119
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘QUVCHILAR,
O‘QITUVCHILAR,
OTA-ONALARNING PSIXOLOGIK
MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH
PSYCHOLOGICAL CULTURE FORMATION AMONG STUDENTS,
TEACHERS AND PARENTS
Masheripova Ayzada Pirniyazovna
Arziev Alijan Kuljanovich
Qoraqalpo
g‘
iston Respublikasi Pedagogik mahorat markazi
Pedagogika, psixologiya va
ta’lim
texnologiyalari metodikasi kafedrasi katta
o‘
qituvchilari
Annotatsiya (Abstract):
Maqolada zamonaviy
ta’lim
tizimida psixologik
madaniyatning ahamiyati, uni
o‘quvchilar,
o‘qituvchilar
va ota-onalarda
shakllantirish zarurati tahlil qilinadi. Shuningdek, psixologik madaniyatni
rivojlantirish usullari, pedagogik-psixologik yondashuvlar va
o‘zaro
hamkorlikning
samarali shakllari bayon etilgan. Maqolada amaliy tavsiyalar ham ilgari surilgan.
Kalit
so‘zlar
(Keywords):
Psixologik madaniyat,
o‘quvchi,
o‘qituvchi,
ota-ona,
emotsional intellekt, kommunikatsiya, hamkorlik.
KIRISH
Zamonaviy jamiyatda inson omilining ahamiyati tobora ortib borayotgan bir
davrda,
ta’lim
-tarbiya tizimida faqat bilim va
ko‘nikmalar
emas, balki shaxsning
psixologik yetukligi, emotsional barqarorligi va ijtimoiy moslashuvchanligi ham
muhim
o‘rin
tutmoqda. Bu esa
o‘quvchilarning,
o‘qituvchilarning
va ota-onalarning
o‘zaro
munosabatlarida yuqori psixologik madaniyat darajasini shakllantirish
zaruratini
tug‘diradi.
Psixologik madaniyat insonning
o‘z
psixologik holatini anglash, boshqalarni
tushunish, konstruktiv muloqot olib borish, muammolarni
sog‘lom
asosda hal etish,
emotsiyalarni boshqarish qobiliyatlarini
o‘z
ichiga oladi. Ayni jihatlar zamonaviy
ta’limda
“qattiq
ko‘nikmalar”
(hard skills) bilan bir qatorda
“yumshoq
ko‘nikmalar”
(soft skills)ga
bo‘lgan
ehtiyojni kuchaytirmoqda. Bu esa
o‘quvchilar,
o‘qituvchilar
va
ota-onalarning ruhiy salomatligi, bir-biriga nisbatan hurmat, hamjihatlik, hamkorlik
muhitini yaratishda psixologik madaniyatni muhim omilga aylantiradi.
Bugungi kunda maktab muhitida duch kelinayotgan muammolarning aksariyati
–
ziddiyatli muomala, emotsional
zo‘riqish,
stress, befarqlik yoki
zo‘ravonlik
120
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
holatlari psixologik madaniyat yetishmovchiligining oqibatidir. Shunday ekan, bu
madaniyatni shakllantirish faqat psixologlarning emas, balki butun
ta’lim
jamoasi va
oilaning hamkorlikdagi
mas’uliyatiga
aylanishi kerak.
O‘quvchilarning
psixologik madaniyati ularning ruhiy
sog‘lomligi
va jamiyatga
moslashuvi uchun zamin
bo‘lsa,
o‘qituvchining
psixologik savodxonligi
ta’lim
jarayonining sifatini belgilaydi. Ota-onaning ruhiy salohiyati esa farzandning oilaviy
muhiti va ijtimoiy hayotdagi muvaffaqiyatiga bevosita
ta’sir
ko‘rsatadi.
Shunday
ekan, ushbu maqolada mazkur uch toifa vakillarining psixologik madaniyatini
rivojlantirish zarurati, yo‘nalishlari va amaliy yondashuvlari chuqur tahlil qilinadi,
tizimli taklif va tavsiyalar beriladi.
ASOSIY QISM
1. Psixologik madaniyat tushunchasi va uning tarkibiy qismlari
Psixologik madaniyat tushunchasi va uning tarkibiy qismlari
Psixologik madaniyat tushunchasi zamonaviy psixologiyada shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishning asosiy ko‘rsatkichlaridan biri sifatida qaraladi. Bu tushuncha keng
qamrovli bo‘lib, shaxsning o‘zini va boshqalarni tushunish, emotsiyalarni boshqarish,
ijtimoiy muhitga moslashish, sog‘lom muloqot olib borish kabi psixologik va axloqiy
kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi.
Ilmiy adabiyotlarda psixologik madaniyatga turlicha yondashuvlar mavjud.
Psixolog A.V. Petrovskiy fikricha, psixologik madaniyat
–
bu insonning psixologik
bilimlari, psixologik o‘zini boshqarish ko‘nikmalari va ijtimoiy tajriba asosida
shakllanadigan madaniy xulq-atvoridir. Boshqa bir olim D. Goleman esa bu
tushunchani “emotsional intellekt” bilan chambarchas bog‘lab, shaxsning o‘z
hissiyotlarini anglash, boshqarish va ijtimoiy munosabatlarni uyg‘un olib borish
qobiliyati sifatida talqin qiladi.
Psixologik madaniyat quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat:
1.
O‘zini anglash va refleksiya
Shaxsning o‘z fikr, his
-
tuyg‘u va xatti
-
harakatlarini tahlil qilish, o‘ziga tanqidiy
yondashish qobiliyati. Bu qism o‘z
-
o‘zini tarbiyalash, o‘z ustida ishlash madaniyatini
rivojlantiradi.
2.
Emotsional intellekt
Bu komponent shaxsning o‘z va boshqalarning emotsiyalarini anglash, ularni
boshqarish va emotsional vaziyatlarda to‘g‘ri harakat qilish qobiliyatini o‘z ichiga
oladi. Emotsional intellekt psixologik madaniyatning asosiy tayanchi hisoblanadi.
3.
Empatiya
121
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Boshqalarning ruhiy holatini chuqur his etish va tushunish qobiliyati. Empatiya
sog‘lom muloqot, birdamlik va ijtimoiy moslashuvning kalitidir.
4.
Kommunikativ madaniyat
Ochiq, tushunarli, hurmatli muloqot yuritish, ziddiyatlarni konstruktiv tarzda hal
qilish, fikr almashuvini sog‘lom muhitda tashkil eta olish qobiliyati. Bunga ijobiy
tanqidni qabul qilish va mulohaza qilish madaniyati ham kiradi.
5.
Stressni boshqarish va psixologik chidamlilik
Shaxsning turli hayotiy sinovlar va emotsional bosimlarga bardosh berish,
stressli vaziyatlarda o‘zini yo‘qotmasdan harakat qila olish malakasi. Bu psixologik
barqarorlikni ta’minlaydi.
6.
Shaxslararo munosabatlarda madaniyat
Ijtimoiy muhitda boshqalar bilan o‘zaro hurmat asosida munosabat qurish,
ijtimoiy rollarni to‘g‘ri bajarish, jamoadagi o‘z o‘rnini anglash va unga mos harakat
qilish bu qismlarga kiradi.
7.
Psixologik savodxonlik
Psixologiya asoslari, inson psixikasining rivojlanish bosqichlari, shaxs
tipologiyasi, stress va konfliktlarning sabablari haqida yetarli bilimga ega bo‘lish. Bu
bilimlar hayotda ko‘p uchraydigan psixologik muammolarning oldini olishga yordam
beradi.
Psixologik madaniyatning yuqoridagi tarkibiy qismlari bir-biri bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, ularning uyg‘un rivoji inson shaxsining barqaror psixologik holatini va
sog‘lom ijtimoiy muhitni ta’minlashga xizmat qiladi. Ayniqsa, ta’lim muhitida
ishtirok etuvchi o‘quvchi, o‘qituvchi va ota
-onalarning bu komponentlar asosida
rivojlanishi umumiy tarbiya jarayonining sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
2. O‘quvchilarda psixologik madaniyatni shakllantirish yo‘llari
O‘quvchilarda psixologik madaniyatni shakllantirish yo‘llari
O‘quvchilar shaxs sifatida shakllanayotgan bosqichda bo‘lib, ularning
psixologik madaniyati barqaror ruhiy rivojlanish, sog‘lom munosabatlar va ijtimoiy
moslashuvning muhim omili hisoblanadi. Shu sababli maktab ta’limi faqat bilim
berishga emas, balki o‘quvchilarning psixologik yetukligini oshirishga ham
yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Bu jarayonda sinfdagi psixologik muhit, o‘qituvchi
shaxsiyati, ota-onalar bilan hamkorlik va maxsus psixologik tadbirlarning ahamiyati
katta.
Quyida o‘quvchilarda psixologik madaniyatni shakllantirishning asosiy yo‘llari
keltirilgan:
1. Psixologik tarbiyani dars jarayoniga integratsiyalash
122
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Mavzuga oid darslarda, ayniqsa ona tili, adabiyot, tarix, hayotiy bilimlar kabi
fanlarda o‘quvchilarning axloqiy va psixologik tushunchalari boyitilishi mumkin.
Darsda shaxslararo munosabatlar, empatiya, bag‘rikenglik, halollik, adolat kabi
qadriyatlar muhokama qilinib, hayotiy misollar bilan mustahkamlansa,
o‘quvchilarning ruhiy olami boyiydi.
2. Trening va psixologik mashg‘ulotlar tashkil etish
Psixolog tomonidan tashkil etilgan maxsus mashg‘ulotlar —
kommunikatsiya,
o‘z
-
o‘zini anglash, stressni boshqarish, emotsiyalarni ifoda etish bo‘yicha treninglar
o‘quvchilar psixologik madaniyatini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi.
Masalan:
•
“Men kimman?” (o‘zini anglash mashqi)
•
“Sokinlik sari” (stressni boshqarish mashqi)
•
“Hissiyotlar kartasi” (emotsiyalarni aniqlash va ifodalash)
3. Muloqot madaniyatini shakllantirish
O‘quvchilarga ochiq va hurmatli tarzda fikr bildirish, boshqani tinglash, o‘z his
-
tuyg‘ularini to‘g‘ri ifodalash ko‘nikmalarini o‘rgatish muhimdir. Bu borada sinfda
“fikr almashuv doiralari”, “qiziqarli savol
-
javob”, “rol o‘ynash” kabi faol usullarni
qo‘llash tavsiya etiladi.
4. Ijobiy muhit yaratish
Sinf va maktab muhitining ijobiyligi
—
ya’ni o‘zaro hurmat, ijobiy rag‘bat,
tenglik, xavfsizlik
—
o‘quvchilarning psixologik madaniyatini rivojlantirishga zamin
yaratadi. Bunday muhitda o‘quvchi o‘zini erkin tutadi, muloqotga ochiq bo‘ladi va
ichki imkoniyatlarini to‘liq namoyon etadi.
5. Ota-onalar bilan hamkorlik
O‘quvchilarning psixologik madaniyati ularning oilaviy tarbiyasi bilan
chambarchas bog‘liq. Shu bois maktab psixologi va sinf rahbarlari ota
-onalar uchun
psixologik seminarlar, suhbatlar, maslahatlar tashkil etishi zarur. Ota-onalarga stressli
vaziyatlarda qanday harakat qilish, farzand bilan sog‘lom muloqotni yo‘lga qo‘yish
bo‘yicha tavsiyalar berilishi kerak.
6. Rivojlantiruvchi o‘yinlar va dramalar
Bolalar bilan ishlashda psixodrama, rolli o‘yinlar, sahnalashtirish usullari
emotsional anglashni rivojlantirishda, boshqalarning o‘rniga kirib his qilishda
(empatiya) juda samarali vosita bo‘ladi. Bu orqali o‘quvchilar murakkab hissiy
holatlarni o‘zlashtiradi.
7. Kitobxonlik va badiiy adabiyot orqali ruhiy tarbiya
123
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Adabiyot psixologik va axloqiy tarbiyada muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
O‘quvchilarga insoniy munosabatlar, ruhiy kurash va o‘zini anglashga oid asarlarni
o‘qitish orqali ularning psixologik fikrlashi va his
-
tuyg‘ularini rivojlantirish mumkin.
Yuqoridagi yondashuvlar tizimli va uzluksiz tarzda olib borilgandagina
o‘quvchilarda barqaror psixologik madaniyat shakllanadi. Bu esa nafaqat shaxsiy
rivojlanish, balki jamiyatda sog‘lom ijtimoiy munosabatlar, tinchlik va
barqarorlikning kafolati bo‘lib xizmat qiladi.
3. O‘qituvchilarning psixologik savodxonligini oshirish
O‘qituvchilarning psixologik savodxonligini oshirish
Zamonaviy ta’limda o‘qituvchidan faqat bilim beruvchi emas, balki psixologik
jihatdan barkamol, o‘quvchilarning shaxsiy rivojiga ta’sir ko‘rsatishga qodir yetuk
shaxs bo‘lishi talab etilmoqda. O‘qituvchining psixologik savodxonligi —
bu uning
o‘z shaxsiyati, boshqalarning hissiyotlari va xatti
-harakatlarini anglash, muloqotga
kirishish, ziddiyatlarni hal qilish hamda ruhiy holatlarni boshqarish qobiliyatidir.
Bunday salohiyat o‘qituvchining kasbiy muvaffaqiyati va pedagogik samaradorligini
belgilovchi asosiy omillardan biridir.
Quyida o‘qituvchilarning psixologik savodxonligini oshirish yo‘llari bayon
etiladi:
1. Psixologik treninglar va seminarlar tashkil etish
O‘qituvchilar uchun ixtisoslashtirilgan psixologik treninglar tashkil etish
ularning emotsional barqarorligi, o‘z
-
o‘zini anglash, stressni boshqarish, muammoli
vaziyatlarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Trening mavzulariga quyidagilar
kiradi:
•
“Stressni boshqarish va emotsional muvozanat”
•
“Maktabda ziddiyatli vaziyatlarni hal qilish texnikalari”
•
“O‘quvchilar bilan empatik muloqot”
2. Ta’lim psixologiyasi bo‘yicha bilimlarni yangilab borish
Psixologik savodxonlikni oshirish doimiy yangilanib boradigan nazariy bilimlar
talab qiladi. O‘qituvchilar ta’lim psixologiyasi, yoshga oid psixologiya, ijtimoiy
psixologiya kabi sohalar bo‘yicha malaka oshirish kurslarida qatnashishlari zarur. Bu
orqali ular o‘quvchilarning psixologik xususiyatlari va ehtiyojlarini to‘g‘ri tushuna
boshlaydilar.
3. Refleksiya va o‘z
-
o‘zini tahlil qilish
O‘qituvchilar har bir darsdan yoki muayyan vaziyatdan so‘ng o‘z xatti
-
harakatlari, qarorlari, hissiyotlari ustida fikr yuritib, o‘zini baholash madaniyatini
shakllantirishlari lozim. Bu nafaqat o‘z ustida ishlash, balki kasbiy shaxsiy
124
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
rivojlanishning muhim tarkibiy qismidir. Bu maqsadda maxsus reflektiv kundaliklar
yuritish tavsiya etiladi.
4. Muloqot madaniyatini rivojlantirish
O‘qituvchining psixologik savodxonligi —
bu avvalo sog‘lom muloqot olib
borish qobiliyati bilan belgilanadi. Tashabbuskorlik, empatiya, faol tinglash, ijobiy
fikr bildirish va salbiy fikrni to‘g‘ri yetkazish kabi ko‘nikmalar bo‘yicha treninglar bu
yo‘nalishda yordam beradi.
5. Kognitiv-emotsional kompetensiyani rivojlantirish
O‘qituvchilar o‘z emotsiyalarini anglay olishi, boshqara olishi va boshqalarning
his-
tuyg‘ularini to‘g‘ri talqin qila olishi lozim. Bu kompetensiya o‘quvchilar bilan
samarali munosabat o‘rnatish, ota
-
onalar va hamkasblar bilan sog‘lom hamkorlikni
rivojlantirish uchun zarur. Bu borada EQ (Emotional Intelligence) konsepsiyasiga
asoslangan mashg‘ulotlar foydali bo‘ladi.
6. O‘quvchilar psixologiyasi bo‘yicha amaliy tajriba almashish
O‘qituvchilar bir
-
birlarining tajribalaridan o‘rganishi, sinovdan o‘tgan
metodlarni baham ko‘rishi, muammoli vaziyatlarni tahlil qilgan holda yangi
yondashuvlarni ishlab chiqishi mumkin. Buning uchun maktabda psixologik-metodik
seminarlar, “ochiq muloqotlar” yoki “psixologik klub” shaklida tadbirlar o‘tkazilishi
maqsadga muvofiq.
7. Psixolog bilan muntazam hamkorlik
Maktab psixologi o‘qituvchilarning psixologik savodxonligini oshirishda doimiy
maslahatlar, kuzatuvlar, individual suhbatlar orqali yordam berishi mumkin.
Psixologik maslahatlar orqali o‘qituvchilar o‘zlaridagi muayyan noqulayliklarni
aniqlab, ularni bartaraf etish yo‘llarini o‘rganadilar.
Xulosa qilib aytganda, o‘qituvchining psixologik savodxonligi —
bu zamonaviy
ta’lim tizimi samaradorligining kafolati, o‘quvchilarning psixologik farovonligi va
tarbiyaviy jarayonning muvaffaqiyatini ta’minlovchi hal qiluvchi omildir. Bu
yo‘nalishda kompleks yondashuv, uzluksiz malaka oshirish va kasbiy refleksiya
asosiy ustunliklarni beradi.
4. Ota-onalar bilan ishlash
Ota-onalar bilan ishlash: psixologik madaniyatni shakllantirishning muhim omili
Ota-onalar bola tarbiyasida eng yaqin ijtimoiy muhit vakillari sifatida muhim rol
o‘ynaydi. Shuning uchun ularning psixologik madaniyatini shakllantirish —
bolalarning sog‘lom shaxs sifatida kamol topishida hal qiluvchi omillardan biridir.
Ota-
onaning psixologik savodxonligi nafaqat farzandga to‘g‘ri tarbiya berishda, balki
oilaviy munosabatlarda sog‘lom muhit yaratishda ham katta ahamiyatga ega.
125
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
1. Ota-onalarning psixologik madaniyatini aniqlash va baholash
Ota-onalar bilan ishlashda eng avvalo ularning psixologik bilim darajasini,
emotsional madaniyatini va kommunikativ ko‘nikmalarini aniqlash zarur. Bu
maqsadda psixologik so‘rovnomalar, suhbatlar va kuzatuvlar orqali dastlabki tashxis
ishlari olib boriladi. Misol uchun:
•
“Farzandingizni qanday tinglaysiz?” mavzusida testlar
•
“Oilada nizolarni qanday hal qilasiz?” savollariga asoslangan suhbatlar
2. Ma'naviy-ma'rifiy va psixologik seminar-treninglar tashkil etish
Ota-onalarning psixologik madaniyatini oshirishda maqsadli seminar va
treninglar muhim rol o‘ynaydi. Bu mashg‘ulotlar orqali ular bolalar psixologiyasining
yosh davrlariga oid xususiyatlar, hissiy muvozanat, ijtimoiy moslashuv, o‘z
-
o‘zini
anglash jarayonlari haqida chuqurroq bilimga ega bo‘ladilar.
Seminar-trening
mavzulari:
•
“Bolani tushunish –
sog‘lom muloqot garovi”
•
“Salbiy emotsiyalarni boshqarish va ijobiy munosabatni rivojlantirish”
•
“Ota
-
onalik mas’uliyati va ruhiy salomatlik”
3. Maktab-ota-ona hamkorligini mustahkamlash
O‘quvchi shaxsining rivojlanishida maktab va ota
-
ona o‘rtasidagi mustahkam
aloqalar muhimdir. Ota-onalarni faollashtirish maqsadida ularni darslar, ochiq eshik
kunlari, “ota
-
onalar universiteti” loyihalari, pedagogik kengashlar, ota
-onalar
klublariga jalb etish kerak. Bunday tadbirlar orqali ular farzandlarining tarbiyaviy va
emotsional holatidan xabardor bo‘lishadi, shuningdek, o‘zlarining roli va
javobgarligini chuqurroq his qiladilar.
4. Ota-onalarga psixologik maslahatlar va individual suhbatlar
Har bir oilaning ichki muhitiga xos muammolar bo‘lishi mumkin. Shu bois
psixolog yoki sinf rahbarining individual yondashuvi muhim hisoblanadi. Maxfiylik
asosida olib boriladigan suhbatlar ota-onalarning ishonchini qozonadi va ochiq
muloqot imkonini yaratadi. Bu orqali oilaviy muammolar o‘z vaqtida aniqlanib, hal
etish choralarini ko‘rish mumkin.
5. Ota-
onalarni psixologik resurslarga yo‘naltirish
Bugungi kunda ko‘plab psixologik adabiyotlar, video darslar, podkastlar, onlayn
kurslar mavjud. Ota-
onalarning o‘z ustida ishlashiga yordam berish maqsadida ularga
ishonchli manbalarni tavsiya etish, maktab axborot burchagida ma’lumotlar
joylashtirish, Telegram guruhlarda foydali havolalar ulashish samarali hisoblanadi.
6. Ijobiy ota-
onalik modelini targ‘ib qilish
126
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ba’zida ota
-
onalar o‘zlarining noto‘g‘ri tarbiya usullarini to‘g‘ri deb
hisoblaydilar. Ular orasida ijobiy ota-
onalik tamoyillarini targ‘ib qilish –
bolalarga
mehr, hurmat, eshitish va qo‘llab
-quvvatlash asosida tarbiya berish zarurligini
tushuntirish maqsadga muvofiqdir. Masalan, “Tanbeh emas, tushunish orqali tarbiya”
mavzusidagi muhokamalar yoki videoroliklar foydali bo‘ladi.
7. Tajriba almashish uchun muhit yaratish
Ota-
onalar o‘zaro tajriba almashadigan, farzand tarbiyasida yuzaga keladigan
holatlarni birgalikda muhokama qiladigan klublar, doira suhbatlari tashkil etilishi
mumkin. Bu ota-onalarning bir-
biriga psixologik ko‘mak bo‘lishini ta’minlaydi va
ijtimoiy-
psixologik ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Xulosa qilib aytganda
, ota-
onalar bilan psixologik madaniyat yo‘nalishida
ishlash ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, bu orqali o‘quvchining har
tomonlama rivojlanishi, ruhiy farovonligi va ijtimoiy moslashuvi ta’minlanadi.
Bunday yondashuvda ota-
onani sherik, mas’ul shaxs va faol tarbiyachi sifatida
ko‘rish –
pedagogik strategiyaning asosiy g‘oyasi bo‘lishi kerak.
5. Hamkorlik modeli
Hamkorlik modeli: o‘quvchi, o‘qituvchi va ota
-
onalar o‘rtasida psixologik
madaniyatni shakllantirish mexanizmi
Psixologik madaniyatni shakllantirishda samarali natijalarga erishish uchun
ta’lim ishtirokchilari –
o‘quvchi, o‘qituvchi va ota
-
onalar o‘rtasidagi o‘zaro
integrirovka qilingan hamkorlik modeli
zarur hisoblanadi. Ushbu model asosida
har bir tomon o‘ziga xos funksional rolni bajaradi va doimiy muloqot asosida harakat
qiladi.
1. Modelning asosiy komponentlari
a) O‘quvchilar
–
psixologik madaniyatni o‘zlashtiruvchi va uni amaliyotda
qo‘llovchi subyektlar.
b) O‘qituvchilar
–
psixologik bilimlarni yetkazuvchi, munosabatlarni
boshqaruvchi va psixologik salohiyatni rivojlantiruvchi yo‘lboshchilar.
c) Ota-onalar
–
oilada psixologik muhit yaratuvchilar, bolani emotsional va
axloqiy qo‘llab
-quvvatlovchi asosiy shaxslar.
2. Hamkorlik modelining asosiy tamoyillari
•
O‘zaro hurmat va ishonch
–
barcha tomonlar o‘rtasida do‘stona, samimiy
muhit yaratilishi;
•
Shaffoflik va ochiqlik
–
har qanday muammolar haqida ochiq muloqot olib
borish;
•
Tenglik
–
har bir tomon fikr bildirishi va qaror qabul qilishda ishtirok etishi;
127
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
•
Davomiylik
–
hamkorlikning uzluksizligi, tizimlilik;
•
Faollik
–
har bir ishtirokchining jarayonlarda faol ishtirok etishi.
3. Hamkorlik modelining amaliy mexanizmlari
Faoliyat turi
O‘qituvchi roli
O‘quvchi
ishtiroki
Ota-ona ishtiroki
Psixologik
treninglar
Mavzu tanlash,
o‘tkazish
Faol qatnashuv,
fikr bildirishi
Kuzatuvchi yoki
ishtirokchi sifatida
Davra suhbatlari
Moderatorlik,
savollar berish
Shaxsiy fikr va
his-
tuyg‘ularni
ifodalash
Farzandi haqida
mulohaza bildiradi
Seminar va
uchrashuvlar
Ma’lumotlar
berish, metodik
yondashuv
O‘rganish va
tatbiq qilish
O‘rganilgan
bilimlarni oilada
qo‘llash
Psixologik
maslahatlar
Individual
suhbatlar, tahlillar
O‘zini anglash,
savol-javob
Oilaviy muhitni
yaxshilash uchun
maslahat olish
Ko‘rgazmali
tadbirlar
(psixodrama, rolli
o‘yinlar)
Rejissyorlik,
tashkil etish
Ishtirok etish, o‘z
rolini anglash
Tomoshabin yoki
baholovchi
sifatida
4. Hamkorlik modelining natijalari
•
Har tomonlama psixologik madaniyatga ega avlod shakllanishi;
•
Maktab, oila va bola o‘rtasida barqaror psixologik muhit yaratilishi;
•
O‘qituvchining ish samaradorligi ortadi;
•
Ota-
onalarning farzand tarbiyasidagi mas’uliyati oshadi;
•
O‘quvchilar o‘zini anglaydigan, boshqalarni tushunadigan shaxs sifatida
rivojlanadi.
5. Model grafikasi
[O‘qituvchi] ←→ [O‘quvchi] ←→ [Ota
-ona]
↑________________________↑
→→→ Hamkorlik →→→
→ O‘zaro muloqot, qo‘llab
-quvvatlash, tarbiyaviy birlik
Hamkorlik modeli
–
bu yakka yondashuv emas, balki ta’limning barcha
ishtirokchilari o‘rtasidagi faol, ijobiy va ixtiyoriy o‘zaro ta’sir tizimidir. Ushbu model
128
Issue 13(48), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 5.06.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
orqali jamiyatda psixologik madaniyatli, sog‘lom tafakkurli va ma’suliyatli
fuqarolarni voyaga yetkazish mumkin.
XULOSA
Zamonaviy jamiyatda insonning shaxsiy va ijtimoiy hayotida psixologik
madaniyat muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ota
-onalarning
psixologik madaniyatini shakllantirish
–
barqaror tarbiyaviy muhit, samarali o‘quv
jarayoni hamda sog‘lom ijtimoiy munosabatlar uchun zamin yaratadi.
Maqolada tahlil qilinganidek, psixologik madaniyat
–
bu nafaqat bilim va
ko‘nikmalar yig‘indisi, balki shaxslararo munosabatlarda emotsional barqarorlik,
o‘zini va boshqalarni tushunish, stressni boshqarish, muammolarni hal qilish kabi
hayotiy kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu jihatdan uni har tomonlama
shakllantirish uchun o‘quvchi, o‘qituvchi va ota
-
onalar o‘rtasida tizimli hamkorlik
zarur.
Shu maqsadda ilgari surilgan
hamkorlik modeli
o‘zaro ishonch, tenglik, faollik,
davomiylik va ochiqlik tamoyillariga asoslanadi. Har bir ishtirokchining o‘z
funksional roli orqali psixologik savodxonlik oshadi, ijobiy tarbiyaviy ta’sir
kuchayadi, shaxsiy mas’uliyat hissi ortadi.
Mazkur yo‘nalishda quyidagi taklif va tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
•
Maktablarda o‘quvchilar uchun muntazam psixologik treninglar va suhbatlar
tashkil etish;
•
O‘qituvchilarning psixologik savodxonligini oshirish maqsadida malaka
oshirish kurslarini takomillashtirish;
•
Ota-
onalar bilan ishlashda amaliy mashg‘ulotlar va seminar
-treninglar tizimini
yo‘lga qo‘yish;
•
Ta’lim muassasalarida oila–
maktab
–
psixolog hamkorligiga asoslangan
integratsiyalashgan yondashuvni joriy etish.
Yuqoridagi fikr va takliflar amalda qo‘llanilsa, o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ota
-
onalarning psixologik madaniyati mustahkamlanadi, bu esa jamiyatda ijtimoiy-ruhiy
sog‘lom muhit barpo etishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch.
–
Toshkent:
Ma’naviyat, 2008.
2.
Xolmatova M. Pedagogik psixologiya.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2019.
3.
G‘ulomova G. Psixologik madaniyat asoslari. –
Toshkent: Fan, 2021.
4.
Goleman D. Emotional Intelligence.
–
New York: Bantam, 1995.
5.
Юнусова Р. Формирование психологической культуры учащихся //
Психология и образование. –
2022.
–
№2. –
С. 34–
39.
