йўналишларидан бири ҳисобланади. Бундай масалаларнинг қўйилишига амалий математика, биология, иқтисодиёт, гидродинамика, эгилувчанлик назарияси, назарий ва математик физикада вужудга келадиган математик моделлар сабаб бўлади. Тенгламанинг бошқарув параметрлари критик қийматлардан ўтаётганда янги ечимлар пайдо бўлишига сабаб бўлувчи бифуркация ва тармокланиш феномени ночизикли масалаларни ечишда муҳим фактор саналади. Бу ечимлар орасида тургун ечимлар ҳамда дарҳол сўнувчи ёки амалий вазиятларда умуман рўй бермайдиган ечимлар мавжуд. Ночизикли масалаларнинг тармокланувчи нуқталарда пайдо бўлувчи янги ечимларини ўрганувчи йўналиш “турғунлик ва бифуркация назарияси” деб аталади. Бифуркацион (критик) ҳодисаларнинг яқкол мисоли сифатида дивергенция (статик бифуркация) ва газ ёки суюкликдаги флаттер (платина ва қобикларнинг, хусусан, самолёт канотларининг динамик тебранувчи турғунликни йўқотиши) ҳодисасини келтириш мумкин. Флаттер муаммоси, айниқса, товушдан тез оқимлар аэродинамикасида ўз татбиқини топди. Ўтган асрнинг ўрталарида аэродинамика масалаларини ечиш учун фақат вариацион ва тўр усуллари қўлланган. Факат XXI асрга келиб, бу сохаларда бифуркация назарияси жорий қилина бошлади.
Тугилаётган статик ва динамик ечимларнинг турғунликлари қўзғалиш назариясининг усуллари билан ўрганилади. Аникроқ килиб айтсак, ночизикли тенглама (тенгламалар системаси)нинг чизиқли кисми, яъни Фреше ҳосиласининг тривиаль ечимдаги кийматининг хос сонлари маълум деб хисобланиб, Фреше ҳосиласининг тармоқланган ечимдаги қиймати спектри чизикли операторларнинг спектрал назариясидаги қўзғалиш назарияси усуллари ёрдамида кидирилади.
Шу сабабли, қўзғалиш назарияси усуллари билан ечиладиган соҳалар билан боғлиқ тадкикотлар оқими ўтган асрнинг ўрталаридан бошлаб, экспоненциал тезлик билан ортиб бормокда ва кўзғалиш назариясида олинадиган ҳар қандай чуқур натижа нафақат қўзғалиш назарияси, шунингдек, ночизикли масалаларни ечиш учун қўллашда ҳам долзарб ҳисобланади.
Ушбу диссертация мавзуси билан боғлиқ тадкиқотларнинг зарурияти бифуркация жараёнларининг чизикли операторлар дискрет спектрининг кўзғалишини ифода этувчи масалалар билан яқин муносабатда эканлигидадир. Каррали хос сонларнинг қўзғалиш ҳолларини тадқик қилиш ўзига хос махсус ҳолларни ўз ичига оладики, уларни ҳар доим хам ҳал қилиб бўлмайди. Масалан, фредгольм хос сонларини кўзғатиш масаласида умумлашган жордан тўпламлари (УЖТ) тўла деб килинган фаразда кўзғатилган операторнинг бундай нукталар атрофида тармокланувчи хос сонлари микдори операторнинг каррали сони канча бўлса, шунча бўлиши аниқланган. Агар УЖТ тўла бўлмаса, тармоқланиш тенгламасининг махсуслашган ҳолати юз беради. Бунинг учун махсус алгоритм бўйича УЖТни тўлдиришни назарда тутувчи қўшимча ҳисоблашларни бажариш таклиф этилган. Бундан ташкари, тармоқланиш тенгламасининг барча коэффициентлари л-тартибли детерминантлар бўлгани учун уларни аниқлаш жуда кўп ҳисоблашларни талаб қилади. Бу ҳолат каррали хос сонларни оддий хос сонларга ёки УЖТ тўла бўлган каррали хос сонларга айлантирувчи махсус операторларни қуриш заруриятига олиб келади. Бундай операторларни куриш жараёни берилган чизиқли операторларни регуляризациялаш деб аталади.
Чизиқли операторларни регуляризациялаш жараёни нетер нукталарни Фредгольм нукталарга айлантиргани боне, бундай нуқталар учун тармоқланиш тенгламасини қуриш ва ундан қўзғатилган операторнинг барча хос сонларини топиш ҳамда каррали фредгольм нуқталар оддий хос сонларга айлангани сабабли, тармоқланиш тенгламасида пайдо бўладиган махсусликни йўқотиш имконияти юзага келади.
Кўп ҳажмдаги ҳисоблашларни камайтирувчи бундай усуллар ушбу диссертация мавзусига алоқадор тадқиқот натижаларидан фойдаланиш заруриятини такозо этади.

1-21 74 0

Қудуқларни бурғилашда юқори минераллашган қатлам сувлари асосида ювувчи суюқликларни ишлаб чиқиш

Шерали Умедов

Тадқиқот объектлари: енгил саноат чикиндилари асосида сувда эрув-чан янги полимер реагент, юқори минераллашган ср ости суви, пармалаш қоришмаси, оғирлаштиргичлар.
Ишнинг мақсади: юкори минсраллашган қатлам суви асосида сувда эрувчан янги полимер рсагснтини яратиш ва пармалаш эритмасининг сама-рали таркибини ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари: пармалаш эритмаларининг физик-кимсвий ва рсологик хусусиятларини, гилли эритмаларининг статик ва динамик сил-жиши кучланишини, бурилаш эритмасининг технологик хусусиятлари ва сув бсраолувчанлиги ўрганиш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: биринчи марта ўта минсраллашган катлам сув асосида янги сувда эрувчан полимер реагент яратил-ди. Янги полимер реагентининг бургилаш эритмалари хоссаларини ксракли равишда ўзгартирувчанлик қобилияти аниқланди.
Амалий ахамияти: сувда эрувчан янги полимер реагент асосида тай-ерланган пармалаш қоришмасининг таркиби ишлаб чиқилган. У юқори минсраллашган катлам сувини қўллаш имконини бсради. Янги реагентни ишлаб чикариш учун қўлланиладиган саноат курилмалари тайёрланди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: пармалаш қоришмаларига ишлов бсриш учун янги полимер реагент тайёрланди ва у Сургил, Шимолий Бердах ва бошқа конлардаги қудуқларни пармалашда қўлланилди. 2005-2008 йиллар давомида сувда эрувчан янги полимер реагентни кўллаш натижасида олинган иқтисодий самарадорлик 850 млн. сум-дан ортиқ.
Қўлланиш сохаси: Узбекистон нефть ва газ конларида скважиналарни пармалаш учун.

1-66 161 0

Қоратоғ ва Марказий Қизилқум фосфоритларидан экстракцион фосфат кислота ишлаб чиқаришнинг такомиллашган ва концентрланган фосфорли ўғитлар олиш технологияларини яратиш

Исраилжон Шамшидинов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда деҳқончилик учун ер майдонларининг камайиши ва сайёра аҳолисининг ўсиши туфайли озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш биринчи даражали вазифа хисобланади. Шу сабабли, агросаноат комплексини минерал ўғитлар, ўсимликларни ҳимоя қилиш воситалари, ўсимликларни ўсиш ва ривожланиш стимуляторлари билан таъминлаш кишлоқ хўжалиги экинлари ҳосилдорлигини оширишнинг асосий омили хисобланади. Минерал ўғитлардан тўғри фойдаланиш 50% гача кўшимча ҳосил беради. Шунинг учун қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини керакли ўғитлар билан таъминлаш устувор вазифалардан бўлиб қолмокда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен минерал ўғитлар ишлаб чиқариш технологияларини ривожлантириш йўналишида илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ҳамда қишлоқ хўжалигини азотли, фосфорли ва калийли ўғитларга бўлган талабини тўла таъминлаш борасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга ошириб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада кузги шудгорлаш учун энг зарур бўлган концентрланган фосфорли ўғитлар ассортиментини кенгайтириш юзасидан бажарилган тадкиқотлар натижасида махаллий хомашёлардан олинган минерал ўғитларни (PS-Agro, аммофосфат, супрефос ва ҳ.к.) алохида таъкидлаш мумкин. Саноат ишлаб чиқаришини сифат жихатидан янги босқичга кўтариш, махаллий хомашё ресурсларини чукур қайта ишлаш асосида тайёр махсулот ишлаб чиқаришни янада жадаллаштириш, принципиал жихатдан янги махсулот ва технология турларини ўзлаштиришга қаратилган Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясидан келиб чикқан ҳолда Марказий Қизилкум фосфоритларини казиб олиш ва бойитиш, уни концентрланган фосфорли ва мураккаб ўғитларга қайта ишлаш бўйича кувватларни янада ошириш хамда Республиканинг фосфорли ўғитларга бўлган талабини тўла кондириш муҳим ўрин тутади.
Бугунги кунда жаҳонда фосфатли оой хомашё конлари камайиб бораётганлиги сабабли ишлаб чикаришга паст навли ва юқори магнийли фосфоритларни қамраб олган ҳолда концентрланган фосфорли ўғитлар ишлаб чиқариш технологияларини яратишга алоҳида эътибор каратилмокда. Бу борада паст навли магнийли фосфоритлар асосидаги экстракцион фосфат кислота (ЭФК) дан фойдаланган ҳолда қўшалоқ суперфосфат технологиясини ишлаб чиқиш долзарб вазифалардан хисобланади. Концентрланган фосфорли ўғитлар технологиясини яратишда катор, жумладан, куйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: мақбул хоссаларга эга бўлган концентрланган ва фаолланган фосфат кислота эритмаларини олишнинг самарадор усулларини ишлаб чиқиш; аммоний нитрат иштирокида 35-40% Р2О5 концентрациягача буглатилган магнийли фосфат кислота эритмалари билан фосфоритларни парчалашнинг мақбул технологик кўрсаткичларини аниклаш; паст навли фосфоритлардан сульфатлар ва фтордан тозаланган ЭФК ҳамда уни асосида юкори навли аммофос олиш технологиясини яратиш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги № ПФ-4707-сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация килишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги ва 2017 йил 7 февралдаги № ПФ-4947-сонли «2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади магнийли фосфоритлардан олинган экстракцион фосфат кислотани (ЭФК) қўшимчалардан тозалаш ва фаоллаштириш усулларини ҳамда юкори магнийли фосфоритларни ЭФКга қайта ишлаш ва иккиламчи фосфатларни фаолланган ЭФКда парчалаш йўли билан концентрланган фосфорли ва микроэлементли ўғитларга қайта ишлаш технологияларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
биринчи марогаба курсагкичларни ўлчашнинг кенг қамровли доирасида Н3РО4-Н2О, H3PO4-MgSO4-H2O, H3PO4-MgSO4-NH4NO3-H2O ва таркибида аммоний нитрат бўлган магнийли ЭФК системаларида қайнаш ҳарорати, тўйинган буғ босими, буғ ҳосил бўлиш иссиқлиги, электр ўтказувчанлиги ва pH қиймати аникланган;
аммоний нитрат иштирокида ЭФК концентрланган эритмалари физик-кимёвий ва реологик хоссаларининг яхшиланиши магний сульфат гидратларининг бузилиши ҳисобига содир бўлиши исботланган;
магнийли фосфоритлар асосидаги фосфат кислотанинг аммоний нитрат иштирокида фаолланиш мумкинлиги аникланган;
биринчи маротаба майдаланиш пайтида Қоратоғ фосфатли хомашёси компонентларининг маълум изчилликда тақсимланиши, фосфорит парчаланиш даражасига заррачалар ўлчамининг таъсири, заррачалар ўлчами ортиши билан парчаланиш даражасининг минимум орқали ўтиши аникланган ва бунда кальций сульфат майда кристалларининг йирик заррачалар сиртида куйқа қатлам ҳосил қилиш сабаблари асосланган;
фосфат кислотани сульфат кислотали экстракциялашда фосфоритларнинг парчаланиш жараёни хамда кальций сульфат дигидрати кристалланишига магнийнинг таъсири аникланган;
жараён боскичларини камайтириш ҳисобига кислота тозалаш жараёнини жадаллаштириш таъминланадиган ЭФК ишлаб чиқариш технологик циклида ЭФКни фтор ва сульфатлардан бир пайтнинг ўзида тозалаш ҳамда МҚ фосфоритларидан таркибида 52,0% дан кам бўлмаган Р2О5 бўлган экологик тоза махсулот - юқори навли аммофос олиш мумкинлиги аникланган;
жараён боскичларини камайтириш ҳисобига кислота тозалаш жараёнини жадаллаштириш таъминланадиган ЭФК ишлаб чиқариш технологик циклида ЭФКни фтор ва сульфатлардан бир пайтнинг ўзида тозалаш ҳамда МҚ фосфоритларидан таркибида 52,0% дан кам бўлмаган Р2О5 бўлган экологик тоза махсулот - юқори навли аммофос олиш мумкинлиги аникланган;
иккиламчи фосфатларни концентрланган ва аммоний нитрат билан фаолланган ЭФК ва микроэлементли ЭФКда парчалаш йўли билан концентрланган фосфорли ўғитлар ҳамда микроэлементли ўғитлар олиш технологиялари ишлаб чикилган.
Хулоса
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар куйидагилар хисобланади:
1. Н3РО4 - Н2О, Н3РО4 - MgSO4 - Н2О, Н3РО4 - MgSO4 - NH4NO3 - Н2О системаларда физик ва физик-кимёвий хоссаларни ўрганиш натижасида магнийли фосфат кислоталарни концентрлашда магний сульфат ва аммоний нитратнинг таъсир механизми аниқланди. Аммоний нитрат иштирокида фосфат кислотали эритмалардаги биринчи водород ионлари микдорининг ортиши ва pH муҳитининг камайиши кўрсатиб берилди, бу эса концентрлашда ЭФК физик-кимёвий ва реологик хоссалари ўзгариши, магний сульфат гидратларининг бузилишини тасдиқлайдиган буғ ҳосил бўлиш иссиқлигининг камайиши, тўйинган буғ босими ва электр ўтказувчанлигини ортишида ўз аксини топади.
2. Аммоний нитрат иштирокида таркибида магний бирикмалари бўлган ЭФК ва унинг буғлатилган эритмаларининг кимёвий фаоллиги ортиши мумкинлиги аникланди. Аммоний нитрат иштирокида трикальцийфосфатнинг эрувчанлиги 99,13% га ортиши кузатилади.
3. МҚ фосфоритларидан фосфат кислотани экстракциялаш технологик циклининг ўзида экологик тоза олий навли аммофос олиш имкониятини берадиган ЭФКни кўшимча харажатларсиз сульфатлар ва фтордан тозалаш технологияси яратилди.
4. Фосфоритларнинг 100 мкм дан йирик заррачаларини олдиндан ажратиш йирик ўлчамдаги кальций сульфатнинг кристалланиши натижасида экстракцион бўтқа фильтрланиш хоссаси ортишини таъминлаши аниқланди.
5. Қоратоғ фосфоритларини олдиндан 600-700°С ҳароратда термик қайта ишлаш кўпик ҳосил бўлишининг кескин камайишига, фосфорит парчаланиш жараёнининг ва кальций сульфат кристаллари ҳосил бўлишининг яхшиланишига ҳамда экстрактор унумдорлигининг ортишига олиб келиши аниқланди. Бунда фосфат кислота унуми 2,2-2,4% га ортади ва 92-93% ни ташкил этади.
6. Қоратоғ магнийли фосфоритларини фосфат кислотал и парчалаш ҳамда кислотали ва аммонийлашган қўшалоқ суперфосфат олишнинг мақбул шароитлари ишлаб чиқилди. Парчалаш жараёнининг мақбул шароити: буғлатилган ЭФК концентрацияси 35-37% Р2О5, ЭФКни буғлатиш жараёнида қўшиладиган аммоний нитрат микдори 1,5-2,0%, фосфорит:ЭФК(100% Р2О5) масса нисбати 1:( 1,0-5-1,5), парчалаш давомийлиги 1,5-2,0 соат, фосфатли хомашёни парчалаш ҳарорати 60°С ва бўтқани қуритиш ҳарорати 105°С хисобланади. Бунда фосфатли хомашёни парчаланиш даражаси бўтқада 84-87% ни, куритилган махсулотда 98-99% ни ташкил этади.
7. Яратилган технологиялар Олмалиқ «Ammofos-Maxam» АЖнинг ишлаб турган аммофос ишлаб чикариш жихозларида саноат ишлаб чиқариши шароитида синовдан ўтказилди ҳамда янги ўғит - супераммофосфатнинг 1000 тоннадан ортиқ микдордаги саноат тажриба намунаси ишлаб чиқарилди. Супераммофосфат ишлаб чикариш аммофосга солиштирилганда сульфат кислота солиштирма сарфини 15-20% га, аммиакни 60-80% га хамда чиқиндига чиқариб юбориладиган фосфогипсни 15-20% га камайтиришни таъминлаб беради.
8. МҚнинг ЮКФК ва камбағал (ЮҚК, БФХ ва ЧФ) фосфоритларини микроэлементли фаолланган ЭФКда парчалаш йўли билан таркибида мис ва рух микроэлементлари тутган азотфосфоркальцийли ўғитлар олиш мақбул шароити аниқланди: фосфат кислота концентрацияси ~35% Р2О5, n=l:(1,25-s-l,5), парчалаш жараёни давомийлиги 1,5-2,0 соат, pH 2,8-3,5, куритиш харорати 100-105°С.
9. Микроэлементлар тутган азотфосфоркальцийли ўғитлар технологияси «Ammofos-Maxam» АЖ ва «Қўкон суперфосфат заводи» АЖда саноат ишлаб чикариш шароитига мослаштирилган курилмаларда синовдан ўтказилди ва тажриба намуналари ишлаб чиқарилди.
10. Қоратоғ фосфоритлари асосидаги қўшалоқ суперфосфат ҳамда МҚ фосфоритлари асосидаги азотфосфоркальцийли ўғитларнинг ихтисослашган муассасаларда ўтказилган агрокимёвий синовлари уларнинг юқори самарадорлилигини ва аммофосга тенглашишини кўрсатди. Ўғитлар таркибига микроэлементларнинг кириши ҳосилдорликни 13% га оширади.
11. Техник-иктисодий ҳисоблар ЭФКни бир вақтда сульфатсизлантириш ва фторсизлантириш ҳамда АФКЎ ишлаб чиқаришнинг юқори иктисодий самарадорликка эга эканлигини кўрсатди. 100 минг тонна юқори навдаги аммофос ва АФКЎ ишлаб чиқарилганда соф фойда йилига мос ҳолда 9,4 млрд. сўм ва 27,96-30,79 млрд. сўмни ташкил этади.

1-44 54 0

Қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришда тупроқ намлигининг ўзгариш динамикаси усулларини яратиш

Навруз Муродов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда суғориладиган ерларнинг унумдорлигини ошириш ва сув ресурсларидан тежамли фойдаланиш техника ва технологияларини яратиш муҳим масалаларидан бири ҳисобланади. Шу жиҳатдан тупроқ-грунт намланиш соҳасидаги намликни бошкариш механизмларини такомиллаштириш алоҳида аҳамиятга эта. Бу борада кўпгина мамлакатларда, жумладан Канада, Нидерландия, АҚШ, Россия, Япония, Хитой ва бошқа давлатларда илмий-амалий ишлар амалга оширилган. Бирок арид муҳитга эта бўлган бизнинг минтақамизда сувни етказиб бериш тизимларида суғориш манбасидан олинадиган солиштирма сув ҳажмига нисбатан 1 га сугориш майдонида самарасиз ишлатилиши: магистрал каналларда ўртача 15% ва хўжаликлараро каналларда 19%, хўжалик ички тармоқларида эса 29% ини ташкил этиши кузатилган.
Жаҳонда қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришда тупроқ намлигидан ҳамда чучук сув линзаларидаги сув ресурсларидан самарали фойдаланишнинг янги технологияларини ишлаб чиқиш каби йўналишларда мақсадли илмий-тадқиқот ишлари олиб бориш алоҳида аҳамият касб этади. Бу борада, жумладан ирригация каналлари таъсири зонасида шаклланадиган чучук сув линзаларининг фазовий чегараларини аниқлаш, бошқариш ва уларни қишлоқ хўжалиги экинларини сугоришда тупрок намланиш зонасида намлик холатини ўзгариш динамикаси усулларини ишлаб чикишга қаратилган илмий тадқиқотларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда республикамизда қишлоқ ва сув хўжалиги соҳасида, ер-сув ресурсларидан самарали фойдаланишда замонавий ресурс тежамкор суғориш техника ва технологияларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор берилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан сув хўжалигидаги ва мелиорация соҳадаги мавжуд илмий-техника муаммоларини ҳал этиш имкониятини яратадиган гидравлик усулларни такомиллаштириш зарур. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Републикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш, ирригация ва мелиорация объектлари тармоқларини ривожлантириш, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариш соҳасига интенсив усулларни, энг аввало, сув ва ресурс тежайдиган замонавий
агротехнологияларни жорий этиш, унумдорлиги юкори бўлган қишлоқ хўжалиги техникаларидан фойдаланиш...»1 вазифаси таъкидлаб ўтилган. Мазкур вазифани амалга ошириш, жумладан сув ресурсларининг танқислиги даврида, қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш ва озиклантириш мақсадида чучук сув линзалари сув ресурсларидан фойдаланишнинг гидравлик усулларини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий-тадқикот ишларини олиб бориш муҳим ахамият касб этмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 25 сентябрдаги ПҚ-3286-сон «Сув объектларини муҳофаза қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, 2013 йил 19 апрелдаги ПҚ-1958-сон «2013-2017 йиллар даврида суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкикоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш учун ирригация каналлари таъсир зонасидаги чучук сув линзаларидан фойдаланишнинг гидродинамик моделларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг ил мин янгилиги қуйидагилардан иборат:
суғориш канали таъсир зонасида чучук сув линзалари чегараларини горизонтал ва вертикал ўқ бўйлаб ўзгариши динамикасини характерловчи гидравлик модел комплекс ўзгарувчилар функцияси усуллари асосида такомиллаштирилган;
гетероген аралашманинг (намлик, минерал ва органик моддалар) конвектив кўчиш усуллари асосида аэрация зонасининг юкори катламларида сув-минерал-органик аралашманинг уч ўлчовли муҳитдаги миграциясини ифодаловчи гидродинамик модели ишлаб чикилган;
ер усти ва сизот сувлари ўртасидаги гидравлик боғлиқлик шартлари ҳамда бошкарув назариясининг элементларини қўллаш асосида чучук сув линзалари ҳолатини ўзгаришини ифодаловчи гидравлик модели ишлаб чиқилган;
конвектив кўчиш усуллари ҳамда бошкарув назариясининг элементларини қўллаш асосида тупроқ намланиш зонасида намлик ҳолати ўзгаришини бошкаришнинг гидродинамик модели ишлаб чикилган.
Хулосалар
“Қишлок хўжалиги экинларини суғоришда тупроқ намлигининг ўзгариш динамикасини аниқлаш усуллари” мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертация бўйича олиб борилган тадқиқотлар асосида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ўтказилган таҳлиллар, экспериментал ва назарий тадкиқотлар натижалари, назарий жиҳатдан қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришда тупроқ намлигидан фойдаланишнинг самарали усуллари ишлаб чиқилмаганлиги тўғрисида хулоса қилишга асос яратилди.
2. Сизот сувлари сатҳининг ўзгаришининг турли шароитларида ирригация каналларидаги сув окимининг гидравлик элементлари, сизот сувлари ҳамда тупрокдаги намлик ўртасидаги боғликликнинг гидродинамик хусусиятларини тадкиқ килиш максадида дала ва лаборатория тадқиқотларини бажариш имкониятини берди.
3. Қашкадарё дарёси ҳамда Оби-Ҳаёт хўжаликлараро иррригация канали таъсир зонасидаги тадкиқот ҳудудида тупроқ-грунт намланиш зонасидаги намликни бошкариш имкониятини яратадиган гидравлик модел ишлаб чикиш мақсадида тадкикот ҳудудида сизот сувлари сатҳининг ўзгариши динамикаси тадқиқ қилинишига имконият яратилди. 
4. Суғориш суви, атмосфера ёғинлари ва ирригация каналидан фильтрацияланаётган сув ҳисобига сизот сувлари сатҳининг ўзгариши натижасида аэрация зонасининг юқори қатламларида сув-минерал-органик моддаларнинг ностационар кўчишини ифодаловчи уч ўлчовли гидравлик модел ишлаб чиқилди. Сув-минерал-органик моддалар концентрациясининг ўсимлик илдизи тизимига етиб келиш вақтини аниқлаш бўйича гидравлик ифода олишга имконият яратилди.
5. Ирригация каналларида сув сатҳи ўзгариши ҳамда ирригация канали таъсир зонасидаги ҳудудларда тупрок-грунт намланиш зонаси ҳолатини ўзгариши ўртасидаги боғликликнинг гидравлик моделлари ишлаб чикилган. Дала ва лаборатория тадкиқотлари натижалари ушбу гидравлик моделларнинг сонли ечимини олиш имкониятини берди.
6. Суғориш канали таъсир зонасида чучук сув линзалари чегараларини горизонтал ва вертикал ўқ бўйлаб ўзгариши динамикасини характерловчи гидравлик тенгламани ишлаб чиқиш имконияти яратилди.
7. Ер усти ва сизот сувлари ўртасидаги гидравлик боғликлик қонуниятлари ҳамда бошқарув назариясининг элементларини кўллаш асосида ирригация каналидаги тўсувчи иншоот затвори ҳолатини бошқариш оркали чучук сув линзаларидаги сув ресурсларидан қишлоқ хўжалиги экинларини суғоришга жалб қилишнинг гидравлик модели ишлаб чиқилди. Тадқиқот объектининг параметрлари асосида унинг сонли ечимларини олиш имконияти яратилди.

1-13 65 0

Қисман оптик асаб атрофиясини комплекс даволаш самарадорлигини клиник ва функционал баҳолаш

Зульфия Максудова

Тадқиқот мақсади: кўзнинг клиник ва функционал хусусиятларини ўрганиш орқали турли хил келиб чиқиши ПАИ бўлган беморларда ретробулбар катетеризация ва оптик асабни магнит стимуляциясини ўз ичига олган комплекс терапия натижаларини баҳолаш.
Усуллари. Турли хил келиб чиқадиган қисман оптик асаб атрофияси (ПАНА) ташхиси қўйилган 105 бемор (155 кўз) анъанавий даволанишни, ретробулбар катетеризация ёрдамида даволашни, шунингдек, МС билан биргаликда ретробулбар катетеризациясини 10 кун давомида олди. ВА кўрсаткичларининг динамикаси, кўриш майдони, электрофизёлогик тадқиқотлар, офталмоскопия ва Допплер ультратовуш текшируви ўрганилди.
Натижалар. Олинган маълумотларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, тавсия этилган даволаш усулларининг самарадорлиги ўсимтани йўқ қилиш даражасига боғлиқ, шунинг учун даволаш 11-синф ПАИда самаралироқ бўлади. Шу билан бирга, комбинацияланган усул билан даволанган беморлар гуруҳида самарадорлик ПАИ нинг ИИ ва ИИИ даражаларида бир хил даражада юқори.
Даволаш даврида ПАИ ИИ босқичи бўлган беморларнинг кўриш кескинлиги динамикасига кўра, агар анъанавий усул билан даволанган беморлар гуруҳида таъсир фақат 64,3% ҳолларда кузатилган бўлса, ретробулбар билан даволанган беморлар гуруҳида. катетеризация самарадорлиги 89,3% да кузатилди.
МС билан биргаликда ретробулбар катетеризациясининг комбинацияланган усули билан даволанган беморларда ВА динамикаси, назорат гуруҳи билан солиштирганда, ушбу даволаш усулининг самарадорлигини ҳам кўрсатади. Ушбу гуруҳда текширилган беморларни даволаш самарадорлиги 90,9% ни ташкил қилади.
ИИ ва ИИИ асосий гуруҳларнинг ИИ босқичи ПАИ бўлган беморларда кўриш майдони чегаралари назорат гуруҳига нисбатан периферияда 51 - 60 0 дан ортиқ кенгайтирилди. Мутлақ марказий ва парасентрал скотомлар сони назорат гуруҳига нисбатан 4,7 ва 5 ўзбошимчалик бирликларига камайди.
ПАИ ИИИ босқичи бўлган беморлар гуруҳида ИИ ва ИИИ гуруҳлардаги кўриш майдонининг чегаралари назорат гуруҳига нисбатан периферик равишда 69 ° ва 70 ° га кенгайтирилди. Скотомлар сони текширилганларнинг И гуруҳига нисбатан 6 ва 11,6 анъанавий бирликларга камайди.
Кўз тубининг ҳолати динамикаси тавсия этилган даволаш усуллари билан қисқа муддатли кузатув (2-3 ҳафта) туфайли ўзгаришлар изига учради: марказий асаб тизимининг томирларининг кенгайиши, камайиши. капилляр тортуозлик, ретинал шишнинг пасайиши, шунингдек, фовеал ва макула рефлексларининг аниқ кўриниши. Допплер ультратовуш маълумотлари даволанишдан кейинги дастлабки босқичларда турли хил келиб чиқадиган ПАИ билан оғриган беморларда марказий асаб тизимидаги гемодинамик параметрларнинг сезиларли яхшиланишини кўрсатади. Систолик қон босимининг яхшиланиши қайд этилди. Текширилаётган беморларнинг ҳар бир ҳолатида гемодинамик қаршилик индексининг Ри даражасининг нормаллашувга қараб яхшиланиши аниқланди. Шунга кўра, диастолик босимнинг сезиларли ўсиши кузатилди, бу эса даволаниш таъсирида қон томирларининг эластик-эластик хусусиятларининг ошишини кўрсатди.
Бизнинг фикримизча, тавсия этилган даволаш усулидан сўнг гемодинамик кўрсаткичларнинг яхшиланиши ретробулбар катетеризация ва МС орқали МН га тўғридан-тўғри таъсир қилиш соҳасидаги микротомирлар ҳажмининг ошиши билан боғлиқ.

1-51 43 0

Қизилқум фосфоритларини нитрат кислотаси билан қайта ишлаш асосида фосфорли ва азоткальцийли ўғитлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Айжамал Алламуратова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг бош истиқболи тупроқни қайта ишлашнинг янги технологияларини жорий қилиш, экинларнинг юқори хосилдор навларини, албатта минерал ўғитларни ва ўсимликларни ҳимоя қилиш воситаларини қўллаш хисобига хосилдорликни ошириш билан богликдир. Ўсимликлар ҳосилдорлигини белгилайдиган асосий омилларидан бири, бу фосфорли ўғитлардан фойдаланиш ҳисобланади.
Жаҳонда сифатли фосфат хом ашёси танқислиги туфайли паст навли фосфоритларни ишлаб чикаришга жалб этиш орқали концентрланган фосфорли ўғитлар технологиясини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу жиҳатдан нитрат кислотали кайта ишлаш усуллари анча истиқболли хисобланади. Нитрат кислотасининг афзаллиги шундан иборатки, қаттиқ ва суюқ чиқиндилар деярли хосил бўлмайди, чунки HNO3 икки тарафлама: фосфат хом ашёсидаги карбонатларни ажратиб олиш учун фаол водород иони, хамда суюқ ва қаттиқ ўғитларнинг асосий озуқа қисми -азот компонента сифатида фойдаланилади.
Бугунги кунда мамлакатимизда кенг миқёсдаги аник чораларни амалга ошириш натижасида минерал ўғитлар, хусусан азотли, фосфорли ва калийли ўғитлар ишлаб чиқариш технологияси соҳасида муйян даражада назарий ва амалий натижаларга эришилди. Бу борада кузги шудгорда ва ўсимликларни қўшимча озиқлантиришда қўлланиладиган фосфорли ва суюқ ўғитлар ассортиментини кенгайтириш бўйича олиб борилаётган тадкикотларни алоҳида таъкидлаш керак. Ўзбекистон Республикасин янада ривожлантириш буйича ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «кимё саноатини сифат жиҳатидан янги даражага кўтариш, маҳаллий хом ашё ресурсларини чуқур қайта ишлаш асосида тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни янада жадаллаштириш, янги турдаги технологиялар ва маҳсулотлар ишлаб чиқарилишини ўзлаштириш» да маҳаллий Қизилқум фосфоритларини қазиб олиш ва бойитиш ҳамда уларни фосфорли ва суюқ комплекс ўғитларга кайта ишлаш қувватини янада ошириш муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида», 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947 сонли «2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта тамойили бўйича ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари ва 2017 йил 23 августдаги ПҚ-3236 сонли «2017-2021 йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастури тўғрисида» ги қарори, шунингдек мазкур сохада кабул қилинган бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни бажаришга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади паст навли Марказий Қизилкум фосфоритларини нитраткислотали қайта ишлаш асосида концентрланган фосфорли, суюк азоткальцийли ўғитлар ва кимёвий чўктирилган кальций карбонатини олишнинг чиқиндисиз самарадор технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
аммоний ва кальций нитратлари, карбонатлари ва фосфатлари иштирокида гетероген фазали мувозанатдаги сувли системаларда қаттиқ фазаларнинг мавжуд бўлишининг концентрацией ва ҳарорат чегаралари аниқланган;
АКН айланма эритмалари билан карбонатли фосфоритларнинг кальций модулини камайтириш билан бир вақтда суспендирланган ўғитлар олишнинг усули ишлаб чиқилган;
кальций нитратини аммоний карбонат тузлари билан конверсия қилиш орқлаи айланма аммоний нитрата эритмаси ва кимёвий фаоллашган кальций карбонатини олишнинг макбул шароитлари аниқланган;
дастлабки ишлов берилган фосфат хом ашёсини нитрат кислотаси билан парчалаш жараёнига технологик параметрлар таъсири аникланган бўлиб, АКН иштирокида нитраткислотали экстрактни аммонийлаштириш ва бирламчи фосфорли ўғитлар олиш технологияси яратилган;
Хулоса
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар қуйидагилар хисобланади:
1. Марказий Қизилқум фосфоритларини нитрат кислотаси билан парчалаш жараёни СаО-Р2О5-М2Оз-Н2О системасининг диаграммаси бўйича назарий асосланган. Фосфоритнинг тўлиқ парчалашга нитрат кислотасининг стехиометриядан оширилган меъёрларида эришиш мумкинлиги аникланган.
Са(КОз)2-СаСОз-Н2О эрувчанлиги политермик диаграммасини куриш мақсадида еттита ички кесимлар ўрганилган. Бинар системалар политермалари ва (-27,2) дан 50°С гача бўлган ҳароратларда ички кесимлар маълумотлари бўйича ушбу системанинг эрувчанлик диаграммаси курилди, бунда муз, Ca(NO3)2 4Н2О, Са(МОз)2-ЗН2О, Ca(NO3)2-2H2O ва СаСО3 ларнинг кристалланиш майдонлари чегараланди. Кальций карбоната (-27,2) дан 42°С гача ҳароратлар оралиғида Ca(NO3)2-4H2O, 42,СН48,3°С ҳароратлар оралиғида эса Ca(NO3)2-3H2O билан биргаликда кристалланади. Ўрганилган системада дастлабки компонентларнинг ўзаро таъсирлашувида янги кимёвий бирикмалар ҳосил бўлмайди, ва у оддий эвтоник типига мансубдир.
Назарий тахдил ва экспериментал маълумотлар асосида биринчи маротаба 30 ва 60“С да Ca2+/2NH*// 2NO', СО2-Н2О ўзаро системларининг эрувчанлик диаграммаси курилиб, бу кальций нитратининг аммоний карбоната билан СаСОз ва NH4NO3 га конверсиясининг макбул шароитларини топишга имкон берди. ^н^2с°г <1_ц нисбатда Са2* ва NHj Са(МЭ3)2
сарф даражаси 99,0% га етади. Макбул харорат 30-60°С ораликларида бўлади. Бунда СаСОз нинг максимал чиқими 99,8% га эришилади.
2. Бойитилмаган фосфорит унини АКН айланма эритмалари билан ишлов берии жараёни АЭ:ФХ = 3:1 дан 6:1 гача ва NaMMliaK: NH1ITpaT = 0,2-4),8 нисбатларда жараён давомийлиги 60 дакика ва 30°С хароратда олиб борилди. фосфорит унининг нитрат тузларининг эритмалари билан ўзаро таъсирлашуви натижасида фосфат хом ашёси фаолланиши (ўзлашмайдиган Р2О5 шаклининг ўзлашувчан шаклга ўтиши) содир бўлади. Қаттиқ фазанинг қуритилган намуналарида РгОзузл. ■ РгОзумум. нисбати 44,97-48,32% ни ташкил этади, бу эса ушбу кўрсаткични дастлабки фосфорит унида - 18,49% бир неча баробар ошириб беради. АЭ:ФХ = 3:1 кичик нисбатида ва қолган бир хил шароитларда бўтқанинг қаттик қисмида Р2О5ЎЗЛ. ва СаОузл АЭ:ФХ = 6:1 га Караганда 2-3% га юкоридир. Бу АЭ:ФХ нисбатнинг ошиши билан суюк фазага Р2О5 ва СаО ўтишлар улушининг ортиши билан богликдир. Айланма эритмаларда NaMMI)aK : NHHTpaT нисбатнинг ортиши билан Р2О5 умумий концентрацияси 19,6% гача ортади, кальций модули эса 2,3 гача камаяди (дастлабки 2,7 дан).
Суюк фазанинг кимёвий таркиби таҳлили кўрсатдики, АЭ:ФХ дастлабки нисбатининг оширилиши (3:1 дан 6:1 гача) билан ЫаммИак ■ NHllTpaT = 0,8 ва 0,2 нисбатда суспензияда азот микдори мос равишда 14,7-14,74% ва 8,96-9,31% оралиғида ўзгаради, Р2О5умум микдори эса 2,26 дан 0,95%гача ва 2,14 дан 0,72% гача камаяди. Мазкур жараённи амалга оширишда суюк фазанинг бир қисми дастлабки фосфат хом ашёни ишлов бериш босқичига кайтарилади, қолган қисми эса таркибида 22,1-^-29,77% озуқа компонентлари (N+P2O5+CaO) тутган суюк суспендирланган ўғит сифатида ишлатилади.
3. АКНАЭ билан дастлабки ишлов берилган фосфоригни иарчалашда олинган нитраткислотали экстрактни аммонийлаштириш жараёни ўрганилди, шунингдек Марказий Қизилқум фосфоритларини нитраткислотали экстрактини аммонийлаштириш маҳсулотларидан фосфорли каттиқ ва суюк суспендирланган ўғитлар олиш жараёнининг технологик тадкикотлари ўтказилди. Аммонийлаштирилган нитрокальцийфосфат бўтқаларидан олинган суюк ва куритилган каттиқ фазалар кимёвий таҳлили кўрсатдики, pH нинг 2,6 гача ошиши билан суюк фазада РгОзумум микдори 1,04% гача камаяди, бўтқанинг намлиги 54,18% га етади, pH нинг 3,2 дан янада оширилганида суюк фазада Р2О5 тўлиқ чўкади ва чўкманинг намлиги 48,52% гача камаяди. Қаттиқ фосфорли ўғитда ўзашувчан Р2О5 шаклининг нисбий микдори трилон Б бўйича 79,14 дан 90,94% гача ва 2 %-ли лимон кислотаси бўйича 86,34 дан 94,64% гача ортади. Ўзлашувчан кальцийнинг нисбий микдори 93,6-96,29% оралиғида ўзгаради. N:P2O5 нисбати 0,79-1,57, озука компонентлари йигиндиси эса 30,63-37,16% оралиқларида бўлади.
Кўрсатдики, қаттик чўкмани сув билан 1:2 нисбатда ювиш қуритилган маҳсулотларда Р2О5умум микдори 27,13-30,11% гача ортади. Бунда 0,2М трилон Б буйича Р2О5 нинг ўзлашувчан шакли 21,8-23,47%, 2 %-ли лимон кислотаси бўйича эса - 22,75-25,23% ни ташкил этади. Ювилган чўкмаларда кальций модули ювилмаган чўкмаларга нисбатан 0,5-0,7 га кам пастдир ва pH кўтарилиши билан 1,29 дан 1,45 гача ортади.
4. Ca2t, 2NH’/(2NO,, CO2-H2O ўзаро системалари назарий таҳлили билан аникланган мақбул шароитларда ^NH*^CO2 нисбати ва ҳарорат)
Са(МЭ,)2
аммоний нитрати эритмаларидаги кальций нитратни аммоний карбоната билан конверсия қилиш жараёнининг амалий тадқиқотлари ўтказилди. Жараённинг техноаналитик кўрсаткичларига NaMMliaK: NHlfrpaT нисбати ва АКН эритмаларининг концентрацияси таъсири ўрганилди. Аниқландики, NaMMliaK : Нитрат нисбатнинг 0,4:0,6 дан 0,8-0,2 гача ошиши ва АКН эритмалари концентрациясининг камайиши билан кальций нитрати конверсияси хамда нам кальций карбонатининг фильтрланиш унуми мос равишда 80,0 дан 99,9% гача ва 0,6 дан 2 т/м2 соатгача ортади.
5. Дастлабки ишлов берилган фосфоритни нитрат кислотаси билан иарчалашда хосил бўлган нитраткислотали экстрактнинг нордон ва аммонийлаштирилган айланма эритмаси билан паст навли фосфоритларга дастлабки ишлов бериш, АКН эритмаларини аммоний карбоната билан ишлов беришда ҳосил бўлган суспензия ва эритмаларнинг реологик хоссалари С:Қ = 2-1; Na4MliaK : NHirrpaT = 0,8-0,4; 0,2-0,6 ва ҳароратга (20-80°С) боғлиқ равишда ўрганилди. Олинган маълумотлар номограмма кўринишида умумийлаштирилди, бу графоаналитик усуллар билан жараённинг макбул технологик параметрларини тез ва аник аниклашга имкон беради. Эритма : СаСОз, NaMMnaK ’■ NHllTpaT ва ҳароратнинг ошиши билан суспензияларнинг зичлиги тўғри чизиқ буйича, қовушқоқлик эса эгри чизиқ буйича камаяди. Санаб ўтилган параметрлар ўзгариши билан тузларнинг йигиндиси 30-50% бўлганда суспензияларнинг зичлиги мос равишда 1,272-1,465 ва 1,368-1,502 г/см3, қовушқоқлик эса 1,3-3,78 ва 1,49-7,09 сПз оралиғида ўзгаради.
6. Паст навли Марказий Қизилқум фосфоритларини кайта ишлаш асосида олинган азотфосфорли ва фосфорли ўғитларнинг рентгенографик ва ИК-спектроскопик тадқиқотлари кўрсатдики, NP-ўғитларнинг компонентлари дикальцийфосфат, парчаланмаган фтор- ва гидроксилапатитлари; аммоний ва кальций нитратлари, фосфорли ўғитлар эса дикальцийфосфат, парчаланмаган фтор- ва гидроксилапатитлар, шунингдек кам микдорда АНК тузларидан ташкил топган.
7. Лаборатория модел курилмасида бирламчи фосфорли ва суюк азоткальцийли ўғитлар олиш жараёнининг макбул технологик параметрлари аниқланди. Жараённинг топилган мақбул параметрлари йириклаштирилган курилмада ва «Самаркандкимё» АЖ нитрофос цехининг амалдаги ускунасида синовдан ўтказилди, натижада маҳсулотнинг 1000 кг ҳажмдаги тажриба партияси ишлаб чикарилди. Юқори карбонатли фосфат хом ашёсини нитраткислотали кайта ишлаш жараёнининг принципиал технологик тизими тавсия этилди ва моддий баланси ҳисобланди. Техник-иқтисодий ҳисоблар кўрсатдики, фосфорли ўғитларнинг таннархи ишлаб чиқарилаётган ўғит -нитрофосга солиштирганда 1,5-2 баробар арзондир.

1-49 43 0

Қизилолмасой олтин-кумуш маъданли майдони плутоник дайкаларини петрологияси (Олмалиқ-Ангрен тоғ маъданли ҳудуди)

Феруза Каримова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон амалиётида олтин-кумуш конлари вулканизм, асосан субвулканик, эксплозив ва дайка ҳосилалари билан парагенетик боғланган эди. Дайкалар бўйича олинган илмий тадкиқот натижалар бир катор геология, петрология ва маъданлашувни масалаларини ечишга имконият яратиб беради. Шунинг билан биргаликда асл металлар конларининг ҳосил бўлишидаги плутоник дайкаларини аҳамиятини аниқлаш асосий меъзонлардан биридир. Петрологик тадқикотларнинг ҳозирги замон услубияти фундаментал йўналишдаги плутоник дайкаларни маъданлашув шаклланишидаги аҳамиятини чукурроқ асослашни талаб этмокда.
Бугунги кунда дунё микёсида дайкаларни ўрганиш магматик формацияларни ёши бўйича ажратишда маъданлашувнинг интрузиялар билан боғлиқлигини ва эндоген конларнинг жойлашувидаги қонуниятларни аниклашда айниқса муҳим. Дайкаларни ва улардаги ксенолитларни тадқиқ қилиш орқали турли таркибдаги дастлабки магма суюқлигининг ҳосил бўлиш вақти ва жойи; маъданли моддаларнинг манбалари ва йирик конларга тўпланиш геологик муҳитни; юкори мантия, пастки ва устки қобиқ таркиби, турли сатҳларининг тузилиши тўғрисида моддий далиллар олиш мумкин. Майда интрузиялар, дайка қамбарлари ва металлар тўпланишининг литосфера чуқурлик тузилиши билан ўзаро алоқадорлиги масалаларини ечиш ҳозирги давр фундаментал геологик тадкиқотларнинг асосий йўналишларидан бири бўлиб қолмокда.
Мамлакатимизда минерал ҳомашёлар билан узликсиз таъминлашга йўналтирилган илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва олинган аниқ ва кенг камровли натижаларни амалиётга жорий этиш бўйича муайян ишлар олиб борилди. Жумладан, маъданли казилмалар билан бир каторда минерал ҳомашёларини бошқа самарали фойдаланишга, уларнинг захираларини кўпайтиришга ва қўллаш соҳаларини кенгайтиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Харакатлар стратегиясида1 «Ижтимоий-иктисодий ривожланишни жадаллаштириш, халқнинг турмуш даражаси ва даромадларини ошириш учун ҳар бир худуднинг табиий, минерал-хомашё, ... салохиятидан комплекс ва самарали фойдаланишни таъминлаш» бўйича вазифалар белгилаб берилган. Бу борада, жумладан, Қизилолмасой олтин-кумуш маъданли майдони плутоник дайкаларини петрологик хусусиятларини аниқлаш муҳим аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси» ПФ-4947-сон, 2017 йил 24 майдаги «Ўзбекистон Республикаси Давлат Геология ва минерал ресурслар қўмитаси тизимида ягона геология хизматини тузиш бўйича чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ- 3004-сон Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Чотқол тизмаси жанубий-ғарбий тармоқларидаги Қизилолмасой маъдан даласи плутоник дайка ҳосилаларини геологик-петрографик, петрокимёвий ва геокимёвий хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
илк бор Қизилолмасой маъдан даласи олтин-кумуш конларида лампрофирлар (камптонитлар, одинитлар, керсантитлар) ассоциацияси аникланган;
биринчи бор Қизилолмасой маъдан даласи плутоник дайка ҳосилаларининг геологик-петрографик, петрокимёвий ва геокимёвий хусусиятлари аниқланган;
Қизилолмасой маъдан даласини лампрофир магматизмини маъдандорлигининг петрологик-геокимёвий меъзонлари ишлаб чиқилган;
плутоник дайкаларнинг олтин-кумуш маъданлашувини чуқурликга башорат қилишнинг индикатори эканлиги аниқланган.
Хулоса
1. Қизилолмасой маъдан даласи олтин-кумуш конларида биринчи марта олтин-кумушли маъданлашувнинг биринчи бор лампрофир дайкалари (камптонитлар, одинитлар, керсантитлар) билан боғлиқлик аникланган ва геологик-қидирув ишлари амалиётида қўллаш тавсия этилган.
2. Биринчи бор Қизилолмасой маъдан даласи лампрофир дайкаларининг геологик-петрографик, петрокимёвий ва геокимёвий хусусиятлари белгиланди. Уларнинг олтин-кумушли ва унта йўлдош нодир металли (W, Mo, Sn, As, Bi, Se, Те) ва нодир-ерметалли маъданлашувга потенциал маъдондорлиги меъзонлари тавсия қилинган.
3. Қизилолмасой маъдан даласидаги маълум конларда камптонитлар, одинитлар, керсантитлардан иборат бўлган лампрофир магматизминининг геокимёвий ихтисослашувини такқослаш шуни кўрсатадики, лампрофир дайкаларининг шаклланишида энг кечки, эҳтимол анчагина чукурликдаги маъдан-магматик тизим муайян аҳамиятга эга бўлган. Дайка жинсларининг барча туркумларида кларк микдоридан юқори бўлган элементлар мавжудлиги намоён бўлди. Бу Ва, V, W, Mo, Re, Zr, Yb, Ag, Au, Cd, As, Se, Те, Sb, Bi, Pd ва U. Уларнинг кўпчилиги Чотқол-Қурама минтақаси Қизилолмасой маъдан даласида олтин-маргимуш, олтин-теллур ва олтин-кумушли ҳамда олтин-пиритли, олтин-полисульфидли ва олтин-теллурли минерал туркумлари формациялар учун маъдан ҳосил килувчи ва индикаторлар саналади.
Мантия перидотитли ва базальтли магмаларида селеннинг типик элемент эканлигини, унинг чуқурлик магматизм жараёнларининг индикаторлигини ҳамда дайкаларнинг барча туркумлари жинсларида - олтин, кумуш, индикатор металлоид ва металлоген элементлар кларк микдорининг ортиқлигини ҳисобга олган ҳолда, Қизилолмасой маъдан даласи олтин-кумуш конлари шаклланишида плюмли ишқорли базальтоид магматизми алохида рол ўйнаган.
4. Чукурлик мантия манбаси ва уларнинг маъдан-магматик тизими метамагматик табиати ҳақида хулоса чикаришга имкон берувчи плутоник дайкаларнинг петрологик белгилари илмий асосланган ва амалиётга жорий этишга тавсия килинди.

1-38 82 0

Қизилкум палеоген денгиз формацияси ётқизиқларининг моддий таркиби ва ҳосил бўлиши шароитлари эволюцияси

Абдуразак Мирзаев

Тадқиқот объектлари: Қизилкум палеоген даврининг чўкинди ётқизиқлари формациялари.
Ишнннг мақсади: Қизилкум палеоген даври чўкинди формацияси ётқизиқларининг ҳосил бўлиши шароитлари ва моддий таркибини комплекс ўрганиш, чўкинди ҳосил бўлиш ҳавзасини асосий эволюцион боскичларга ажратиш, фациал бирликларнинг замон ва маконда ўзгариш конуниятларини аниқлаш ва фойдали қазилма конларининг ҳосил бўлишидаги уларнинг ўзаро генетик боғликлигини аниқлаш.
Тадқиқот методлари: чўкинди формациясининг босқичли динамикага асосланган фациал тахлили, кесмаларни биоритмостратиграфик табакалаш ва таққослаш, сув ҳавзасининг гидрокимёвий таркибини белгиловчи оксидланиш-тикланиш, кислотали - ишкорли кўрсатгичларидан келиб чиқиб, комплекс гидрокимёвий шароитлари асосида чўкинди жинсларнинг фациал тахлили.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: палеоген чўкинди ҳавзаси эволюцияси беш босқичга ажратилди. Палеоген денгиз ҳавзасининг трансгрессияси ва регрессияси алмашиши, улкан сабаб, яъни дунё океанининг эвстатик тебраниши билан боғлиқ эканлиги аникланди. Минтақа палеоген ётқизиклари кесмаларининг биоритмостратиграфик табақаланиш ва таккосланиши схемаси тузилди. Динамик фациал бирликлар ва биринчи марта, чўкинди ҳосил бўлиш мухитининг геохимиявий шароитларини ифодаловчи ўзига хос бўлган: сульфатли-доломитли кимёвий, карбонатли биокимёвий и бентонитли физик-кимёвий фациал бирликлар ажратилди.
Амалий аҳамияти: юқори сифатли ишқорли бентонит ва карбонат-полигорскитли Навбахор гиллари ва Вауш ок унсимон доломит конлари, ҳамда Кўкча опокосимон гиллари ва Омантайтау зич доломит конлари нишоналари очилди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Навбаҳор кони негизида йиллик куввати 40 минг тонна бўлган гилмоя кукуни ишлаб чиқарадиган завод қурилди. Ушбу завод ишлаб чиқараётган маҳсулотлар импорт ўрнини босувчи ва экспортга мўлжалангандир.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: стратиграфик, фациал, минерал-геокимёвий мезонларга асосланиб номаъдан конларини минтақавий башоратлаш, уларни кидириш ва баҳолаш.

1-58 80 0

Қаттиқ жисмли қуёш нури билан ишлайдиган неодим лазерлари

Шермахамат Пайзиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон микёсида бугунги кунда жадал ривожлананаётган йўналишлардан бири бўлган қуёш нури энергиясини лазер энергиясига айлантирувчи курилмаларни яратиш сохасида мухим физик муаммолардан бири, кенг полосали куёш спектрини лазер нурига айлантириш самарадорлигини ошириш имконини берувчи маълум физик хоссаларга эга бўлган янги актив материалларни танлаш ва уларни қўллаш жараёнида келиб чикадиган салбий термик эффектларни олдини олишдан иборат. Шу нуқтаи назардан материалшунослик ва бошқа замонавий оптика ва лазер физикаси сохасида эришилган ютуклар асосида куёш нури энергиясини лазер нури энергиясига айлантириш жараёнининг янги самарали йўлларини тадқиқ этиш мухим вазифалардан бири бўлиб колмокда.
Ҳозирги кунда жахонда куёш нури билан оптик дамланадиган лазерлар, яъни кенг полосадаги куёш нурини когерент, монохроматик ва йўналтирилган лазер нурига айлантирувчи курилмаларнинг муаммоларини тадқиқ килиш лазер нурининг санаб ўтилган хусусиятлари туфайли куёш нури энергиясини лазер энергиясига айлантириш, куёш концентраторлари фокусида олиш мумкин бўлган зичликлардан сезиларли даражада катта бўлган ёруғлик оқимини олиш ва амалиётга қўллаш имконини беради. Бу борада максадли илмий тадқиқотларни амалга ошириш, жумладан, юкори самарадорликка эга бўлган куёш нури ёрдамида оптик дамланадиган лазерларни ишлаб чиқиш ва яратиш; материалшунослик ва бошка замонавий фанлар сохасида эришилган ютуклар асосида куёш ёрдамида оптик дамланадиган лазерлар самарадорлигини оширишнинг янги йўлларини излаш ва аниклаш мухим вазифалар ҳисобланади.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда қуёш нури билан ишлайдиган лазер физикаси соҳасини самарали ривожлантириш борасида турли физик ҳодисалар ва жараёнларни қамраб олган лазер курилмаларининг бир неча турларини яратишда фундаментал ахамиятга эга бўлган тадкиқотларга алохида эътибор берилмокда. Бу борада маълум оптик хоссаларга эга бўлган сифатли янги материаллар базасида, хамда замонавий талаблар асосида кристалларга кўшимча элементларни киритиш билан самарадорликни ошириш йўлларини мукаммаллаштириш борасида сезиларли натижаларга эришилмокда. Узбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини келгусида амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги Фармони асосида кайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш сохасидаги фундаментал изланишлар натижасида янги технологияларни жорий этиш оркали куёш нури билан ишлайдиган лазерлар физикаси сохасини янада ривожлантириш мухим ахамиятга эга.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4997-сонли «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқикоти ўзининг муносиб улушини қўшади.
Тадқиқотнинг мақсади каттиқ жисмли лазер фаол муҳитларининг оптик, термик ва механик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, қуёш лазерлари тизимида содир бўладиган физик жараёнлар асосида қуёш энергиясини лазер нури энергиясига айлантиришнинг самарали усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
бир неча бор такрорланадиган қайтиш, синиш, ютилиш, фотолюминесценция жараёнларини моделлаштиришнинг янги услуби ишлаб чиқилган;
биринчи марта Катта Қуёш Печида нурланиш қуввати 80 Вт бўлган лазернинг тажриба намунаси яратилган;
яратилган компьютер моделида концентрацияловчи тизимлар сифатларини киритган ҳолда, қуёш ёрдамида оптик дамланадиган лазер тизимларининг хусусиятларини ўрганиш бўйича ракамли тажрибалар ўтказиш имкони яратилган;
Катта Қуёш Печи ва кичик параболик концентраторларда Nd:YAG, Nd:Cr:YAG, CrGSGG лазерларини оптик дамлашнинг энг мақбул усули аниқланган; 
илк бор Nd:YAG лазерлари самарадорлигини 30-32% даражага етказиш имконини берувчи куёш нури спектри частотасини ташки кайта ўзгартиргичга асосланган лиги муқобил ёндашуви ишлаб чиқилган;
Cr:YAG, Ce:YAG CrGSGG, CrLICAF, ТкСапфир материалларини қуёш нури спектри частотасида қайта ўзгартиргич сифатида ишлатиш мумкинлиги асосланган. 
Хулоса
Олиб борилган тадқикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим килинди:
1. Биринчи марта “Физика-Қуёш” ИИЧБ материалшунослик институтининг катта куёш печида концентрацияланган куёш окимида оптик дамланадиган лазер яратилган.
2. Монте-Карло усули билан якка фотонларни тақиб қилиш ва элементар оптик жараёнларни (кўп марталаб кайтиш ва синиш, ютилиш ва нурланиш) моделлаштиришга асосланган, концентрацияланган қуёш оқимида оптик дамланадиган лазернинг янги статистик модели ишлаб чиқилган.
3. Ишлаб чиқилган статистик модел доирасида термик эффектларни микдорий баҳолаш имконияти кўрсатилди: термик линза эффектини аниклаб берадиган аналитик ифодалар келтириб чикарилди, ва уларни хисоблаш усули ишлаб чиқилди. Лазерлар самарали ишлаши учун актив элеменларга қўйиладиган чегаравий юкламалар аниқланган.
4. Икки карра активлаштирилган Nd:Cr:YAG ва Nd:Cr:GSGG актив элементлар асосида куёш ёрдамида оптик дамланадиган юқори самарали лазерлар яратишга тўскинлик килувчи муаммоларни ҳал қилиш учун конструкторлик ечими таклиф этилган.
5. Биринчи марта, кичик ўлчамдаги парабола кўринишидаги концентраторлардан ва Френел линзаларидан фойдаланган холда, концентрацияланган куёш нури окими энергиясини лазер нури энергиясига самарали ўзгартириш мумкинлиги назарий жаҳатдан кўрсатилган.
6. Қуёш энергиясини лазер нури энергиясига юқори самарадорлик билан айлантиришнинг янги, лазерларни оптик дамлаш вактида ютилмай колган катта микдордаги куёш фотонлари частотасини ўзгартириб берадиган ташки частота ўзгартиргичидан фойдаланишга асосланган концепцияси таклиф этилган.
7. Таклиф этилган концепциянинг асосий афзалликлари актив муҳитга тушадиган иссиқлик юкламаларининг камайишидан, актив муҳит ва частота ўзгартиргич сифатида турли хил материаллардан фойдаланиш имкониятининг мавжудлигидан, частота ўзгартиргичининг иссиқлик хусусиятларига (иссиқлик-сабабли ҳосил бўладиган икки каррали нур синиши, линза эффекти) қўйилган талабларнинг катъий эмаслигидан, ҳамда актив элемент ва частота ўзгартиргичлар ҳароратини мустакил бошкариш имконияти мажудлигидан иборат.
8. Қуёш ёрдамида оптик дамлаш вақтида наносекундли импульсларни генерация килиш учун Cr4+:YAG асосидаги пассив затворлардан, пикосекундли импульслар генерацияси учун GaAs кристаллидан фойдаланиш мумкинлиги назарий жиҳатдан кўрсатилган.
9. Сг4+ ион аралашмалари бўлган Nd3+:Cr3+:GSGG ва Nd3+:Cr3’:YAG лазер материаллари асосида асиллилиги модуляцияланадиган ва модалар пассив синхронизациясига эга бўлган куёш ёрдамида оптик дамланадиган лазерларни яратиш ва наносекунд доирасидаги импульслар кетма-кетлигини генерация килиш имкониятлари мавжудлиги кўрсатилган.
10. Биринчи марта GaAs кристаллини узок вақт оптик бузилиш бусагасидаги (оптик бузилиш яқинидаги интенсивликдан кам) лазер нури импульслари билан нурлантириш ундаги дефектлар копцентрациясининг ошишига олиб келиши тажрибада курсатилган.
11. Биринчи марта GaAs кристаллидан қаттиқ жисмли лазерларда бир вактнинг ўзида ҳам тўйинувчи ютгич, ҳам манфий тескари алока элемента сифатида фойдаланиш мумкинлиги назарий жиҳатдан кўрсатилди. Дефект сатхларининг мое концентрацияларида ночизикли НТА, туйинувчи ютишни ва пикосекунд оралигидаги импульслар генерациясини амалга ошириш мумкинлиги аниқланган.

1-80 93 0

Қатор орасини мулчалаб суғориш орқали ғўзанинг сув истеъмолини мақбуллаштириш

Акмал Шамсиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ер куррасидаги умумий сув манбаининг атиги 3 фоизини чучук сув захираси ташкил этади. Сўнгги йилларда чучук сув такчиллиги дунёдаги энг глобал муаммолардан бирига айланиб бормокда. Маълумки, дунё бўйича мавжуд чучук сув захирасининг 87 фоизи кишлоқ хўжалиги улушига тўғри келади.
Шу жиҳатдан, республикамизда мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, экинларни суғоришда сувни тежаш, уни сифатини ошириш, тупрокни эгат бўйлаб бир текис намланишини таъминлаш ва сувнинг оковага бехуда исроф бўлишини камайтириш бўйича кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда.
Минтақамиз суғорма деҳкончилик тизимида экинларни суғоришда эгат орқали суғориш усули кенг қўлланилади. Ғўзани эгат оркали суғоришда сувнинг оқовага ва намликнинг физик бугланишга хамда филтрация жараёнига имкон қадар йўл кўймасликка эгат оркали сугориш технологияси элементларини янада такомиллаштириш орқали эришиш мумкин. Бунда, ғўза ва қатор орасига ишлов бериладиган бошка экинларни сугоришда катор орасини кора полиэтилен плёнка ва сомон билан мулчалаб сугориш технологиясини татбиқ этиш мухим аҳамиятга эга.
Ғўзанинг илдиз тизими тарқалган тупроқ қатламида карбонат ангидрид ва углеводород газлари концентрацияси ошиши, тупрокда микро ва макроорганизмларнинг нафас олиши яхшиланиши, биокимёвий жараёнлар жадаллашишига тупроқ юзаси ёруғлик ва намликни ўтказмайдиган материаллар билан мулчаланганда кузатилади. Ушбу газлар тупроқ хавосида тупрокдаги қийин эрийдиган фосфатларни осон эрувчи шаклга келтиришда иштирок этадиган минерал ва органик кислоталар ҳосил бўлиш жараёнини тезлаштиради. Бунинг натижасида тупрокда турлича газ шаклидаги азотли минерал ўғитларнинг беҳуда исроф бўлишининг камайиши, ўсимликнинг азотли ўғитлар билан озикланиш самарадорлиги ошиши хисобига ғўза ва ғўза мажмуидаги экинлардан юқори хосил олиш имконияти яратилади.
Ғўза катор орасини мулчалаб сугориш натижасида тупроқ намлигининг физик бугланиши камаяди, хайдов катлами ювилишининг олди олинади, сугориш сувлари тежалади ва пахта хосилдорлиги ошади.
Ғўзани сув ва ресурстежамкор катор орасини кора полиэтилен плёнка билан мулчалаб сугориш технологиясини жорий этиш мақсадида, Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 19 апрелда ПҚ-1958-сонли «2013-2017 йиллар даврида сугориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини янада яхшилаш ва сув ресурсларидан окилона фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарора ҳамда Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2008 йил 28 ноябрдаги 261-сонли «Сугориладиган ерларнинг мелиоратив холатини яхшилаш дастурларини шакллантириш ва амалга оширишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадкиқоти хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ғўзанинг сув ва ресурстежамкор қатор орасини мулчалаб суғориш технологиясини қўллаш орқали макбул суғориш тартибини ишлаб чикиш ва сув истеъмолини мақбуллаштириш ҳамда ишлаб чиқаришга тавсиялар беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор ғўзани сугориш олди тупроқ намлиги термостат-тарози усули билан бирга унинг сўриш босими динамикасини аниқ ва тезкор усулда ўлчаш қурилмаси тензиометр ёрдамида аникланган ҳамда катор орасини кора полиэтилен плёнка ва сомон билан мулчалаб суғоришга асосланган ғўзани сугориш технологияси ишлаб чикилган;
биринчи маротаба типик бўз тупроклар шароитида ғўзанинг ўрта толали Наврўз навини ва шўрланишга мойил оч тусли бўз тупрокларда АН-Боёвут-2 навини катор орасига кора полиэтилен ва сомон тўшаб сугориш натижасида юқори самарадорликка, яъни мавсумий сув сарфи, ёқилғи мойлаш материалларини тежалишига ҳамда мўл ва сифатли пахта ҳосили олишга эришилган;
илк бор катор орасини мулчалаб сугориш натижасида тупрок намлигининг физик бугланиши камайиши, унинг сув-физикавий хоссаларининг яхшиланиши, ғўза ер устки кисмининг жадал ўсиб-ривожланиши аникланган;
катор орасини мулчалашнинг тупрок хароратига ижобий таъсири шунингдек, тупрок хавоси таркиби ва унинг кесими бўйича таркалиши, тупрок микроорганизмларининг фаол гурухдари микдори аникланган;
биринчи маротаба тупрок қатламида ғўзанинг илдиз тизими вазни, микро ва макроорганизмлар микдори хамда тупрокнинг зичлиги ва намлиги каби омилларига мос ҳолда карбонат ангидрид (ССБ) газининг эмиссияси боғлиқлиги аникланган;
қатор орасини мулчалаб суғориш технологиясини қўллашнинг пахта етиштиришда иқтисодий самарадорлигига таъсири аникланган.
ХУЛОСАЛАР
1. Суғориш сувлари тақчиллиги, иклимнинг глобал исиши шароитида ғўза етиштиришда сувни тежаш, тупрокнинг эгат бўйича бир текис намланишини таъминлаш, суғоришнинг ФИКни ошириш, тупроқнинг унумдор катлами ва унинг таркибидаги озиқа-моддаларнинг ювилишини олдини олиш, ёқилғи мойлаш материалларини иқтисод қилиш мақсадида сув ва ресурстежовчи катор орасини кора полиэтилен плёнка ва сомон билан мулчалаб сугориш технологиясини қўллаш мақсадга мувофикдир.
2. Типик бўз тупроқларда тажриба даласи тупроги таркибидаги озик моддалар микдори ўсув даври бошида 0-30 хайдов катламида гумус ўртача 0,770%, умумий азот ва фосфор 0,076%, 0,113% ни ташкил этган бўлса, 0-50 см хайдов ости катламида бу мос холда 0,672; 0,066; 0,100% га тенг бўлганини таъкидлаш лозим.
Бу кўрсаткич Сирдарё вилоятининг ўтлоқи бўз тупрокларида (0-30 см) хайдов ва (0-50 см) ҳайдов ости катламида гумус микдори ўртача 1,134 ва 0,955%, умумий азот ва фосфор микдори эса ўртача 0,131-0,094 ва 0,132-0,104% га тенг бўлиб, гумус билан ўртача, нитратли азот, фосфор ва калий билан кам даражада таъминлангани билан изохлаш мумкин.
3. Типик бўз тупрокларнинг ҳажм оғирлиги ўсув даври бошидан ўсув охирига келиб, 0-30 см ва 0-50 см қатламда 0,03-0,02 г/см3 гача ошгани кузатилди. Ўтлоқи бўз тупроқларда бу кўрсаткич ўсув даври охирида оддий эгат орқали суғорилган вариантда 0-30 см қатламда 0,05 г/см3ни ташкил этган бўлса, қатор орасини кора полиэтилен плёнка ва сомон билан мулчаланган вариантларда мос равишда 0,02-0,03 г/см3 га тенг бўлиб, тупрокнинг энг кам зичлашиши катор ораси мулчаланган шароитда катор орасига ишлов бериш сони қискаргани ва суғоришларни мақбул муддат ва меъёрларда ўтказилиши билан богликдир.
4. «Оққовоқ» об-ҳавони кузатиш станциясида кузатилган сўнгги 89 йил даврда ўртача йиллик хаво ҳарорати 1 °C га; йиллик ёгингарчилик микдори 450 мм дан 600 мм га (150 мм) га; хавонинг нисбий намлиги 53 дан 68%га (15%) ошгани, буғланиш тақчиллиги апрель-сентябрь ойларида 250 мм (27,0%), май-август ойларида 187 мм (26,0%), хавонинг нисбий намлигига боғлиқ ҳолда буғланиш эса 18,5 см (1850 м3/га) ёки 17,8% га камайиши маълум бўлганини келтириш мумкин.
5. Тошкент вилоятининг нишабликка эга бўлган типик бўз тупроклари шароитида ғўзанинг ўрта толали Наврўз навини парваришлаш агротехникаси тизимида қатор орасини кора полиэтилен плёнка билан мулчалаб сугориш технологияси кўлланилганда сугориш сувининг ҳисобий кўрсаткичи халқаро ФАО-56 модули бўйича ҳисобланганда, мавсумий сув меъёри гектарига 847 м3 ёки 22% ни ташкил этган бўлса, ҳақиқий кўрсаткичи гектарига 1361 м3 ёки 34% (ўртача 1104 м3/га ёки 28%), катор ораси кузги бугдой сомони билан мулчаланганда эса бу ҳисобий кўрсаткич гектарига 893 м3 ёки 23%, ҳақиқий кўрсаткич 1350 м3 ёки 35% (ўртача 457 м3/га ёки 29%) га тенг бўлгани билан изоҳлаш мақсадга мувофикдир.
Сирдарё вилоятининг эскитдан суғорилиб келинадиган ўтлоқи бўз тупрокларида 90 см катор орасида ғўзанинг Ан-Боёвут-2 навида катор орасига кора полиэтилен плёнка тўшаб катор оралатиб сугорилганда сув тежамкорлиги бўйича энг самарали бўлиб, бунда ФАО-56 модули бўйича ҳисобий кўрсаткичи гектарига 652 м3 ёки 43,2%, хақиқий кўрсаткич 600 м3 ёки 37,4% (ўртача 626 м3/га ёки 23,8%) га тенг бўлгани билан изоҳлаш мумкин.
Бундан шуни хулоса қилиш мумкинки, Мирзачўлнинг нишаблиги 0,002-0,003 бўлган пасттекислик минтакасида катор ораси кора полиэтилен плёнка билан сугориш технологияси, Тошкент вилоятининг нишаблиги 0,01 бўлган тоголди пахтачилик минакасида плёнка билан мулчаланганга нисбатан 12%, сомон билан мулчаланганга нисбатан 5,2% га самарали бўлиб ҳисобланади.
6. Тадқиқотларда ғўзанинг мавсумий сув меъёри оддий эгат орқали суғорилганга нисбатан катор ораси кора полиэтилен плёнка ва сомон билан мулчаланган вариантларда бирмунча камайиши аникланди. Типик бўз тупрокларда катор орасини плёнка ва сомон билан мулчалаб, тупрок намлиги ЧДНСга нисбатан 70-70-60% тартибда 65-65-60% тартибга нисбатан мавсумий сув меъёри вариантлар бўйича ўртача 184 (4,2%); 160 (3,6%); ва 1066 (27,9%); 1108 м3/га (29,0%) га кам бўлди. Мавсумий сув меъёри оддий эгат оркали сугорилган вариантларга нисбатан катор ораси мулчаланган вариантларда тупрок намлиги ЧДНСга нисбатан 65-65-60% тартибда гектарига 556 м3 ёки 12,7%, 70-70-60% тартибда эса 582 м3 ёки 13,2% иқтисод қилинганини қайд этиш мумкин.
Эгатнинг юқори қисми плёнка, пастки кисми сомон билан мулчалаб (тупроқни ҳисобий қатлами 50-50-30 см) сугорилган вариантларда мавсумий сув меъёри гектарига 2858-2835 м3 ни ташкил этиб, оддий эгат оркали сугорилган вариантларга нисбатан гектарига 1040-1005 м3 ёки 26,6-26,8%, эгатнинг юқори кисми оддий эгатдан, пастки кисмига сомон тўшалган вариантларга нисбатан эса 402-350 м3 ёки 9,3-10,0% сув тежалишини таъкидлаш лозим.
Типик бўз тупроқларда ҳар бир эгатдан оддий эгат орқали суғорилганга нисбатан сомон тўшалган эгатга гектарига 1220 м3 ёки 25,1, плёнка тўшаб сугорилган вариантларда 1182 м3 ёки 24,3% сувни тежалишини таъкидлаш мумкин.
7. Тупроқнинг физик буғланиши ҳар бир эгатдан сугорилган вариантларда эгат оралатиб сугорилган вариантларга нисбатан гектарига 733; 717; 680 м3 га юқори бўлди. Бу кўрсаткич оддий эгат оркали сугорилган вариантларда гектарига 1690 ва 955 м3, плёнка билан мулчаланган вариантларда гектарига 1592 ва 765 м3 ва сомон билан мулчаланган вариантларда эса гектарига 1344 ва 664 м3 га тенг бўлиши максадга мувофикдир.
8. Тупрок ризосферасида фойдали микроорганизмлар микдорининг энг юқори кўрсаткичи ғўзанинг ўсув даврида катор орасини полиэтилен плёнка билан мулчалаб сугорилган вариантларда кузатилди ва бу кўрсаткич 85,6-207,8 млн. кое/г ни ташкил этди. Демак, кора полиэтилен ва сомон остида тупрок микроорганизмларининг ривожланиши учун кулай ҳаво, намлик, иссиклик ва озика режими яратилгани билан изохдаш мумкин.
9. Тупрок ҳавосидаги СО2 гази концентрацияси динамикасини ўрганиш бўйича кузатувларда ғўзанинг ўсув даврида тупрокдан СО2 гази ажралишининг энг юқори кўрсаткичи катор ораси кора полиэтилен плёнка билан мулчалаб, эгат оралатиб сугорилган вариантда кузатилган бўлиб, бу кўрсаткич 0,87% об ни ташкил этди. Қатор ораси плёнка билан мулчаланиб, эгат оралатиб суғорилганда ғўза ризосферасида мақбул аэрация муҳити яратилиб, тупрокдаги тирик организмлар, ўсимликнинг илдиз тизими ва фойдали микроорганизмлар нафас олиш жадаллашуви ҳисобига СО2 гази эмиссияси ошганини таъкидлаш лозим.
10. Тупрок намлиги ЧДНС га нисбатан 65-65-60% ва 70-70-60% тартибда сугорилган вариантларда ғўзанинг ўсиши-ривожланиши, ҳосил тўплаши бўйича энг юқори кўрсаткичга эришилган. Сентябрь ойи ҳолатига кўра, кўсаклар сони ушбу вариантларда ўртача 9,8-10,2 ва 10,3-11,0 донани ташкил этган ва кўсакларнинг очилиш даражаси мос ҳолда 45,9-50,0 ва 52,4-58,2% га тенг бўлганини қайд этиш мумкин.
Тошкент вилоятининг типик бўз ва Сирдарё вилоятининг ўтлоқи бўз тупрокларида катор орасига кора полиэтилен плёнка тўшаб сугорилган ҳар бир эгатдан сугорилган вариантда оддий эгатдан ва сомон билан мулчаланган ҳамда эгат оралатиб сугорилган бошқа тажриба вариантларидан устун бўлгани маълум бўлди ва сентябрь ойи ҳолатига ушбу вариантларда кўсаклар сони ўртача 9,2-14,5 дона, шундан очилгани 3,6-8,0 дона ёки 39,1-55,0% га тенг бўлишини келтириш мумкин.
11. Ғўза оддий эгат оркали сугорилганда физик бугланиш ва транспирация нисбати анъанавий амалиётда мос ҳолда 34:66 ва 30:70 ни ташкил этган, катор ораси мулчалаб сугорилганда ушбу нисбат транспирация кўрсаткичига қараб кучли ўзгарган, асосан тупрок юзаси кора полиэтилен плёнка билан тўлиқ мулчаланган вариантларда 4,4:95,6 га тенг бўлди. Ушбу вариантларда физик бугланиш оддий эгат оркали сугорилган назорат вариантларга нисбатан гектарига 1515 м3 ёки 89,6% камайганлиги билан изоҳлаш мумкин.
12. Типик бўз тупроқларда тупрок намлиги ЧДНСга нисбатан 65-65-60% ва 70-70-60% тартибларда катор ораси кора полиэтилен плёнка ва сомон билан мулчаланган вариантлардан энг юкори пахта ҳосили олинди, қўшимча пахта хосил оддий эгат оркали сугорилган вариантга нисбатан гектарига 4,9-6,8 ва 6,1-8,1 центнерни ташкил этди. Тупрок намлиги ЧДНСга нисбатан 70-70-60% сугориш тартибида барча тажриба вариантларида юқори бўлиб, 65-65-60% тартибга нисбатан гектарига 0,6-3,5 центнер қўшимча ҳосил олинганини кайд этиш мумкин.
Тошкент вилоятининг типик бўз тупроқларида олиб борилган дала тажрибасида энг юқори пахта хосили эгатнинг юкори кисми кора полиэтилен плёнка ва пастки қисми сомон билан мулчаланган вариантларда кузатилди ва оддий эгат оркали хамда эгатни юкори кисми оддий эгатдан ва пастки кисмига сомон тўшалган вариантларга нисбатан гектаридан 4,7-6,7 центнер қўшимча пахта хосили олинганини изоҳлаб ўтиш лозим.
Типик бўз ва ўтлоқи бўз тупроқларда ғўза катор орасига кора полиэтилен плёнка ва сомон тўшаб ҳар бир эгатдан ва эгат оралатиб сугорилганда энг юкори пахта хосили хар иккала тупрок иклим шароитида хам плёнка ва сомон билан мулчалаб хар бир эгатдан сугорилган вариантларда кузатилди ва оддий эгат оркали сугорилганга нисбатан гектарига 3,2-7,0 ва 2,2-2,5 центнер кўшимча ҳосил олинди. Тажрибада эгат оралатиб сугорилганга нисбатан хар бир эгат оркали сугорилган вариантларда гектарига 2,8-3,6 ва 2,8-3,5 центнер кўшимча пахта хосили олишга эришилди.
13. Типик бўз тупроқларда ҳар бир эгатдан ва эгат оралатиб сугорилган вариантларда пахта ҳосилдорлиги ва рентабеллик даражаси бўйича энг юқори кўрсаткич қатор орасини кора полиэтилен плёнка билан мулчалаб сугорилган вариантларда (47,1% ва 55,8%) кузатилди. Кейинги ўринларни эса катор орасини сомон билан мулчалаб сугорилган вариантлар (42,8% ва 50,9%) хамда оддий эгат оркали сугорилган назорат вариантлари (30,4% ва 33,2%) эгаллаганини изохлаш лозим.
Тадқиқот натижалари асосида ишлаб чикаришга куйидаги тавсиялар берилди:
14. Типик бўз ва кам шўрланган, сульфат шўрланиш типига мансуб ўтлоқи бўз тупроқлар шароитида ғўзанинг ўсув даврида суғоришни қатор оралатиб, мавсумий сув меъёрини тупроқнинг ўсимлик илдиз тизими тарқалган 0-50 см ҳисобий катламида: механик таркиби ўрта ва оғир кумоқ типик бўз тупроқларда гектарига 450-500 м3; механик таркиби енгил ва ўрта кумоқ ўтлоки бўз тупроқларда эса гектарига 350-400 м3 меъёрда белгилаш мақсадга мувофикдир.
15. Пахтачилик фермер хўжаликларида кузги буғдой хосили йиғиштириб олингандан кейин далада қолиб кетадиган сомон билан ғўза катор орасини гектарига 1,5-2,0 тонна микдорида июль ойининг биринчи ва иккинчи ўн кунлигида мулчалаб сугориш мақсадга мувофиқ бўлиб хисобланади.
16. Ғўзанинг шоналаш, яъни 6-8 дона чинбарг ҳосил бўлган даврида катор ораси кенглиги 90 см бўлган шароитда уч гилдиракли ишлов бериш тракторининг орка гилдираги юрадиган эгатга, катор ораси 60 см кенглигида эса гилдираклар орасидаги эгатга қалинлиги 10-12 мкм, эни катор орасидан 10 см кенг бўлган кора полиэтилен плёнка билан мулчалаб сугоришни тавсия этиш мумкин.

1-23 51 0

Қатламли системаларда икки улчамли массакучириш масаласини параболик типдаги тенгламалар ердамида математик моделлаштириш

Шарапатдин Алламуратов

Тадқикот объектлари: кўп қатламли мухитларда массакучириш жараёнини ифодаловчи параболик типдаги тенгламалар системаси.
Ишнинг мақсади: самарали аналитик ва тақрибий-аналитик ечимларни олиш ва уни кўп катламли системаларда массакучириш масаласига сифат ва мукдорли тахлил қилиш.
Тадқикот методлари: кенг кулланиладиган математик физика методлари, комплекс узгарувчили функциялар назарияси, асимптотик методлар, чегаравий масалаларни ечишда Лапласнинг интеграл алмаштириши, Фурьенинг синус ва косинус алмаштиришлари, тенгламани ажратиш усули, чекли элементлар усули
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: диссертациядаги барча асосий натижалар янги бўлиб, улар қуйидагилардан иборат:
1. Берилган биринчи ва иккинчи тур бошланғич ва чегаравий шартларда хусусий ҳосилали параболик типдаги тенглама билан берилган массакучириш масаласининг ечими кучсиз ўтқазувчан юпка катламда муҳитнинг сиқилувчанлигини ҳисобга олган ва олмаган холлар учун олинган.
2. Массакўчириш масаласи учун чекли элементлар усули билан тенглама узида фазовий ўзгарувчилар буйича биринчи тартибли хосилани жалб килган Хол учун ечим олинди.
3. Икки ўлчамли массакўчириш масаласининг аналитик ечими тенгламага ажратиш усулини кўллаб олинди.
4. Чекли элементнинг ички нуқтасини аниқлаш усули курсатилди ва бу нуктада фиксирланган вакт моментида такрибий ечим аник ечимга амалий максадлар учун етарлича аниқликда яқинлашиши кўрсатилди.
Амалий ахамияти: диссертация назарий характерга эга.
Татбик этиш даражаси ва иктисодин самарадорлиги: олинган натижалар асосида табиий йуналиш факультетлари магистрант ва аспирантларга махсус курслар ўқитишда қўлланилиши мумкин
Кўлланиш сохаси: хусусий хосилали параболик типдаги тенгламаларга келтириладиган математик физика масалаларида қўлланилиши мумкин.(харорат ўтказувчанлик, диффузия, нефть ва газ олиш ва х.к)

1-24 41 0

Қайта ишланган мева-сабзавотлар чиқитларидан озиқавий кукун олиш технологиясини такомиллаштириш

Бахромжон Норинбоев

Тадқиқот объектлари: Тадкиқотнинг объекти сабзи шарбати ишлаб чикаришдан ҳосил бўлган сиқма ёки иккиламчи хом ашёси.
Ишнинг максади: Мева-сабзавот шарбатлари ишлаб чиқаришда ҳосил бўладиган иккиламчи хом ашёни куритиб, озикавий кукун-яримфабрикати олиш технологиясини яратиш.
Тадқиқот методлари: Иккиламчи хом ашёларни қайта ишлаб олинган маҳсулотлар сифатини баҳолаш учуй замонавий физик, кимёвий, органолептик, физик-кимёвий, конвектив куритиш ва арбитраж усуллари қўлланилади. Ўтказилган илмий тадкикотлар асосида ишлаб чиқарилиши режалаштирилаётган маҳсулотларни намуналари олиниб, уларни физик-кимёвий, органолептик кўрсаткичларини киёслаш йўли билан текшириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- шарбат ишлаб чиқаришда ҳосил бўладиган иккиламчи хом ашёни гипотоник эритмада кайта ишлов бериш ва куритиб, майдалашлар оркали кукун олиш технологиясини ишлаб чикилди;
- моделлаштириш асосида иккиламчи хом ашёни куритиш ва майдалаш технологиясини тизимли таҳлил этган ҳолда мақбул кўрсаткичлари аникланди;
- шарбат ишлаб чикаришда ҳосил бўладиган иккиламчи хом ашёларни кайта ишлашнинг технологиясини ишлаб чикиб, технологик регламентлари ва принципиал схемаси тузилди;
- олинган маҳсулотнинг минерал моддалар, витаминлар таркиби, озикавий киймати ва органолептик кўрсаткичларини киёслаш йўли билан аникланди.
Амалий ахамияти: Консерва саноати иккиламчи хом ашёсидан кукун-яримтайёр махсулот олинди. Уни консерва саноати кандолатчилик корхоналарида қўлланилади. Тадкиқот натижаларини ишлаб чикариш ва ўкув жараёнига жорий этиш бўйича тавсиялар берилган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Яратилган янги технология Наманган вилояти «Nam-kon» корхонасида ишлаб чиқаришга жорий этилди.
Ишлаб чикариш куввати йилига 100 т озикавий кукун олишни ташкил этувчи корхона учун иқтисодий самарадорлик 47805457сўмни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: Консерва саноати, кандолатчилик корхоналари.

1-36 40 0

Қадмий теллуриди асосидаги инжекцион фотоқабулқилгичлардаги электрон жараёнлар

Абатбай Утениязов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон амалиё-тида жадал ривожланаётган ярим ўтказгичлар физикаси соҳасида спектрнинг кўзга кўринадиган ва ультрафиолет соҳасида юқори сезгирликка эгалиги билан фарк қилувчи фотокабулқилгич тузилмаларини ишлаб чиқишга алоҳи-да эътибор қаратилмокда. Шу жумладан янги яримўтказгич материалларни топиш ва улар асосида фотоэлементлар ва фотокабулқилгичлар сингри юко-ри самарадорликка эга бўлган замонавий асбобларни яратиш, А2В6 бирикма-лар асосида ярим ўтказгичли фотосезгир тузилмаларни олиш технологиясини яратиш биринчи галдаги вазифалардан бири ҳисобланади.
Бугунги кунда жаҳонда фотокабулқилгичлардаги, шу жумладан p-CdTe асосидаги тузилмаларидаги электрон ва инжекция жараёнларини ўрганишга катта эътибор каратилмокда. Бу борда, максадли илмий изланиш-ларни қуйидаги йўналишларда олиб бориш муҳим ҳисобланади: донадорлиги устунсимон кўринишдаги кучли компенсацияланган катта каршиликли CdTe юпқа катламларини олиш ва улар асосида металл-оксид-ярим ўтказгич (МОЯЎ)-тузилмаларини яратиш; Al - А12О3 - p-CdTe - МоО3 - Мо кўринишдаги МОЯЎ-тузилмаларининг электрофизикавий ва оптик хусусият-ларини ўрганиш ва уларни инжекцияли фотоқабулқилгич сифатида фойдаланиш мумкинлигини тадкиқ қилиш; ярим ўтказгичли фотоқабулқил-гич тузилмаларнинг хона хароратида ишлай олиш кобилиятини таъминлаш йўлларини излаб топиш.
Ўзбекистон Республикасини бундан кейин ривожлантириш Стратегия-сига мос ҳолда замонавий фаннинг сўнгги ютуқларини амалиётга тадбиқ қилишга ва шу аснода миллий товарларимизнинг ички ва ташқи бозорлардаги ракобатбардошлилигини таъминлашга алоҳида аҳамият берилмокда. Жумладан яримўтказгичли электроника элементлари соҳасида импорт ўрнини босиш масалалари муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Бу борада ички кучайти-риш ҳусусиятига эта бўлган инжекцияли фотокабулкилгичларни яратиш ва унда кечадиган электрон жараёнларни аниқлаш муҳим аҳамиятга эта.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «Ўзбекистон Республикасини янада ривожланиши бўйича ҳара-катлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 13 февралдаги ПҚ-№2772-сонли «2017-2021 йилларда электроника саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-№2789-сонли «Фанлар академиясининг фаолиятини, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади донадорлиги устунсимон тузилишга эта бўлган p-CdTe юпқа катламлари асосида ички кучайтириш хусусиятига эга бўлган инжекцияли фотоқабулкилгични яратиш ва унда кечадиган электрон жараён-ларни аниклашдан иборат.
Ишнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
А1 - АЬОз- p-CdTe - МоОз - Мо-тузилмадаги ток ўтказиш механизмла-ри МОЯЎ-тузилмаларга хос бўлган, тўртта соҳадан иборат бўлган хажмий зарядлар билан чекланган токлар механизмы билан аникланиши топилган. Биринчи соҳа чизикли, иккинчи соҳа чуқур жойлашган қамраб олувчилар-нинг тўлиши билан боғлиқ квадрат, учинчи соха рекомбинация жараёнида электронларнинг икки сатхди комплекслар томонидан секинлаштирилиши билан боғлиқ токнинг кескин ошиши ва саёз камраб олувчиларнинг тўлдири-лиши хисобига квадрат боғлиқликка ўтадиган кўринишга ўтиши аникланган;
база соҳаси калинлигининг камайиши спектрнинг киритмалар соҳасида фототашувчилар генерациясида қатнашувчи киритмалар микдорининг камайиши хисобига хусусий ютиш соҳасида фотоезгирликнинг ошишига олиб келиши тажрибада кўрсатилган;
ультратовушли таъсир сирт потенциалининг 0.17 eV дан 0.25 eV гача ошишига сабаб бўладиган нуқсонларнинг тартибланишига олиб келиши натижасида тўғри ток ортиб, тескари ток камайиши тасдиқланган;
А1-А12Оз-/?-С<1Тс-МоОз-Мо-тузилмада бирламчи фототокнинг кучайиш коэффициента ёритилганликнинг кичик интенсивлигида ва кучланишнинг тўғри йўналишларида юқори қийматлар кабул килиши асосланган.
Хулоса
Донадорлиги устунсимон тузилишга эга бўлган p-CdTe юпқа катламлари асосида ички кучайтиришга эга бўлган инжекцияли фотоқабулқилгич яратиш ва унда кечадиган электрон жараёнларни аниклаш натижалари асосида қуйи-даги хулосалар қилинди:
1. Донадорлиги устунсимон тузилишга эга бўлган /?-CdTe юпка катламлари асосида Л = 450 + 750 нм тўлқин узунликлар соҳасидаги ёруғлик сигнал-ларини кайд қилишга мўлжалланган мусбат тескари богланиш ва параметрик кучайтириш (ПК) механизмлари хисобига ички кучайтиришга эга бўлган кенг полосали (Л = 400 1000 нм) фотоқабулқилгич ишлаб чиқилган.
2. Al - p-CdTe - Мо-тузилманинг тўғри йўналишдаги вольтампер харак-теристикаси асосан тўртта даражали соҳадан иборатлиги аниқланган. Хусусан, кичик ток зичликларида рекомбнация жараёнларида нуқтавий нуқсонлар қатнашиши, катта ток зичликларида, яъни рекомбинация тезлиги тўлиқ тўйинишга чиқканда эса U ~ NRhh тадқиқ қилинаётган намуналарда рекомбинация жараёнлари мураккаб рекомбинация марказларини ҳосил қилувчи ва ток ташувчилар силжиш механизмини аниқловчи вакансия ва бошқа нуқсонлар комплекслари туркуми билан аниқланниши топилган.
3. Ультратовуш таъсиридан кейин оксид зарядлари тобланиши ва ҳатто қўшимча сирт қамраб олувчиларининг хосил бўлишига ҳисса қўшиши, ярим ўтказгичнинг юза қатламларида жойлашган нотурғун нуктавий нуқсонлар эса электрикавий нейтралликка эришиб, тўғри токнинг тахминан 25-30% га орти-шига ва тескари токнинг 6-9% га камайишига олиб келиши тасдиқланган.
4. А1 - Al2O3-/?-CdTc - МоОз - Мо-тузилма токнинг ўтказиш йўналиши-да фототокнинг оптик нурланиш интенсивлигига боғлиқлигининг тўйиниши хисобига фойдали сигналнинг кичик интенсивликларида юкори сезгирликка эга бўлган инжекцияли фотоқабулқилгич сифатида ишлаши аникланган.
5. А1 - АЬОз- p-CdTe - МоОз - Мо-тузилманинг тезлиги ёпиш йўнали-шида ток ўтказиш йўналишидагига нисбатан икки даражага катта эканлиги тажрибаларда кўрсатиб берилган.

1-53 80 0

Яшаш муҳитининг антропоген трансформацияси шароитида жанубий оролбўйи умуртқали ҳайвонлари

Муратбай Жуманов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жах,он микёсида экологик мувозанатнинг глобал равишда узгаришининг биохилма-хилликнинг асосий компонента булган хдйвонот оламига салбий таъсири йилдан-йилга усиб бормокда. Айникса, умуртцали кайвонлар гурухдарига мансуб турлар таркибининг кескин камайиши ёки йук булиб кетиш х,авфи жиддий экологик инкирозларга олиб келмокда. Шунга кура, х,озирда дунё микёсида асосий эътибор экологик тизимлар деградацияси ва унинг окибатлари натижасида умурткали хайвонлар яшаш мухити, турлар хилма-хиллигини саклашга каратилган. Бу эса умурткали хдйвонлар гурухдарини табиий ва трансформацияланган мухдтларда мухофаза килиш тамойилларини такомиллаштириш, овланадиган умурткалилар имкониятларидан иктисодиёт тармокларда самарали ва окилона фойдаланишни такозо этмокда.
Мамлакатимиз мустакилликка эришгач табиатни мухрфаза килиш ва ундан окилона фойдаланишга катта эътибор каратилди. Мазкур йуналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида Орол худуди биохилма-хиллигини саклаш ва биоресурсларини мухофазалаш буйича муайян натижаларга эришилди. Шу билан бир каторда, бугунги кунда худуднинг антропоген трансформацияси шароитларига сезгир булган умурткали хдйвонлар ва уларни экотизимларда таркалишини аниклаш борасидаги тадкикотларга алохида эътибор каратиш кузга ташланмокда. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш буйича Харакатлар стратегиясидаги1 «глобал иклим узгаришлари ва Орол денгизи халокатининг салбий таъсирларини юмшатиш буйича тизимли чора-тадбирлар» асосида Жанубий Оролбуйи ер усти умурткали хдйвонлари тур хилма-хиллигини инвентаризациялаш, уларни турли экотизимларга мослашиш хусусиятларини аниклаш ва кам учрайдиган хдмда йуколиб кетиш хавфи булган умурткалилар турларини саклаб колиш борасидаги илмий-тадкикот ишлари мух,им ахдмиятга эга.
Жахонда содир булаётган экологик инкирозлар, биринчи навбатда, яшаш мухитининг антропоген трансформацияланишида намоён булмокдаки, бу аввало умурткали хайвонларнинг экотизимларда таркалиши, турлар таркиби, фаунасининг шаклланиши, табиий ва трансформацияланган мухитларга мослашувига салбий таъсир к^фсатмокда. Айникса, республикамиз ва жахон микиёсида аср экологик фожиаси саналган Орол денгизининг куриши худуддаги экотизимларнинг кескин деградацияси ва биохилма-хиллигини пасайишига олиб келди. Бу )финда, нафакат Орол буйи худуди, балки яна республикамизда хайвонот олами биохилма-хиллиги билан ажралиб турувчи Жанубий Оролбуйи худудининг антропоген трансформацияси ундаги умурткали хайвонлар сонининг кескин кискаришига, популяцияларини йуколишига, шу билан биргаликда, купгина умурткалиларни бундай шароитларга этологик ва экологик мослашув хусусиятлари намоён цилишига сабаб булди. Шу нуктаи назардан, бугунги кунда Жанубий Оролбуйи худуди умуртцалилар комплексининг турлар хилма-хиллигини киёсий инвентаризациялаш антропоген трансформация шароитларига уларнинг мослашиш жараёнларини тушунишга имкон беради. Шунга кура, худуддаги умурткалилар комплексининг экотизимларда таркалиш хусусиятларини аниклаш, судралиб юрувчилар, кушлар ва сут эмизувчилар фаунасининг холатини асослаш, уларнинг мослашув механизмларини исботлаш, хдйвонлар хилма-хиллигини мух,офазалаш чора-тадбирларини такомиллаштириш ва биоресурслардан окилона фойдаланиш йулларини ишлаб чикиш хдмда амалиётга жорий этиш долзарб илмий-амалий ахамиятга эга.
Узбекистан Республикасининг 2016 йил 19 сентябрдаги 408-сон “Хайвонот дунёсини мухофаза килиш ва ундан фойдаланиш тугрисида”ги Узбекистан Республикаси Конунига узгартириш ва кушимчалар киритиш хдкида” ги Конуни, Вазирлар махкамасининг 2015 йил 29 августдаги 255-сон «Орол фожиаси оцибатларини юмшатиш, кайта тиклаш хамда Оролбуйи худудини ижтимоий-иктисодий ривожлантиришнинг 2015-2018 йилларга мулжалланган комплекс Дастури тугрисида»ги царори, Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш буйича Харакатлар стратегияси тугрисида”ги Фармони хамда мазкур фаолиятга тегишли бошца меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат цилади.
Тадкикотнинг мацсади Жанубий Оролбуйи турли экотизимларидаги ер усти умуртцалилар биохилма-хиллигининг микдор ва сифат таркибини инвентаризация килиш хдмда антропоген трансформацияланган яшаш мухит шароитларига экологик мослашувини аниклашдан иборат.
Тадкикотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
судралиб юрувчиларнинг 33, кушларнинг 317 ва сут эмизувчиларнинг 67 туридан таркиб топган Жанубий Оролбуйи умурткали хдйвонларининг замонавий тур хилма-хиллиги аникланган;
ил к маротаба Кизил кум, Устюрт, куйи Амударё худудларидаги хдйвон гурухдарининг микдор индекси аникланган хдмда Жанубий Орол экологик инкирози яшаш мухити шароитига мослашуви исботланган;
Узбекистонда Судочье куллар тизимида фламинго Phoenicopterus roseusHUHr уя курувчи катта колонияси ва уларнинг ривожланиш биологияси хусусиятлари аникланган;
илк бор Орол денгизининг куриган тубида экилган саксовулзорлар орнитофаунасининг шаклланиши очиб берилган;
Орол денгизи куришининг умурткалилар тур хилма-хиллигининг кискариши, генофонднинг кучсизланиши, оммавий хдйвон турларининг куп йиллик сон циклининг бузилишига таъсири исботланган;
экологик инкирознинг турли даврларида Кизил кум ва Устюртдаги майда сут эмизувчиларнинг полиэстрал турларида серпуштликнинг пасайиши аниқланган.
Хулосалар
«Яшаш мух,итининг антропоген трансформацияси шароитида Жанубий Оролбуйи умурткали хдйвонлари» мавзусидаги докторлик диссертацияси доирасида олиб борилган тадкикотлар натижалари буйича куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Жанубий Оролбуйи курукликда яшовчи умурткали хдйвонлар фаунаси 3 синф: судралиб юрувчилар, кушлар ва сут эмизувчиларга мансуб 417 турдан иборат. Улардан, судралиб юрувчилар 33 тур, кушлар - 317 ва сут эмизувчилар - 67 турни ташкил этиши аникланган.
2. Жанубий Оролбуйи судралиб юрувчиларининг тур хилма-хиллиги 10 оила ва икки туркумга мансуб 33 турдан иборат. Маълум тур гурухлари Шимоли-гарбий Кизилкумда (26 тур), куйи Амударёда (26 тур) ва Устюрт текислигида (24 тур) учрайди. Судралиб юрувчиларнинг микдор индекси ландшафтлар буйича узаро катта фаркга эга эмас ва 0,72-0,78 оралигида узгаради, учраши эса - 72,7-78,8 % ни ташкил этиши кузатилди.
3. Жанубий Оролбуйи кушлари фаунаси 54 оила ва 19 туркумга мансуб 317 турдан ташкил топган. Улар куйи Амударёда 295 тур, Шимоли-гарбий Кизилкумда- 156 ва Устюртда- 130 турдан иборатлиги асосланди.
4. Учиб утувчи турларнинг (76,0%) уя курувчи (39,7%), кишловчи (22,1%) ва утрок (9,1%) кушлардан устун эканлиги характерли. Чумчуксимонлар туркуми жуда кенг таркалган - 132 тур ёки 41,6%, ржанкасимонлар - 60 (18,9%), лочинсимонлар - 31(9,8%), гозсимонлар - 28 (8,8%), турнасимонлар - 12 (3,8%), лайлаксимонлар ва каптарсимонларнинг 10 тури (3,1%) қайд этилган.
5. Сут эмизувчиларнинг 20 оила ва 7 туркумга мансуб 67 турини руйхатга олинди. Улардан 20 дан ортик тури овчилик сохдсида мух,им ахамият касб этади. Тадкик килинаётган Жанубий Оролбуйи экотизими билан сут эмизувчиларнинг куп сонли ва оддий турлари орасида фарк сезилмайди.
6. Сунъий экилган саксовулзорлардаги кушларнинг биохилма-хиллиги 13 оила ва 8 туркумга мансуб 34 турни ташкил этади. Бу ерда чумчуксимонлар туркуми 52,9%, лочинсимонлар - 23,5%, каптарсимонлар ва япалоккушсимонлар 5,8% дан х,аёт кечиришади. Кушларнинг куп сони кузда (179 тури) миграция даврида кайд этилган, уя куриш даврида эса бу худудни х,инд чумчуклари эгаллайди. Кушларнинг умумий сони бах,ор ва киш мавсумларда ортиши кузатилади.
7. Судочье куллар тизимида 48 оила ва 18 туркумга мансуб кушларнинг 240 тури яшаши, улардан, 113 тури гидрофиллар, 111 - уя курувчилар, 22 -кишлаб колувчилар, 25 - утрок, 82 тури учиб утувчиларни ташкил этади. «Узбекистоннинг Кизил китоби» ва ТМХ,И Кизил руйхатига киритилган камёб ва йуколиб бораётган куш турлари 28 турни ташкил этиши исботланди.
8. Илк бор Судочье куллар тизимида фламинголарнинг уя курганлиги, хамда 2014 йилда катта уя курувчи колониялари аникланди ва фламинго Phoenicopterus roseus нинг купайишининг биологик хусусиятлари тадкик этилди. Бу ер да 7000 га якин кушлар мавжудлиги кузатилди.
9. Катта кумсичконнинг Кдзилкум популяцияси хдётининг турли даврларида экологик омиллар билан боглик равишда узига хос тарзда сони узгаради. Купайиш интенсивлигининг узгариши 26,2% дан (1965-1967 йй.) 16,1% га (2007-2009 йй.) пасайиши аникланди.
10. Икдим узгариши билан боглик айрим кушлар ва сут эмизувчиларнинг тур ва гурухдари ареалининг узгариши аникланди. Улар уз уя ареалини кенгайтирувчи ва уз ареалини кискартирувчи турлардан иборатлиги курсатилди.
11. Камёб турлар сонини кайта тиклаш ва уларни мухофаза килиш буйича комплекс чора-тадбирлар ишлаб чикилди, хусусан, сув-боткок кушлари - сакокуш, оккуш-шипун, фламинго, кичик ок каркара ва х,.к. учун мухофаза килинадиган худудлар, шунингдек, йирик уя колониялари мавжуд жойларда мавсумий буюртмахоналар; кулон, гепард ва сиртлонлар сонини кайта тиклаш учун Барса-Келмес, Шимолда Агиин, Шахпахти, Ассаке-Аудан, Марказда Шорджа, Жануби-шаркда Сарикамиш кули, Жануби-гарбда Шор Казахли худудларида қўриқхона ва буюртмахоналар ташкил этиш зарурати тавсия этилди.

1-82 106 0

Яримўтказгичли юқори частотали ва чеклагич диодлар тайёрлаш технологиясини ишлаб чиқиш, уларнинг параметрларини термо- ва радиацион таъсирда оптималлаштириш

Ахмад Рахматов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПК1442־-сонли «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантириш-нинг устувор йуналишлари тукрисида»ги карорига асосан саноат ишлаб чикаришининг самарадорлигини ошириш биринчи навбатдаги масалалардан хисобланади. Шунинг учун «FOTON» ОАЖ ишлаб чикарилаётган кучланиш чеклагичлари, юкори частотали тугрилагич диодлар ишлаб чикариш таннархини ва харажатларини пасайтириш уларнинг параметрларини яхшилаш ва ишончлилигини ошириш хамда улар технологиясини оптималлаштириш каби максадли ишларни олиб боришни кузда тутади. Бу эса махсулог ракобатбардошлигини оширишнинг мухим омили булиб, эришилган бозор эхгиёжларини саклаш ва янги харидорлар топиш манбаи хисобланади.
АКШ. Канада, Голландия, Хигой ва Япония чет мамлакатлари олимлари гомонидан куйилган импульсли кучланишларнинг ошиб кетиши натижасида электрик ва радиоэлектрон асбобларнинг ишдан чикишининг олдини олиш сохасида юкори вольтли кучланиш чеклагичлари ва улар асосида баркарорлаштирувчи курилмалар ишлаб чикиш ва тадкик килиш масалалари талабга сазовор.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПК1442־-сонли «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантириш-нинг устувор йуналишлари тукрисида»ги карорига асосан саноат ишлаб чикаришининг самарадорлигини ошириш биринчи навбатдаги масалалардан хисобланади. Шунинг учун «FOTON» ОАЖ ишлаб чикарилаётган кучланиш чеклагичлари, юкори частотали тугрилагич диодлар ишлаб чикариш таннархини ва харажатларини пасайтириш уларнинг параметрларини яхшилаш ва ишончлилигини ошириш хамда улар технологиясини оптималлаштириш каби максадли ишларни олиб боришни кузда тутади. Бу эса махсулог ракобатбардошлигини оширишнинг мухим омили булиб, эришилган бозор эхгиёжларини саклаш ва янги харидорлар топиш манбаи хисобланади.
АКШ. Канада, Голландия, Хигой ва Япония чет мамлакатлари олимлари гомонидан куйилган импульсли кучланишларнинг ошиб кетиши натижасида электрик ва радиоэлектрон асбобларнинг ишдан чикишининг олдини олиш сохасида юкори вольтли кучланиш чеклагичлари ва улар асосида баркарорлаштирувчи курилмалар ишлаб чикиш ва тадкик килиш масалалари талабга сазовор.
Бу кувватли диодлар электр энергиясини узгартгич курилмаларида, истеъмол тизимлари ва технологик жараёнларни бошкаришда кенг кулланилади. Уларни тайёрлашда юкори кучланишли диодлар учун кенг кулланилувчи кремнийни бор ва фосфор билан легирлаш диффузион технологиялари ишлатилади. Аммо кичик кучланишли чеклагичларга нисбатан кичик дифференциал каршилик олишга имкон бермайди, бунга эса /2-и-утиш чегарасида ток ташувчилар концентрациясининг кес-кин фаркини таъминловчи киритма ишлатиш оркали эришиш мумкин. Бу муаммони ечиш, юкори конценграцияли манба - маргимуш ишлатиш йули билан тайёрлаш мумкин булган диффузант олишга имкон берувчи, янги физик ёндашишни талаб килади. Бундан ташкари, кувватли диодларнинг ишлаш самарадорлиги чеклагичларнинг номинал коэффициента, тешилиш кучланиши характеристикаларининг кескинлиги билан аникланади. Ишчи режимда кувватли диодлар кучли импульслар таъсирида иссиклик ажрагади ва уларни оитималлаштириш контакт сохдлари билан бирга бутун тизим узунлигида иссиклик утказувчанликнинг физик анализи асосида амалга ошириш мумкин.
Диссертациянинг бажарилишига зарурият кувватли диодларнинг технологик бузилишини камайтириш ва мустахкамлигини ошириш. кулланиш сохасини кенгайтириш хамда кувватлар динамик исрофгарчилигини камайтириш муаммоларига максадга мувофик ёндашувни талаб килувчи масалаларга боглик булган кувватли имиульсга чидамлилигини оширилиши, радиоэлектрон асбобларни химоялаш ва саралаш курилмаларини хамда такомиллаштирилган технологияларни жорий килиш кераклигидан келиб чикади.
Шу билан бирга, баъзи холатларда асбобни занжирдан узиш натижасида кутилмаганда ток киймати ошиб кетишидан саклаш муаммоси пайдо булиши, ток импульси таъсиридан сунг кайтувчи параметрли ток чеклагичларини яратиш лозимлигини такозо этади.
Юкорида айтилганлардан келиб чикадики, танланган объект параметр-ларининг комплекс тадкикоти ва уларни яратиш технологиясининг физик аснектлари (масалан, диффузия ва радиацион усуллар билан), конструкцияни онтималлаштиришга йуналтирилтан ва текшириш учун танлаб олинган объектларни яратиш техноло! ияси ва шу асосда асбоб нараметрларини узаро мое булишига эришиш, шунингдек, уларнинг радиацион баркарор булишини хам эътибордан чегда колдирмаслик ута долзарб хисобланади.
Тадкикотнинг максади дифференциал каршилиги кичрайтирилган кремний диоди тузилмаларини ишлаб чикаришнинг оптимал диффузион технологиясини ишлаб чикиш ва юкори частотали тутрилагич диод ва кучланишни чеклагичларнинг сифатини яхшилаш, ишончлилигини радиация таъсирида кутаришдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор маргимуш билан легирланган кремний р -п -структураси асосида манба блоклари мухофазаси учун кичик вольтли (< 7 В) кучланиш чеклагичлари олиш техноло! ияси яратилган;
илк бор кремний -р-п-п 1-структураси асосида эффектив иссиклик таркатувчи контактли кувватли (10А) тугрилагич-чеклагич диодлар олиш усули ишлаб чикилган;
илк бор кувватли /?' -р-п-п -утишли диодларга 450"С да котадиган икки каватли кумуш ва ванадий асосида уч катламдан иборат омик контакт олиш усули ишлаб чикилди, иссиклик узатувчи компенсатор сифатида гальваник усулда кумуш билан копланган мис катлами танланган;
кучланиш чеклагичи параметрларини улчайдиган - универсал икки генераторли, хатолиги бир генераторли ус ул га нисбатан уч марта кам булган янги усул ишлаб чикилган;
илк бор арсенид галлий асосида, омик контактли, биринчи тип таглик, бири иккинчисидан маълум масофада жойлашган иккита омик контактли, иккинчи тип утказувчан юпка катламдан ва омик контактга уланган электродлардан иборат ярим утказгич асбоб ишлаб чикилган;
кучланиш чеклагичи самарадорлигини каршилик билан ток зичлиги орасидаги бокликлик асосида, кенг тешилиш токи сохасида аниклаш усули ишлаб чикилган;
харорат потенциали ва иссиклик окими генераторлар сифатида уланиш ва импульсли кучланиш бериш шароитида, иссикдикни узатиш ва р-п-утишни кизиш темиературасини хисоблашга асосланган, иссиклик моделлари ишлаб чикилган;
кучланиш чеклагичи ва юкори частотали диодлар параметрларининг оптимал мослашишини таъминлайдиган радиацион технологик таъсирлар турини аникдашнинг мухандислик услуби ишлаб чикилган;
илк бор кучланиш чеклагичининг ишдан чикиш фурсатини кайд килувчи радиоэлектрон аппарагурани химоя этувчи курилма ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Кичик дифференциал каршилик ва кам фаркли тешилиш кучланишини таъминловчи кичик вольтли кучланиш чеклагичини олиш технологияси маргимушни юкори конценграцияли манбадан ампулали диффузия килиш ёрдамида ишлаб чикилган.
2. Кремнийли кувватли диодларга юкори адгезияли ва иссикликни самарали таркатиш кобилияти билан фаркланадиган омик контакт олиш усули ишлаб чикилган. Бу усул /?-и-утишли пластиналарнинг хар иккала юзасига ванадий ва кумушнинг юпка (0. НО.З мкм) катламларини сепишни ва уларнинг кумушланган мисли иссиклик компенсатори билан котиштиришни уз ичига олади. Бундай контакт кувватли яримутказгичли куршаб олувчи диодларда кулланилади.
3. Тешилиш режимида кучланиш чеклагичлари каршилигининг ток билан богликлигига асосланган илк бор киритилган «самарадорлик коэффициента» оркали уларни корпусга урнатишдан аввал саралаш усули ишлаб чикилган.
4. Кристалл ва иссиклик компенсаторларининг оптимал улчамларини хисоб-лаш ва жойлаштириш, шунингдек, хдрорат иотенциали генератори ва иссиклик окими генератори сифатида номоён булиши хоссаларини тушунтирувчи кучланиш чеклагичининг иссиклик модели ишлаб чикилган.
5. Чекланган кучланишни улчашнинг икки генераторли такомиллашган усули ишлаб чикилган, унинг ёрдамида тескари кучланиш ва генератор х,осил килган токнинг импульс ташкил этувчисини улчаш таклиф килинади. Улчашнинг умумий хатолиги ~2% булиб, маълум булган бир генераторли усул хатолигидан уч марта кам.
6. Занжирда кучланиш ортиб кеганида истеъмолчини автоматик гарзда уланиши ва узилишини таъминловчи, кучланиш чеклагичи асосида радиоэлектрон аппаратураларнинг мухофаза модули ишлаб чикилган.
7. Юкори частотали тугрилагич диодлар ва кучланиш чеклагич-ларининг тешилиш кучланишини, ноасосий ток ташувчилари яшаш вактини ва тескари каршиликнинг тикланиш вактини, оптималлашни таъминловчи радиацион технология ишлаб чикилган.
8. Гамма ва электрон нурланишлари таъсирида булган юкори частотали диодларда оптимал утиш характеристикаларини аниклаб берувчи, тескари ток ва тугри кучланиш тушувини, хажмий заряд калинлигини хисоблашнинг мухандислик услублари ишлаб чикилган.
9. Кайтар тешилиши 14 В гача булган кичик вольтли кучланиш чеклагичларини мухофазалаш учун арсенид галлий асосида ток чекловчи ишлаб чикил! ан.
10. Кучланиш чеклагичларини ва юкори частотали диодларни олиш технологияси, уларнинг функционал нараметрларини текшириш усуллари буйича олинган натижалар ОАЖ «FOTON» ишлаб чикаришида кулланил-мокда.