175
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“ОMMАVIY MАDАNIYАT”GА QАRSHI KURАSHDА ETNОMАDАNIY
QАDRIYАTLАRNING О‘RNI
Xo’janiyazova Dilfuza O’ktam
qizi
Mirzо Ulug‘bek nоmidаgi О‘zbekistоn Milliy Universiteti 4 kurs tаlаbаsi
THE ROLE OF ETHNOCULTURAL VALUES IN COMBATING MASS
CULTURE
Short Annotation
This article explores the growing influence of mass culture in the context of
globalization and its negative impact on national identity, moral values, and cultural
diversity. It emphasizes the importance of ethnocultural values
—
such as national
traditions, language, customs, and spiritual heritage
—
in preserving cultural identity
and fostering a strong moral foundation among the youth. The article also discusses
practical measures to counter the effects of mass culture through education, media,
and community engagement.
Keywords:
Mass culture, Ethnocultural values, National identity, Globalization, Cultural
heritage, Moral education, Youth, Cultural preservation, Traditional values, Social
cohesion.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada globallashuv sharoitida keng tarqalayotgan
“ommaviy madaniyat” tushunchasi
,
uning yoshlar ongiga salbiy ta’siri va milliy
qadriyatlar bilan qarama-qarshiligi tahlil qilinadi. Xususan, ommaviy madaniyatning
madaniy yassilashuv, axloqiy inqiroz,
iste’molchilik kabi salbiy jihatlari ochib
beriladi. Shuningdek, etnomadaniy qadriyatlarning
—
milliy til, urf-odat, xalq
og‘zaki ijodi
,
diniy an’analar va oilaviy qadriyatlarning —
yosh avlodni ma’naviy
-
axloqiy tarbiyalashdagi,
milliy o‘zlikni anglatishdagi va madaniy xilma
-xillikni
saqlab qolishdagi o‘rni yoritiladi
. Muallif tomonidan ommaviy madaniyatga qarshi
kurashda ta’lim
, ommaviy axborot vositalari, oilaviy muhit va ijtimoiy institutlarning
roli muhimligi ta’kidlanadi
. Maqola keng ommaga, ayniqsa, yoshlar bilan ishlovchi
mutaxassislar,
pedagoglar va madaniyat sohasidagi xodimlar uchun foydali bo‘lishi
mumkin.
Kalit so’zlar:
ommaviy madaniyat, etnomadaniy qadriyatlar,
milliy o‘zlik
,
yoshlar, globallashuv, madaniy meros.
176
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Kirish:
Bugungi globallashuv jarayonida insoniyat hayotining barcha sohalarida
kuchli o‘zgarishlar yuz bermoqda
. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyaning
tez sur’atlarda rivojlanishi natijasida dunyo xalqlari o‘zaro chambarchas bog‘lanib
bormoqda.
Shu jarayonda “ommaviy madaniyat” degan atama keng tarqalmoqda
. Bu
atama ostida, odatda,
tijoratga yo‘naltirilgan
, umumiy did va estetikadan yiroq
bo‘lgan
,
asosan G‘arb mamlakatlarining turmush tarzi
, urf-
odat va qadriyatlarini o‘z
ichiga olgan madaniy oqim tushuniladi.
Ommaviy madaniyat asosan yosh avlod ongiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda
. Bu esa
milliy o‘zlikni anglash
,
ajdodlar merosini qadrlash kabi tushunchalarning so‘nishiga
olib kelmoqda. Aynan shu jarayonda etnomadaniy qadriyatlarning,
ya’ni xalqning
urf-odatlari,
an’analari
, tili,
san’ati
, dini va tarixiy merosining ahamiyati yana-da
ortadi. Mazkur maqolada ommaviy madaniyat tahdidiga qarshi kurashishda
etnomadaniy qadriyatlarning o‘rni tahlil qilinadi
.
Maqolaning asosiy matni
Ommaviy madaniyat: Mohiyati va xususiyatlari
Ommaviy madaniyat bu keng auditoriyani jalb etishga mo‘ljallangan
, asosan
ko‘ngilocharlik
, yengil did, tayyor stereotiplar asosida yaratilgan madaniy
mahsulotlar yig‘indisidir
. Bu madaniyat turi tijoriy manfaat asosida rivojlanadi,
o‘zida asosan:
•
musiqiy pop-madaniyat (mass hits,
mashhur yengil qo‘shiqlar)
,
•
kinofilmlar va seriallar (ko‘pincha yengil syujetli
, hayotiy haqiqatdan yiroq),
•
modalar va reklama,
•
ijtimoiy tarmoqlardagi trendlar,
kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi
. Uning asosiy maqsadi
—
ko‘proq auditoriyani
jalb qilish orqali foyda ko‘rishdir
,
shuning uchun uning mazmuni ko‘pincha sathiy
,
g‘oyaviy tub mazmundan yiroq bo‘ladi
.
Ommaviy madaniyat yoshlarning didini buzadi, milliy urf-odatlardan
begonalashtiradi,
iste’molchilikka undaydi
,
o‘z
-
o‘zini ifoda qilishning sun’iy
usullarini targ‘ib qiladi
.
Etnomadaniy qadriyatlar nima?
Etnomadaniy qadriyatlar har bir millatning asrlar davomida shakllangan
ma’naviy
-axloqiy, estetik, urf-odat,
tili va diniy e’tiqodlari asosida vujudga kelgan
madaniyati va ijtimoiy ongidir.
Bular millatning “genetika kodi” hisoblanadi
.
Jumladan:
•
milliy til,
177
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
•
xalq og‘zaki ijodi (maqollar
, ertaklar, dostonlar),
•
milliy libos va me’moriy uslublar
,
•
diniy marosimlar va e’tiqodlar
,
•
oilaviy va ijtimoiy qadriyatlar,
•
an’anaviy xalq san’ati (do‘ppi tikish
, kashtachilik, milliy kuylar),
shular jumlasidandir.
Bu qadriyatlar milliy o‘zlikni anglashda
, yoshlarga
ma’naviyat va axloqiy mezonlarni singdirishda beqiyos ahamiyatga ega
.
Ommaviy madaniyatga qarshi kurash: Etnomadaniy qadriyatlarning roli
1.
Milliy o‘zlikni anglash vositasi
Ommaviy madaniyat ko‘pincha insonni “jahon fuqarosi” sifatida ko‘rsatib
, uni
o‘z milliy ildizlaridan uzishga harakat qiladi
. Etnomadaniy qadriyatlar esa aksincha,
insonning kimligi, kelib chiqishi,
ajdodlari va xalqiga bo‘lgan sadoqatini
mustahkamlaydi.
Masalan, milliy kiyimlar, milliy kuy-
qo‘shiqlar
, xalq urf-odatlari orqali yoshlar
o‘zlarining qadimiy madaniyati bilan tanishadi va faxrlanish hissini uyg‘otadi
.
2.
Axloqiy immunitetni shakllantiradi
Ommaviy madaniyatda axloqiy me’yorlar ko‘pincha buziladi
. Bunda
zo‘ravonlik
, axloqsizlik,
iste’molchilik
,
yolg‘on va xudbinlik targ‘ib qilinadi
.
Etnomadaniy qadriyatlar esa har doim ezgulik, mehr-oqibat, kamtarlik, ota-onaga
hurmat, halollik, sabr-toqat kabi fazilatlarni tarbiyalaydi. Bu esa yoshlarning ichki
axloqiy immunitetini kuchaytiradi.
3.
Mustahkam ijtimoiy bog‘liqlikni ta’minlaydi
Etnomadaniy qadriyatlar jamiyat a’zolari o‘rtasida birdamlik
,
o‘zaro hurmat va
hamjihatlikni shakllantiradi. Ayniqsa, oila institutini mustahkamlashda bu qadriyatlar
muhim ahamiyat kasb etadi. Ommaviy madaniyat esa individualizm va tanho
yashashni targ‘ib qilganligi bois
, oilaviy rishtalarning zaiflashuviga olib keladi.
4. Madaniy diversifikatsiyani saqlab qoladi
Ommaviy madaniyat butun dunyo xalqlarini bir xil hayot tarziga
moslashtirishga intiladi. Bu esa madaniy xilma-
xillikning yo‘qolishiga sabab bo‘ladi
.
Etnomadaniy qadriyatlarni asrab-
avaylash orqali esa har bir millat o‘z madaniy
yuzini saqlab qoladi va butun insoniyat madaniyatiga o‘z ulushini qo‘shadi
.
Qanday chora-tadbirlar zarur?
1.
Ta’lim tizimida milliy qadriyatlarni mustahkamlash
—
maktab va
oliy o‘quv yurtlarida etnomadaniy merosni o‘rgatuvchi fanlar
, kurslar va
to‘garaklarni keng joriy etish zarur
.
178
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Milliy OAV va ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ibot
—
milliy san’at
,
adabiyot, tarixiy shaxslar, urf-odatlar,
xalq og‘zaki ijodi asosida yaratilgan
ko‘rsatuvlar
, bloglar,
podkastlar sonini ko‘paytirish
.
3.
Madaniy tadbirlar va festivallar
—
xalq hunarmandchiligi, milliy
kiyimlar, taomlar, kuy-
qo‘shiqlardan iborat an’anaviy madaniy tadbirlarni o‘tkazish
orqali yoshlar ongiga etnomadaniyatni singdirish.
4.
Oila instituti va mahalla tizimining faolligi
—
bolalarni milliy ruhda
tarbiyalashda ota-onalar va mahalla ahlining roli beqiyos.
Xulosa
Yоshlаr kelаjаk egаlаridir
.
Ulаrni tоʻgʻri tаrbiyаlаsh
,
ezgu fаzilаtlаrni оngigа
singdirish,
bunyоdkоrlik gʻоyаlаri аsоsidа yаshаshgа оʻrgаtishimiz zаrur
.
Nаfаqаt
jismоnаn ruhаn kuchli ezgu mаfkurаviy immunitetgа egа insоnlаr bоʻlib vоyаgа
yetishlаri bugungi kundа dоlzаrb vаzifаlаrdаn biridir
.
Terаn fikr
,
yuksаk tаfаkkur
insоnni turli yоt gʻоyаlаr
,
illаtlаrdаn himоyа qilishi mumkin
.
Gʻоyаviy bоʻshliq
bugungi ахbоrоtlаshgаn dunyоdа eng оgʻriqli nuqtаgа аylаnish ehtimоli yuqоri
,
chunki qаbul qilinаyоtgаn ахbоrоtlаrni tаhlil qilmаsdаn fikrlаmаsdаn ishоnish uni
tоʻgʻri deb bilib ergаshib ketаdigаn insоnlаr jаmiyаtning оgʻriqli tоmоnigа аylаnаdi
.
Ommaviy madaniyat bugungi kunda yoshlar ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda
va bu tahdidga qarshi samarali kurashish faqatgina taqiqlar bilan emas, balki ijobiy
alternativ
—
etnomadaniy qadriyatlarni mustahkamlash orqali amalga oshiriladi. Har
bir millat o‘zining madaniy ildizlariga qaytishi
, uni zamonaviy shakllarda yosh
avlodga yetkazishi orqali o‘zligini saqlab qoladi
.
O‘z qadriyatlariga sodiq bo‘lgan
jamiyat ommaviy madaniyatning zararli oqimlariga berilmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I. A.
Yuksak ma’naviyat —
yengilmas kuch.
—
Toshkent:
Ma’naviyat
, 2008.
2.
Jo‘rayev O
., Tursunov B. Globallashuv va milliy madaniyat.
—
Toshkent:
Fan, 2015.
3.
Mahmudov N.
Milliy o‘zlik va madaniyat
.
—
Toshkent: Ma’naviyat
, 2012.
4.
Qosimova D. Etnomadaniyat asoslari.
—
Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti, 2020.
5.
Saidov A. X. Madaniyatshunoslik.
—
Toshkent: Universitet, 2019.
6.
Sharipov M.
Ma’naviyat va zamonaviy xavf
-xatarlar.
—
Toshkent:
Iqtisodiyot, 2017.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviyatni yuksaltirish va
ma’rifiy ishlarni takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoni
, 2020-yil 26-may, PQ
–
4741-son.
