73
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ABDULLA ORIPOV
–
SHE’RIYAT
VA TARJIMANING USTUNI
Dadajonova Durdonaxon Botirjon qizi
Namangan Davlat universiteti Filologiya fakulteti
Adabiyotshunoslik
(o‘zbek
adabiyoti) mutaxasisligi ikkinchi kurs magistranti
Karimov Obidjon Yakubjonovich
Filologiya fanlari nomzodi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada taniqli
o‘zbek
shoiri Abdulla Oripovning
tarjimonlik mahorati buyuk rus shoiri Aleksandr Pushkin
she’rlari
tarjimasi asosida
ochib beriladi.
Kalit
so‘zlar:
tarjimon, tarjima, aktant, detotativ, milliy kolorit, ibora, pari,
sha’n,
tumor, idrok va hissiyot sintezi, tabiiylik, tasviriylik, transformatsiya, tilmoch.
Dunyoda
o‘z
she’rlari
bilan xalqning
ko‘nglidan
chuqur joy olgan, asarlari bilan
jahonni lol qoldirgan adabiyot namoyandalari
ko‘p.
Lekin shular bilangina cheklanib
qolmay, mashhurlarning mashhur satrlarini mohirona tarjima qilishdek
og‘ir
vazifani
zimmasiga yuklagan serqirra
iste’dod
sohiblari ham bor. Shulardan biri
O‘zbekiston
Qahramoni,
o‘zbek
adabiyotining taniqli vakili, jamoat arbobi va tarjimon
–
Abdulla
Oripov. Ustoz tarjimonning xazinasi yetarlicha ulkan va saboqqa boydir. Jumladan,
Dante Aligyeri, Aleksandr Pushkin, Taras Shevchenko, Sergey Baruzdin va yana bir
qancha adiblarning asarlarini
she’riy
yo‘lda
tarjima qilganlar.
Adabiyot ahliga
ma’lumki,
tarjima
–
bu nafaqat
so‘zlarni,
balki ruh va
ma’noni
ham
ko‘chirish
san’atidir.
Ruh va
ma’no
uyg‘un,
chambarchas
bog‘liq
bo‘lishi
uchun
esa tarjimondan
so‘z
ustasi
bo‘lish,
undan
tog‘ri
foydalana olish, uni mos va xos
holatda tanlash talab etiladi. Birgina rus xalqi buyuk shoiri Pushkin tomonidan
yozilgan
«Все
кончено
:
меж
нами
связи
нет…»
she’rining
Abdulla Oripov
talqinidagi
“Hammasi
tugadi, oramiz
ochiq”
deb tarjima qilinishiga nazar tashlasak,
sarlavhaning
o‘ziyoq
e’tiborimizni
tortmay qolmaydi. Rus tilidan
tog‘ridan
tog‘ri
o‘girilganda
«связи
нет»
aloqa, ulanish,
bog‘lanish
yo‘q
degan
ma’nolarni
bildirsa,
shoir muhabbatga limmo-lim ikki qalb
ayrilig‘ini
“oramiz
ochiq”
iborasini keltirish
orqali
she’r
ruhiyatini
o‘quvchiga
yetkazib beradi.
Ya’ni
o‘sha
so‘zga
sinonim
bo‘lgan
frazadan foydalanib, tabdil qiladi. Bu yerda tarjima transformatsiyasining
19
Abdulla Oripov “Tanlangan asarlar” III jild –
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti –
Toshkent
–
2001: 356-357-
betlar. Keltirilgan barcha she’rlar shu kitobdan olingan.
74
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
denotativ xususiyatlari
ko‘zga
tashlanadi.
She’rning
davomida esa yana qator
tarjimachilik yutuqlarini kashf etamiz:
Все
кончено:
меж
нами
связи
нет.
В
последний
раз
обняв
твои
колени,
Произносил
я
горестные
пени.
Все
кончено
—
я
слышу
твой
ответ.
Обманывать
себя
не
стану
вновь,
Тебя
тоской
преследовать
не
буду,
Прошедшее,
быть
может,
позабуду
—
Не
для
меня
сотворена
любовь.
Ты
молода:
душа
твоя
прекрасна,
И
многими
любима
будешь
ты.
Hammasi tugadi, oramiz
ochiq…
So‘ng
bor
qo‘llaringni
o‘parkan,
pari,
Sha’ningga
to‘qiyman
mungli bir
qo‘shiq,
Tinglayman javobing :
“Tugadi
bari…”
Endi aldovlarni qilmasman rasm
Va seni alam-la axtarmoq nechun?!
O‘tdi…
O‘tganlarning
unut hammasin,
Sevgi yaralmagan faqat men uchun.
Sen yoshsan, qalbingning
go‘zal
mahali,
Sevimli
bo‘larsan
ko‘plarga
hali…
Umuman, tarjimaga ijodiy jarayon, boshqa tilda asarni qayta yaratish
san’ati
sifatida qaralishi tabiiy. Ushbu fikrimiz
she’rning
keyingi misralarida
o‘z
isbotini
topadi.
«В
последний
раз
обняв
твои
колени
,
Произносил
я
горестные
пени»
aslida bu yerda oxirgi marta yorning oyoqlarni quchib
g‘amgin
qo‘shiq
kuylayotgan
oshiq holati tasvirlangan, bu esa
g‘arb
odamlari sevgi sarguzashtlarida ularga xos
bo‘lgan
odatiy holatdir. Biroq sharqda erkaklar
tog‘day
savlatli, viqorli,
g‘ururli
qilib
ta’riflanadi.
Va shoir millat kitobxoniga
she’r
mazmunini quyidagicha yetkazib
berishni afzal
ko‘radi:
“So‘ng
bor
qo‘llaringni
o‘parkan,
pari,
Sha’ningga
to‘qiyman
mungli bir
qo‘shiq”.
Natijada, tarjima transformatsiyasida milliylik,
an’anaviy
ruh
she’rga
o‘zgacha
mazmun baxsh etadi. Bundan tashqari tarjimon mahbuba
–
yorga
murojaat tarzida
“pari”
so‘zini
qo‘llab,
yangi (asliyat matnida keltirilmagan) aktant
kiritish orqali badiiy tarjimada shoirlik mahoratini ham namoyon etgan. Bu
o‘rinda
Vasiliy Jukovskiyning
“
Tarjimon - nasrda qul, nazmda esa
raqibdur”
degan
so‘zlari
75
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
beixtiyor yodimizga tushadi. Biror-bir hikoya, roman, umuman olganda, epik asar
tarjima qilinar ekan undagi jumlalar garchand
so‘zma
-
so‘z
o‘girilmasa
-da, tarjimon
undagi sujetni burib yuborishga,
o‘zgartirishga
haqqi
yo‘q
va shu nuqtayi nazardan
olib qaralsa, tarjimon nasrda yozuvchi
ko‘rsatgan
yo‘ldan
yurishga majbur
hisoblanadi. Lekin lirikada vazn, qofiya, ichki kechinma va ruhiyatni yetkazib bera
olish talabidan kelib chiqqan holda tarjimon
o‘z
mahoratini ishga solishi va shoir
bilan raqobatga kirishishga majbur. Buni yuqorida keltirilgan
she’r
hajmining aynan
tengligida va unda saqlanib qolgan qofiyada
ko‘rishimiz
mumkin. Tarjima qilish
badiiy va ilmiy ijodga
oʻxshab
tilmochdan tafakkur va fantaziyani talab qiladi.
Xususan, muhabbatning nozik jilvalari aks etgan ushbu
she’rga
yorni
ta’kidlab
koʻrsatish
uchun "pari"
soʻzini
olib kirilishi tarjimonning fantaziyasidan,
ijodkorligidan darak beradi. Bundan tashqari
«Произносил
я
горестные
пени»
misralarini
o‘grishda
ham shoir
o‘z
imkoniyatlaridan foydalana biladi,
ya’ni
oshiq
kim uchun, nega
g‘amgin
qo‘shiqlar
kuylashi sababini
“Sha’ningga
to‘qiyman
mungli bir
qo‘shiq”
deya
“sha’n”
so‘zini
qo‘shish
orqali ochiqlaydi. Haqiqatan,
sevuvchi yor bilan vidolashuv onida endi uning naqadar
go‘zalligiga
emas, balki
uning nomusi va
sha’niga
bag‘ishlab
qo‘shiqlar
kuylashi tabiiy hol. Buni
o‘quvchiga
yetkazib berish uchun faqat tarjimon
bo‘lish
yetarli emas, albatta. Ushbu holat
poetikani chiqarish va yaratishda tarjimonning idrok va hissiyot sintezi va ulardan
vujudga keladigan tabiiylik birinchi darajali ahamiyatga ega ekanligini isbotlaydi.
Tarjima murakkab jarayon
boʻlib,
bunda ma'no, uslub bilan birga milliy koloritni
saqlab qolish muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, yana bir she'riy tarjimaga nazar
solsak:
Храни
меня
,
мой
талисман
,
Храни
меня
во
дни
гоненья,
Во
дни
раскаянья,
волненья:
Ты
в
день
печали
был
мне
дан.
Когда
подымет
океан
Вокруг
меня
валы
ревучи,
Когда
грозою
грянут
тучи,
—
Храни
меня,
мой
талисман.
В
уединеньи
чуждых
стран,
На
лоне
скучного
покоя,
В
тревоге
пламенного
боя
20
I. G‘afurov, O Mo‘minov, N. Qambarov “Tarjima nazariyasi” –
Tafakkur Bo‘stoni –
Toshkent
–
2012: 6-bet.
76
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Храни
меня,
мой
талисман.
Священный
сладостный
обман,
Души
волшебное
светило…
Оно
сокрылось,
изменило…
Храни
меня,
мой
талисман.
Пускай
же
ввек
сердечных
ран
Не
растравит
воспоминанье.
Прощай,
надежда;
спи,
желанье;
Храни
меня,
мой
талисман.
O‘zing
asra endi meni, tumorim,
Quvg‘in
chog‘larimda
meni asray qol.
Qalbimni
chulg‘asa
shubha va malol,
O‘zing
asra endi meni, tumorim.
To‘lqinlar
buzishib sabru qarorim,
Tegramni
chulg‘ashib
olsalar mutloq,
Bulutlar solsalar vahshiy qaldiroq,
O‘zing
asra endi meni, tumorim.
Begona ellarda yozib xumorim,
Erinchak sukunat
qo‘ynida
qolsam,
Olovli jang hissin qalbimga solsam,
O‘zing
asra endi meni, tumorim.
Sirli va muqaddas oftob uzorim,
Aldoqchi,
g‘aroyib,
laziz
tuyg‘ular…
Xiyonat
ko‘kida
botdilar
ular…
O‘zing
asra endi meni, tumorim.
O‘tgan
xotiralar. dildagi zorim,
Qalbim jarohatin tirnamasin, bas,
Alvido, umidlar, tinch uxla, havas,
O‘zing
asra endi meni, tumorim.
Toʻgʻridan
toʻgʻri
tarjima qilinganda "
талисман
" sehrli kuchga ega va omad
keltiradi deb hisoblangan narsa, odatda duo yozilgan uzuk yoki tosh ma'nolarini
bildiradi.
Xoʻsh,
tarjimon ushbu
soʻz
oʻrnida
taqinchoq, marjon, zanjir, uzuk, tosh
kabilardan foydalana olmaydi. Negaki uning sehrli kuchi
yoʻqolib,
oddiy buyumga
aylanib qolish ehtimoli she'r mazmuniga ta'sir ko'rsatishi mumkin. Endi u xalq urf-
odatlarini saqlab qolgan holda "tumor" so'zidan foydalanadi.
Oʻzbek
tilida esa bu
diniy tasavvurlarga
koʻra,
koʻz
tegishidan, turli ofat, balo, ins-jins va shu kabidan
77
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
saqlaydigan buyum, ichiga
Qurʼon
oyatlari bitilgan
qogʻoz
hamda ilohiy qudratga ega
deb bilingan narsalar solingan, duo yozilgan
qogʻoz
uchburchak yoki
toʻrtburchak
qilib buklab, charm yoki matoga
oʻrab
tikilgan, odatda
boʻyinga,
qoʻltiqqa,
sochga
taqiladigan yoki kiyimning ichki qismiga tikib
qoʻyiladigan,
bezak shakli sanalgan.
Ba`zida bir-birining ustini qoplaydigan 2
boʻlak
(quticha va qopqoq)dan iborat, tilla,
kumush va boshqa metallardan uchburchak,
toʻrtburchak,
naycha (silindr) shaklida
yasalib, sirti naqshlar bilan hamda qimmatbaho toshlar qadab bezatilgan, shokilalar
osilgan buyum ma'nosi ifoda etgan. U taqilishi va shakliga
koʻra
farqlanadi:
bozuband, duotuzi,
boʻyintumor
va hokazolar. Bu
o‘rinda
tarjimon har ikki xalq
o‘quvchilari
uchun tushunarli
bo‘lgan
so‘zning
muqobilini topa oladi. Shu bilan birga
endi tarjimon
she’r
egasining misralarda aks ettirgan ruhiy azoblarini, tushkun
kayfiyatini
o‘zbek
tiliga
o‘gira
olishi kerak. Bilamizki, Aleksand Pushkin ijod
yo‘li
davomida surgun va xastalik kabi zamonning murakkabliklarini boshidan
o‘tkazgan.
Bunday hodisalar uning
she’rlariga
o‘z
ta’sirini
o‘tkazmay
qolmagan. Yuqorida
keltirilgan
she’r
ham shular jumlasidan
bo‘lib,
«Когда
подымет
океан
,
Вокруг
меня
валы
ревучи»
-
“To‘lqinlar
buzishib sabru qarorim, Tegramni
chulg‘ashib
olsalar
mutloq”,
«Прощай
,
надежда
;
спи
,
желанье”
-
“Alvido,
umidlar, tinch uxla,
havas”
jumlalarining tarjimasidan
ko‘rinib
turibdiki,
she’r
boshdan oyoq Pushkining ruhiy
iztiroblarini
o‘zida
to‘laligicha
mujassam eta olgan. Demak Abdulla Oripov nafaqat
badiiy
so‘z
tarjimoni, balki inson psixologiyasining ham tarjimoni ekanligi ayon
bo‘ladi.
"Tarjima
–
oynaga
o‘xshaydi:
qanchalik tiniq
bo‘lsa,
asl haqiqat shunchalik aniq
ko‘rinadi",
- degan edi mashhur tanqidchi Jorj Steiner. Bu fikr tarjimaning sifati
haqidagi haqiqatni ochib beradi: yaxshi tarjima matn mohiyatini buzmaydi, balki uni
asl nusxadek aniq va tushunarli qiladi. Abdulla Oripov ham poetik tarjimada
ijodkorlarning asarlaridagi bosh
g‘oyasini,
ichki kechinmalarini shaffof va
go‘zal
tarzda yoritib bera olgan desak,
mubolag‘a
bo‘lmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1.
Abdulla Oripov
“Tanlangan
asarlar”
III jild
–
G‘afur
G‘ulom
nomidagi
Adabiyot va
san’at
nashriyoti
–
Toshkent
–
2001;
2.
I.
G‘afurov,
O
Mo‘minov,
N. Qambarov
“Tarjima
nazariyasi”
–
Tafakkur
Bo‘stoni
–
Toshkent
–
2012;
3.
Zulfiya Olimjonovna
“Obrazli
hamda hissi-
ta’sirchan
so‘zlarning
tarjimasi”
–
Academic research in educational sciences
–
2021;
4.
5.
Google tarjimon.
