208
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ABDULLA JABBOR DRAMATIK DOSTONLARIDA TARIXIY SHAXSLAR
VA AFSONAVIY QAHRAMONLARNING BADIIY TALQINI
Mirzajonova Shaxnozaxon Ne’matjon qizi
Namangan davlat universiteti
o‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi 2
-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Abdulla Jabborning dramatik dostonlari,
xususan “Ko‘rgoli keldim” va “Alpomishning o‘q
-
yoyi” asarlarida tarixiy shaxslar va
afsonaviy qahramonlar obrazining badiiy talqini yoritilgan.
Muallif o‘z asarlarida
tarixiy xotira va badiiy tafakkur uyg‘unligini yaratish orqali milliy o‘zlik
,
ma’naviy
qadriyatlar va haqiqatparastlik g‘oyalarini ilgari suradi
. Shoir va qahramon obrazlari
zamonaviy ijtimoiy-
ma’naviy kontekstda talqin etilib
, jamiyatdagi adolatsizlikka
qarshi kurash, insoniylik, erkinlik va haqiqat kabi tushunchalar chuqur badiiy
ifodasini topadi. Asarlarda tasviriy vositalarning boyligi va dramatik kuch badiiy-
estetik yuksaklikni ta’minlaydi
.
Аннотация:
В статье рассматривается художественная интерпретация
исторических личностей и легендарных героев в драматических поэмах
Абдуллы Джаббора
,
особенно в произведениях «Я пришел
,
чтобы увидеть» и
«Лук и стрела Алпомиша»
.
Автор через синтез исторической памяти и
художественного мышления поднимает идеи национальной идентичности
,
нравственных ценностей и стремления к истине
.
Образы поэта и героя
переосмыслены в контексте современных социальных и духовных реалий
,
где
раскрываются темы борьбы с несправедливостью
,
гуманизма
,
свободы и
преданности истине
.
Богатство художественных средств и драматическая сила
придают произведениям высокую эстетическую значимость
.
Abstract:
This article explores the artistic interpretation of historical figures and
legendary heroes in the dramatic poems of Abdulla Jabbor,
particularly in “I Came to
See” and “Alpomish’s Bow and Arrow
.
” The author skillfully blends historical
memory with artistic thought to highlight themes such as national identity, moral
values, and the pursuit of truth. The characters are reimagined within a modern socio-
spiritual context, emphasizing the struggle against injustice, the essence of humanity,
freedom, and loyalty to truth. The richness of literary devices and the dramatic
intensity contribute to the works’ profound aesthetic impact
.
Kalit so‘zlar:
“Dramatik doston”
,
“Ko‘rgoli keldim”
,
”Alpomishning o‘q
-
yoyi”
,
“afsonaviy qahramon”
,
“tarixiy xotira”
,
“badiiy tafakkur” va h
. k
209
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
XX asrning ikkinchi yarmida dramatik doston janri sezilarli darajada rivojlandi.
Turli
mavzulardagi
ushbu
badiiy
asarlarda
tarixiy
shaxslar
hamda
zamondoshlarimizning hayotiy obrazlari yaratilgan. 90-yillarga kelib, bu jarayon
yanada chuqurlashdi va boyidi. Shunday qilib,
bu davr dostonchiligining o‘ziga xos
jihatlaridan biri
—
dramatik dostonning bosqichma-bosqich rivojlanishi hisoblanadi.
A.
Oripovning “Ranjkom”
, A.
Nosirovning “O’tror hokimi”
, S. Sayyidning
“Tanazzul”
, M.
Rahmonning “Abadiy nido” kabi asarlarida dramatizm va lirizm
uyg‘unligi aniq seziladi
.
Tarixiy mavzudagi “O’tror hokimi” dostonida mo‘g‘ullarga
qarshi kurashgan Inolchiq, Temur Malik kabi qahramonlarning badiiy tasvirlari
yaratilgan. A.
Oripovning “Ranjkom”
, S.
Sayyidning “Tanazzul” va M
. Rahmonning
“Abadiy nido” dostonlarida esa zamonaviy voqealar
,
turg‘unlik davrining fojialari
hamda bugungi kunning ma’naviy
-axloqiy inqirozi ramziy tarzda ifodalangan. Bu
asarlarning zamonaviy mavzudagi boshqa dramatik dostonlardan farqi, voqelikni
ramziy va timsoliy uslubda yoritilishida namoyon bo‘ladi
.
Abdulla Jabborning dramaturgiyasi adib ijodining eng muhim burchaklaridan
biri bo‘lib
,
unda tarixiy xotira va badiiy tafakkur uyg‘unligi muhim o‘rin tutadi
.
Uning sahna asarlari milliy tarix, xalqning o'tmishdagi voqealari, ijtimoiy va axloqiy
muammolarni chuqur falsafiy yondashuv orqali ifodalaydi. Shu bois, Abdulla Jabbor
dramaturgiyasi tarix va badiiyat o‘rtasida mustahkam bog‘lanish va uyg‘unlikka
asoslangan san’at namunasi hisoblanadi
.
Abdulla Jabbor ijodida tarixiy xotira millatning o‘tgan davrlarini eslab qolish
,
xalqning umumiy tarixiy tajribasini saqlash va avlodlarga yetkazish vositasi sifatida
qaraladi. Uning dramalarida tarixiy xotira faqatgina voqealar zanjiri yoki faktlar
majmui emas,
balki ularning chuqur ma’naviy
, ijtimoiy va madaniy ahamiyatini
ochishdir. Asarlarda xalqning qahramonliklari, urush va tinchlik davrlari, xalq
orasidagi qadriyatlar va qarama-
qarshiliklar badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashgan
holda tasvirlanadi.
Masalan, uning dramalarida tarixiy shaxslar va voqealar qayta jonlanadi, ularda
milliy o‘zlik va sha’n
-
shuhrat masalalari ko‘tariladi
. Abdulla Jabbor bu orqali
millatning o‘z tarixini unutmasligi
, undan saboq olib, kelajak uchun kuchli poydevor
yaratishi kerakligini ta’kidlaydi
. Uning sahna asarlarida tarixiy xotira fuqarolarning
ongida milliy g‘urur va mas’uliyat tuyg‘usini uyg‘otadi
, shuningdek, ijtimoiy adolat
va ma’naviyat masalalarini muhokama qilish uchun platforma yaratadi
.
Abdulla Jabbor dramaturgiyasida tarixiy xotira va badiiy tafakkur uyg‘unligi–
uning ijodining markaziy g‘oyasi va asosiy tamoyili hisoblanadi
. U tarixiy voqealarni
faqat faktologik jihatdan emas, balki badiiy va falsafiy nuqtai nazardan chuqur
210
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yoritadi. Shu bilan birga, dramaturg sifatida u tarixiy xotirani zamonaviy tafakkur
bilan uyg‘unlashtirib
,
milliy o‘zlik va ma’naviyatni yangi badiiy shakllarda
ifodalashga intiladi.
Uning sahna asarlarida tarixiy xotira
–
xalqning o‘tmishdagi jasoratlari
,
mardliklari, shuningdek, xatolari va kamchiliklari yodga olinadigan, ulardan dars
olinadigan qimmatli meros sifatida tasvirlanadi. Badiiy tafakkur esa bu tarixiy
xotirani yuksak badiiy did va falsafiy chuqurlik bilan boyitib, uni zamonaviy
tomoshabin uchun anglashiladigan va ta’sirchan qiladi
.
Bu uyg‘unlik
dramaturgiyaning falsafiy-
estetik asoslarini tashkil etadi va uning asarlarini o‘zbek
milliy teatrining ajralmas qismiga aylantiradi.
Abdulla Jabbor o'zining dramaturgiya sohasidagi ijodiy yutuqlari bilan o'zbek
adabiyoti tarixida alohida o'rin egallagan adiblardan biridir.
Uning "Nurli yo‘l"
(1978), "Xiyonat" (1982),
"Zo‘rdan zo‘r chiqsa" (1983)
, "Chorraha" (1984),
"Ko‘zgu" (1986) kabi sahna asarlari o‘zbek teatr san'atiga yangicha nafas olib kirgan
,
sahna ko‘rinishlarining falsafiy
-
estetik yuksalishiga asos bo‘lgan
. Ushbu asarlar
orqali muallif zamonaviy teatrning badiiy imkoniyatlarini kengaytirgan, ijtimoiy-
ma’naviy muammolarni yoritishda yangi yo‘nalishlar yaratgan
.
Abdulla Jabbor o‘z
dramatik dostonlarida tarixiy shaxslar hamda afsonaviy qahramonlar obrazini
yaratish orqali ma’naviy
-
ma’rifiy g‘oyalarni ilgari suradi
,
o‘tmish voqealar orqali
bugungi kun jamiyati uchun dolzarb bo‘lgan masalalarni ochib beradi
. Uning
"Ko‘rgali keldim" va “Alpomishning o‘q
-
yoyi” nomli dramalari bu borada alohida
e'tiborga loyiqdir.
“Ko‘rgoli keldim” dramatik dostoni o‘zbek adabiy
-falsafiy tafakkurining yuksak
namunasi bo‘lib
, unda XVII asrda yashab ijod qilgan, xalq orasida "Shoh Mashrab"
nomi bilan mashhur bo‘lgan tasavvufiy shoir Boborahim Mashrab siymosi markaziy
obraz sifatida tasvirlanadi. Asarning asosiy voqealari Mashrab yashagan muhit
–
Namangan va Qashqar zaminida kechadi. Bu tarixiy makonlarda ijtimoiy hayot,
e’tiqodiy qarashlar
, ruhiy izlanishlar,
din va siyosat o‘rtasidagi murakkab
munosabatlar badiiy shaklda mujassamlashtirilgan.
Asarda Ofoqxo‘ja
, Mulla Bozor,
Mahvash (Qumri), Abdukabir, Kubrobegim,
Ko‘rahon
, Sayoid kabi qator tarixiy va
badiiy obrazlar ishtirok etadi. Ularning har biri alohida xarakter, dunyoqarash,
maqsad va niyat bilan sahnaga olib chiqiladi.
Abdulla Jabbor bu obrazlar orqali davr ruhiyatini, xalq ichidagi ijtimoiy
keskinlik va ruhiy o‘zgarishlarni
,
ziddiyat va uyg‘unliklarni
,
e’tiqod va
munofiqchilikni chuqur tahlil qiladi. Asarning badiiy kuchi aynan ana shu ijtimoiy
ziddiyatlarning obrazlar orqali badiiy talqinida yotadi. Mashrab obrazi esa bunday
211
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
talqinning eng yuksak cho‘qqisidir
. U faqat oshiq emas, balki tasavvuf ruhi bilan
sug‘orilgan murid
, xalq dardini aytuvchi shoir, ruhiy yetuklikka intiluvchi mutafakkir
va erkin fikr egasidir.
Uning so‘zlarida insoniylik
, adolat, erkinlik, haqiqatga sadoqat
kabi umuminsoniy g‘oyalar mujassam
.
Asarda Mashrab jamiyatdagi ikkiyuzlamachilik, riyo, mansabparastlik,
e’tiqoddan foyda izlash kabi illatlarga qarshi kurashadi
. Aynan shu kurash uning
hayotini izdan chiqaradi,
uni quvg‘inga
, tazyiqqa uchratadi. Lekin bu fojaa
Mashrabni ojiz emas, aksincha,
kuchli va qat’iyatli inson sifatida tasvirlashga xizmat
qiladi.
Uning mahbubasi Mahvashga bo‘lgan muhabbati –
sof, samimiy, ammo
ijtimoiy to‘siqlar sababli yashirin qolgan muhabbat sifatida tasvirlanadi
. Bu esa
badiiy asarning hayotiylik darajasini oshiradi.
“Ko‘rgoli keldim” dramasida dramatik voqealar bilan birga she’riy dialoglar
,
falsafiy monologlar,
ichki ruhiy kechinmalar keng o‘rin olgan
. Bu holat Mashrab
obrazini chuqur,
ko‘p qirralikda yoritishga imkon beradi
. Ayniqsa, uning ichki
iztiroblari, orzu-umidlari, dardli monologlari orqali inson ruhiyatining eng nozik
qatlamlari ochiladi.
Uning she’rlari –
bu dardli xalq kuyiga aylangan ash’orlar bo‘lib
,
xalq dardi bilan sug‘orilgan
, xalq istaklarini ifoda etgan. Shu jihatdan, u nafaqat
shoir, balki ruhiy shifokor,
xalqni uyg‘otuvchi
,
dardiga malham bo‘luvchi inson
sifatida talqin qilinadi.
Asarda tasvirlangan ijtimoiy ziddiyatlar o‘zbek tarixining chuqur ildiz otgan
muammolarini yoritishga xizmat qiladi. Ustoz-shogird, piri-murid, rahbar-xalq,
erkak-ayol munosabatlari badiiy ifoda topgan. Bu munosabatlar zamonaviy jamiyat
uchun ham dolzarb bo‘lib
, asarni faqat tarixiy emas, balki hozirgi kun adabiyoti
uchun ham muhim deb hisoblashga asos bo‘ladi
.
Ofoqxo‘ja va Mulla Bozor kabi
obrazlar orqali sufiya dunyoqarashi, sabr, halollik, donishmandlik yoritilsa, ularga
qarshi qo‘yilgan Abdukabir
, Sayoid,
Ko‘rahon kabi shaxslar mansabparastlik
, riyo,
munofiqlik, ijtimoiy axloqsizlik timsoli sifatida tasvirlanadi. Bu esa asardagi
ziddiyatni yanada kuchaytiradi.
Muallifning uslubiy mahorati ham tahsinga loyiq.
Abdulla Jabbor she’riy va
nasriy matnlarni uyg‘unlashtirish orqali asarga dramatik kuch beradi
. Mashrab
she’rlari
,
muallif tomonidan yozilgan g‘azal va muxammaslar sahna nutqiga
singdirilib, har bir personajning ruhiy holatini, ichki kechinmalarini ifodalashda
xizmat qiladi. Mashrabning poetik nutqi, Mahvashning mayin ovozi, Sayoidning
manmanona,
istehzoli so‘zlari –
ularning xarakterini aniqlik bilan ochib beradi. Bu
uslubiy yondashuv asarni badiiy-
estetik jihatdan yuksak pog‘onaga olib chiqqan
.
212
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“Ko‘rgoli keldim” asarini faqat tarixiy drama sifatida emas
, balki tasavvufiy-
falsafiy sahna dostoni sifatida talqin qilish mumkin. Asarda inson va jamiyat,
muhabbat va erkinlik,
haqiqat va yolg‘on
,
fidoyilik va munofiqlik o‘rtasidagi
ziddiyatlar keng badiiy tasvir topgan.
Muallif bu asar orqali o‘tmishdagi erkin
tafakkur va xalqparvarlik an’analarini hozirgi avlodga yetkazish
, ularni haqiqat va
adolatga da’vat qilish niyatida bo‘lgan
.
Mashrab siymosi orqali u xalq og‘ushida
yetilgan, erkinlik, haqiqat,
e’tiqod yo‘lida kurashgan inson timsolini yaratgan
. Bu
obraz bugun ham biz uchun zarur bo‘lgan haqiqatparast
, adolatparvar, xalq dardini
o‘z dardidek his qiluvchi insonning timsolidir
.
Xulosa qilib aytganda,
“Ko‘rgoli keldim” asari Abdulla Jabborning
dramaturgiya sohasidagi eng yuksak yutuqlaridan biri bo‘lib
,
o‘zbek sahna san’atida
o‘chmas iz qoldirgan
. Asar orqali nafaqat tarixiy bir davr aks ettirilgan, balki doimiy
takrorlanib kelayotgan insoniy drama
–
haqiqat uchun kurash va bu kurashdagi
fojeaviy taqdirlar badiiy tasvirlangan. Haqiqatni aytish jazoga olib keladi, ammo
undan voz kechish
–
insonlikdan voz kechishdir degan g‘oya asarning bosh g‘oyasi
sifatida ilgari suriladi.
Abdulla Jabbor ijodining serqirraligi, uning badiiy tafakkuri va milliy
qadriyatlarni zamonaviy tafakkur bilan uyg‘unlashtirishga bo‘lgan intilishi ayniqsa
uning dramatik dostonlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi
. Xususan,
“Alpomishning o‘q
-
yoyi” dramatik dostoni muallifning milliy epos asosidagi obraz yaratishdagi yuksak
mahoratini namoyon etuvchi yirik badiiy asarlardan biri hisoblanadi.
Mazkur asar orqali adib xalq epik merosini chuqur o‘rganish
, uni zamonaviy
badiiy-estetik tamoyillar asosida talqin etish,
ayni paytda qadimiy an’analarni
bugungi kun ijtimoiy-
ma’naviy kontekstida qayta tahlil qilishga uringan
.
“Alpomishning o‘q
-
yoyi”da nafaqat mashhur xalq qahramoni Alpomishning siymosi
,
balki o‘sha davr xalqining orzu
-armonlari, or-nomusi,
erkinlik yo‘lidagi kurashi
san’atkorona tasvir etiladi
.
Muallif epik an’analarni saqlagan holda
, uni dramatik shaklda ifodalab, syujetni
zamonaviy talqinda qayta quradi. Asar kompozitsiyasidagi epizodlar, voqealar
silsilasi,
dramatik zo‘riqish va emotsional holatlarning ketma
-ketligi obraz
yaratishdagi muhim vositalardan biri sifatida xizmat qiladi. Bu jihatdan asar klassik
epik asarlardagi timsollarni saqlagan holda, ularni dramaturgiya talablariga
moslashtirib bergani bilan ham o‘ziga xosdir
.
Abdulla Jabbor o‘z dostoni orqali Alpomish siymosini shunchaki jasur
, kuch-
qudrat timsoli bo‘lgan qahramon emas
, balki chuqur tafakkurli, xalqining taqdiriga
befarq bo‘lmagan
,
ijtimoiy mas’uliyatni his qiladigan shaxs sifatida yoritadi
. Bu
213
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yerda muallif Alpomishni yangicha badiiy-estetik mezonlar asosida qayta yaratganini
ko‘rish mumkin
. Alpomish obrazining ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, shaxsiy
iztiroblari asar bo‘ylab asta
-sekin ochiladi.
Muallif qahramonni oddiy yengilmas pahlavon emas, balki xalq hayotining
og‘irini yelkasiga olgan fidoyi inson sifatida ko‘rsatadi
. U jamiyatdagi adolatsizlikka
qarshi kurashadi, sevgi, sadoqat, vatanparvarlik, or-
nomus kabi yuksak ma’naviy
-
axloqiy qadriyatlar uchun kurash olib boradi. Shu bois,
asar o‘quvchiga chuqur
psixologik va falsafiy ta’sir ko‘rsatadi
.
Alpomishning monologlari,
ichki o‘y
-kechinmalari orqali uning shaxsiyati,
dunyoqarashi, orzulari ochib boriladi. Jumladan,
uning xalq oldidagi mas’uliyatni his
qilgan holatda qilgan qarorlari dramatik holatni kuchaytiradi. Bu yerda obraz
yaratishning psixologik yo‘nalishda olib borilgani
, obrazning sirtqi emas, ichki
mohiyati ko‘proq tahlil etilgani alohida ta’kidlanadi
.
“Alpomishning o‘q
-
yoyi” dramatik dostoni tili o‘ziga xos lirizm
, falsafiy
teranlik, xalqona iboralar, maqollar, aforizmlar bilan boyitilgan. Muallif asarda epik
uslub bilan dramatik uslubni uyg‘unlashtira olgan
.
Bu uyg‘unlik obrazlar ifodasida
yanada aniqroq ko‘zga tashlanadi
.
Asarda dialoglar lo‘nda
, hayotiy va chuqur
ma’noga ega
. Monologlar esa obraz ichki kechinmalarining badiiy ifodasini beradi.
Tilning emotsional boyligi obrazlarning ichki psixologiyasini ochishga xizmat
qilgan. Jumladan, Alpomishning xalqiga, oilasiga, yor-
u do‘stlariga nisbatan
tuyg‘ulari kuchli badiiy vositalar orqali ifoda etiladi
. Badiiy tasvir vositalari
–
metafora, epitet, tazod, parallelizm va boshqa vositalardan samarali foydalangan
muallif, obrazni jonli va obrazli tasvirlashga erishgan.
Asarda tilning poetikligi, uslubning badiiy jozibadorligi, qahramonlar nutqidagi
milliylik va xalqchil ifoda ularni o‘quvchiga yaqinlashtiradi
. Ayniqsa, dramatik
kuchga ega sahnalar orqali Alpomishning qat’iyati
, mehribonligi, xalqparvarligi
chinakam obraz sifatida qaror topadi.
Abdulla Jabbor “Alpomishning o‘q
-
yoyi” asarida o‘z xalqining o‘tmishdagi
jasoratini, erkinlikka intilishini, or-nomus, vatanparvarlik kabi yuksak qadriyatlarini
tarannum etadi.
Bu obrazlar orqali muallif milliy ruhni uyg‘otish
, yosh avlod qalbiga
tarixiy xotirani singdirish,
ularni ma’naviy merosga hurmat bilan qarashga undaydi
.
Alpomish obrazida xalqning g‘ururi
, irodasi, mustahkamligi mujassam.
U o‘z
hayotini emas,
xalqining taqdirini o‘ylaydi
. Bunday yondashuv asarni oddiy doston
emas, balki katta tarbiyaviy va estetik ahamiyatga ega badiiy hodisaga aylantiradi.
Doston asosan mustaqillikdan keyingi davr ruhiga hamohang tarzda yozilgan bo‘lib
,
unda erkin Vatan,
ozod inson g‘oyalari markazda turadi
.
214
Issue 12(47), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 31.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Abdulla Jabbor bu asari orqali milliy qadriyatlarni tiklash, ularni zamonaviy
badiiy ifoda orqali jonlantirish, yosh avlodni xalq qahramonlari siymosida
vatanparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida ijod qilganini yaqqol ko‘rish mumkin
.
