SHARQ VA G‘ARB FALSAFASI RIVOJLANISHGA TA’SIRI UNING ZAMONAVIY O‘ZIGA XOSLIGI

139

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

SHARQ VA G

‘

ARB FALSAFASI RIVOJLANISHGA TA

’

SIRI UNING

ZAMONAVIY O

‘

ZIGA XOSLIGI

Hayitova Hulkar

Shahrisabz davlat pedagogika instituti filologiya fakulteti 1-kurs talabasi

Annotatsiya:

Ushbu maqolada muallif Sharq va G‘arb falsafasining inson

tafakkuri va jamiyat taraqqiyotiga ko‘rsatgan ta’sirini tahlil qilishga harakat qilgan

.

Sharq falsafasining axloqiy,

ma'naviy qadriyatlari hamda G‘arb falsafasining ilmiy

-

texnikaviy yondashuvlari zamonaviy tafakkur rivojiga qanday o‘zaro uyg‘unlikda
shakllanishiga e’tibor qaratgan

. Shuningdek,

ikki mintaqa falsafiy merosining o‘ziga

xos xususiyatlari, ularning zamonaviy davrda qanday yangicha talqin qilinayotgani

va global muammolar yechimida tutgan o‘rni yoritiladi

. Maqolada zamonaviy

tafakkur Sharq va G‘arb yondashuvlarining sintezi qanday o‘z ifodasini
topayotganligini ko‘rsatadi

.

Tayanch so'zlar:

zamonaviy tafakkur, ilmiy texnikaviy yondashuv, falsafiy

meros, jamiyat taraqqiyoti.

Annotation:

This work analyzes the influence of eastern and Western

philosophy on human thought and the development of society. The focus is on how
the moral, spiritual values of Eastern philosophy and the scientific and technical
approaches of Western philosophy are formed in harmony in the development of
modern thinking. It also highlights the peculiarities of the philosophical heritage of
the two regions, how they are being interpreted in a new way in modern times and
their role in solving global problems. The work shows how the synthesis of Eastern
and Western approaches is embodied in modern thought.

Base words:

modern thinking, scientific technical approach, philosophical

heritage, development of society

Аннотация

.

В данной статье анализируется влияние Восточной и западной философии

на развитие человеческой мысли и общества

.

Акцентируется внимание на том

,

как моральные

,

духовные ценности восточной философии

,

а также научно

-

технические подходы западной философии формируются в гармонии между
собой в развитии современной мысли

.

Также будут освещены особенности

философского наследия двух регионов

,

то

,

как они интерпретируются по

-

новому в современную эпоху

,

и роль

,

которую они играют в решении

140

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

глобальных проблем

.

Работа показывает

,

как в современном мышлении

находит свое выражение синтез восточного и западного подходов

.

Ключевые слова:

современное мышление

,

научно

-

технический подход

,

философское наследие

,

прогресс общества

Biz yashayotgan davr tom mazmuni bilan o’ziga xos tarix bilan qondirilgan

davrdir.

Tarixda hamisha bo’lib turgan kuchli ijtimoiy ziddiyatlardan tashqari

bugungi kunda fundamental xarakterga ega bo’lgan jarayon –

tafakkur hamda

dunyoqarash tarkibining ildizlarida tub o’zgarishlar sodir bo’lmoqda

.

Sharq va G’arb falsafasi

,

ular o’rtasidagi uyg’unlik hamda ularning har birining

o’ziga xosligi

,

ularning har birining kichik yoki katta siyosatga ta’siri

, kishilik

taqdirini oldindan ko’ra bilishga bo’lgan ko’magi hisoblanadi

.

Insoniyat sivilizatsiyasi haqida gap ketganda Sharq va G’arb falsafasi ular

o’rtasidagi tub farqlar haqida gap ham bo’lishi mumkin emas

. Hatto Qadimgi Grek

madaniyati shakllana boshlagan davrlarda ham ular o’rtasidagi farqni ko’rish mumkin
bo’lmagan

.

Rim madaniyatining vujudga kelishi ma’lum darajada G’arbni Sharqdan ajratish

va ularning o’ziga xos farqlarini ko’rsatish imkonini berdi

.

Aleksandr Makedonskiyning Sharqqa qilgan yurishi, Markaziy Osiyoda Grek-

Baqtriya davlatining shakllanishi,

grek va hind yozuvlari o’rtasida uyg’unlikning

vujudga kelishi ayni vaqtda G’arb va Sharq madaniyatining birligini ko’rsatadi

. Bu

birlikda biz o’ziga xos Sharq madaniyatining sintezi hisoblangan grek

madaniyatining,

san’atining

, fanining,

Sharq mamlakatlariga kirib kelishini ko’rsak

,

ikkinchi tomondan Makedonskiy yurishlari orqali qadimgi boy Sharq madaniyati,

sivilizatsiyasining G’arbga keng miqyosda singib borishini ham ko’ramiz

. Sharq

ma’naviyatining biri bo’lgan iudaizmning xristianlikka ko’rsatgan ta’siri natijasida

Sharq madaniyatining Evropa xalqlari turmush tarziga kirib borishi va ular hayotida

muhim qadriyat rolini o’ynashi ham alohida ahamiyatga ega bo’lgan jarayondir

.

O’sha davrlardagi iqtisodiy va madaniy munosabatlarning chuqurlashuvi Buyuk Ipak
yo’liga o’xshash savdo yo’llarini qaror toptirdi

.

Bu yo’llar ayni vaqtda Sharq va

G’arb davlatlari o’rtasidagi o’zaro aloqadorlik va ta’sir islom dinining shakllanishi va
rivojlanishi bilan o’ziga xos bir davrni yaratdi

.

Islom dini haqida so’z ketganda so’zsiz bu madaniyat o’zigacha bo’lgan ko’plab

madaniyatlarning sintezi ekanligini yodimizdan chiqarmaymiz.

O’rta asrlar Sharqi va

G’arbi ma’naviy uyg’unligi o’ziga xos zaruriyat sifatida shunday shaxslarni ham

yaratdiki,

ular bir yo’la bir necha qit’alarni birlashtira oldi

.

141

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Masalan, buyuk arab faylasufi Ibn Rushd nafaqat buyuk faylasuf, balki u Afrika

va Evropani, Osiyo va Evropani, xristianlik va islomni bir-

biriga bog’lagan

ko’prikdir

.

Arablarning O’rta Osiyoni bosib olishi

,

O’rta Osiyoda islom dinining

yoyilishi,

Sharq xalqlari madaniyatining o’zaro yaqinlashuvida va bu yaqinlashuv

orqali Sharqning G’arb bilan aloqadorligining kuchayishida muhim bosqich rolini
o’ynadi

.

Sharq va G’arb falsafasi va uning evolyutsiyasini tahlil qilishdan oldin

falsafaning fan ekanligi haqida ham to’xtalib o’taylik

. Falsafa ilmi milliy, ayni vaqtda

umuminsoniy qadriyatdir.

Mazkur qadriyat inson o’zini o’zi inson sifatida tanigan

kunidan boshlab takomillashib, rivojlanib, chuqurlashib, murakkablashib, ilmiylashib
va tobora insoniylashib borayotgan fandir.

Qadimgi Sharq va G'arb falsafasining o'ziga xosligi ayrim umumiy qonunlarga

egaligi sababdir.

Birinchi falsafiy tafakkur Sharq va G’arbdan ham ongning dastlabki

shakli sifatida vujudga kelgan.

Ikkinchida esa G’arb va Sharq falsafasi sinfiy jamiyat

va davlat paydo bo’lishi bilan ong shaklida paydo bo’ladi

.

Qadimgi Hindiston falsafasining vujudga kelishi taxminan hudud quldorlik

davlatlar shakllana boshlagan miloddan avvalgi 1ming yillikda yuz berishi quyidagi

jaroyonlar bilan bog’liq:

Qadimgi Sharqda falsafiy bilimlarning paydo bo‘lishi: 1 Misr va Bobil falsafiy

maktablari: 2 Hindiston va Xitoyda falsafiy fikrlar.

Markaziy Osiyoda “Avesto” ta’limotidagi falsafiy fikrlar

.

Ilk o‘rta asr SHarq

falsafasi va Uygonish davriga tug’ri kelishi (Abu Rayxon Beruniy

, Abu Nasr

Forobiy,

Ibn Sino) siymolariga ko’ramiz

Qadimgi Yunon

–

Rim falsafiy maktabi. Milet maktabi, uning Misr-Bobil, Hind

falsafasi ildizlari bilan bog‘liqligi

.

Xristianlik va Avreliy Avgustin falsafiy ta’limoti

.

Apologetika va patristika:

Yangi va eng yangi davr falsafasi muammolari, XYIII asr Evropa falsafasining

ma’rifiy xususiyatlari

, XIX

–

XXI asrlarda Markaziy Osiyo ijtimoiy-falsafiy tafakkur

tarixi, XX-

XXI asr G’arb falsafiy oqimlari

. Fikrimizcha qadimgi asotirlardayoq

falsafiy fikrlashlar,

olam va undagi hodisalarga aql ko‘zi va tajriba mezoni bilan

qarash unsurlari mavjuddir. SHu bilan birga falsafa tarixining rivojlanish

bosqichlarini ijtimoiy taraqqiyotning u yoki bu davrlari bilan bog‘lab tushuntirish
xam o‘zini oqlamaydi

. Chunki falsafaning rivojlanish bosqichlari turli mintaqalarda

o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lganligiga e’tiborni qaratish kerak

.

Falsafiy g‘oyalar

muayyan ijtimoiy sharoitlar ta’sirida

,

ma’lum tarixiy–

madaniy manbalar asosida

shakllanadi.

142

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Odamlar million yillar davomida oila-oila, gala-

gala bo‘lib yashashdan bundan

50-40 ming yillar muqaddam Kromonon tipidagi ajdodlarimiz jamiyat muxitida

yashash va tarbiyalanish bosqichiga o‘tdilar

. Natijada ibtidoiy hayotning

murakkablashishi va kishilar ijtimoiy amaliyotining kengayishi ularni abstrakt
fikrlashini rivojlantirdi, shu bilan birga asta-sekin ilmiy bilimlarni shakllantirdi.

Hindiston bashariyat tarixida sivilizatsiya beshiklaridan biri hisoblanib, uning

falsafasi o‘zining qadimiy va boy tarixiga ega

.

qadimgi hind falsafasini o‘rganishda

«Ramayana»

,

«Maxabxarota»

,

«Kalila va Dimna»

,

«Vedalar» kabi mashxur asarlar

ilk manbalar bo‘lib xizmat qiladi

. Misr va Bobil, Hindiston va Xitoyda falsafiy

qarashlar rivojlangan.

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy

, ijtimoiy-

siyosiy fikrlar va qarashlar paydo bo’ldi

.

“Qadimgi Sharq” tushunchasi eramizdan avvalgi VI

-IV ming yilliklarda

Misrdan Xitoygacha bo’lgan ulkan hududdagi sivilizatsiyalarni o‘z ichiga oladi

.

Sharq madaniyati dunyo xalqlari taraqqiyotida katta rol o‘ynadi hamda Sharqning
o‘ziga xos madaniy taraqqiyoti ushbu hududni jahon sivilizatsiyasining beshigi deb

atalishiga asos soldi.

O‘zbek xalqining milliy

, falsafiy, ilmiy merosi Sharq

sivilizatsiyasi ildizlari bilan chambarchas bog‘liq ekanligi

, Sharq tafakkur tarixining

ilk kurtagi bo‘lgan asotiriy qarashlarni atroflicha o‘rganishga asos yaratdi

. Antik va

qadimgi dunyo adabiyoti hamda falsafasi haqida monografiya yozgan olima F.
Sulaymonova asotiriy yoki mifologik tasavvurlar falsafaning tub ildizlari,

ma’naviy

manbalaridan biridir. Inson tafakkurining ilk tarixiy bosqichlarida Sharq mifologiyasi
dastlabki dunyoqarash shaklining mahsuli sifatida vujudga keldi. Unda insonning uni

o‘rab turgan olamga munosabati ifoda etilib

, atrof-muhitning sir-asrorlarini bilishga

intilish, tabiat qonuniyatlarini anglashda badiiy, obrazli tasavvurlar tizimining

naturalistik xarakteri namoyon bo‘ldi

. Asotiriy qarashlar aks etgan qadimgi

asarlardan biri «Shan xay szin» («Tog‘lar va daryolar kitobi») bo‘lib u eramizdan

avvalgi IV-II asrlarda yozilgan. Unda qadimgi Xitoy afsonalari voqealarini
umumlashtiruvchi tasvirlar mavjud.

Qadimgi dunyoning ma’lum tarixiy davrigacha

falsafiy tafakkurni alohida o‘ziga xos dunyoqarash sifatida shakllanishi kuzatilmagan

.

Eramizdan avvalgi VII-

VI asrlar insoniyat tarixida muhim burilish davri bo‘lib

,

qadimgi Hindiston, Misr, Xitoyda falsafiy tafakkurning kurtaklari vujudga kela
boshlaydi. Xitoyda falsafa maktablari rivojlandi.

Eronda zardo‘shtiylik mifologik –

falsafiy ta’limoti davlat dini darajasida qabul qilindi va qonunlashtirildi

. Hindistonda

“Veda ta’limotining” yangi falsafiy maktablar yaratish davri boshlandi

,

Upanishadalar paydo bo‘ldi

. Hindistonda tibbiyot taraqqiyoti xaqida manbalarda

143

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

jarrohlikning 300 turi bo‘lganligi va 120 ta jarrohlik asbobi mavjudligi eslatiladi

.

Barchaga ma’lumki

, Xitoy ipak,

chinni va qog‘ozning vatani hisoblanib

, mil. avv. II

asrda kashf qilingan, shuningdek, Xitoyda porox, kompas (mil. av. III asr) Yer
qimirlashini aniqlovchi asbob (seysmograf) ham ixtiro qilingan. Mil. av. 613 yilga

tegishli Xitoy qo‘lyozmalari topilib unda Galley kometasi xaqidagi eng qadimgi
ma’lumotlar uchraydi

. Mil. av. II asrda Xitoyda osmon yoritqichlarining xarakati

tasvirlangan birinchi osmon globusi,

2500 yoritqichning o‘rni ko‘rsatilgan yulduzlar

katologi yaratilgan. Yangi taqvim joriy qilinib (mil. av. 104 y. ),

unga ko‘ra bir yil

365 kunga teng bo‘lgan

. Mil. av. 28 yilda Xan imperiyasining astronomlari quyoshda

dog‘lar mavjudligini kuzatganlar

.

Xitoy matematiklari tarixda birinchi bo‘lib xisobda

manfiy sonni qo‘llaganlar

. Tibbiyotda igna ukoli, nuqtali davolash kabi ajoyib usulni

ishlab chiqqanlar

Foydalanilgan adabiyotlar:

1 Aralovna, Ochilova Guzal, et al.

‘’Ekological globalization and its social place

in the globalization system of processes.

‘’Journal of Survey in Fisheries Sciences 10

.

1S( 2023): 5000-5006.

2 Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL

GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY //American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. -2024. -T. 4. -

№ 07

. -C. 30-35.

3 Omonov, Bakhodir Nurillaevich,

Go’zal Aralov Ochilova

, and Sitora

Ayonovna Azamova.

‘’ SPECIFIC CHARACTERISTICS OF THE ECOLOGICAL

ENVIRONMENT IN UZBEKISTAN.

‘’ World of Scientific new in Science 1

. 3

(2023); 15-28.

4 Ayonovna, Azamov Sitora.

‘’The Need for the Formation of Environmental

Education and Upbringing in Young People in the Conditions of Environmental
Globalization.

’’Global Scientific Review 13 (2023); 7

-10.

5 Ayonovna, Azamova Sitora,

and Pirimov Lerik Xudoyberdi o’g’li

.

‘’EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHDA EKOLOGIK OMIL
TUSHUNCHASI’

.

‘’ TADQIQOTLAR

. UZ 40. 4 (2024); 135-139..

6 Ayonovna A. S. IN THE CONTEXT OF ENVIRONMENTAL

GLOBALIZATION, THE NEED FOR ENVIRONMENTAL EDUCATION
BECOMES A PRIORITY // American Journal Of Social Sciences And Humanity
Research. -2024. -T. 4.

№ 07

. -C. 30-35..

144

Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

7 Shakhrisabz A. S. A. THE USE OF THE SCIENTIFIC HERITAGE OF

ORIENTAL SCIENTISTS IN THE FORMATION OF ECOLOGICAL CULTURE
AMONG SCHOOLCHILDREN IN THE CONTEXT OF ECOLOGICAL
GLOBALIZATION // International Scientific and Current Research Conferences. -
2024. - C. 94-97.

8 Azamova S.

EKOLOGIK TA’LIM VA TARBIYANING RIVOJLANISH

BOSQICHLARI// Talqin va tadqiqotlar. -2024. -T. 1. -

№1

.

9 F. Sulaymonova.

Sharq va G’arb

. T. FAN, 2001.

10

https://uz. m. wikipedia. org/wiki/G%CA%BBarb_falsafasi

11

https://pedagoglar. org/01/article/view/3271

12 https://azkurs. org/falsafiy-tafakkur-taraqqiyoti-bosqichlari-sharq-falsafasi.

html