ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
МАКТАБ ЎҚУВЧИЛАРИ УЧУН РЮКЗАКЛАРНИ ЛОЙИҲАЛАШДА МУҲИМ
ФАКТОРЛАР ВА ОЛИБ БОРИЛГАН ИЛМИЙ ИЗЛАНИШЛАР ТАҲЛИЛИ
ИЛХАМОВА МАЛОХАТ УТКУРОВНА
Доцент т.ф.ф.д “Чарм буюмларини конструктциялаш ва технологияси кафедраси”,
Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти, Тошкент, Ўзбекистон.
МАХМУДОВ ХУСНИДДИН ЮСУФ ЎҒЛИ
Таянч докторант “Чарм буюмларини конструктциялаш ва технологияси
кафедраси”, Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти, Тошкент,
Ўзбекистон.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13912762
ABSTRACT.
Мақолада ҳозирги кунда мактаб ўқувчилари учун рюкзакларни
маҳаллий шароит ҳамда талаблардан келиб чиққан ҳолда такомиллаштириш
мақсадида, ҳисобга олиниши лозим бўлган муҳим факторлар ва уларнинг таъсири
таҳлил қилинган. Шунингдек, юқори эргономик ҳусусиятга эга рюкзакларни
лойиҳалашда олиб борилган илмий изланишлар ва улар томонидан қўлланилган
методлар ўрганилди ҳамда, янги турдаги рюкзакларни лойиҳалаш учун асосий
хулосалар олинди.
ABSTRACT.
В статье проанализированы важные факторы, которые следует
учитывать и их влияние, чтобы усовершенствовать рюкзаки для школьников с учетом
местных условий и требований. Также были изучены научные исследования и методы,
используемые при проектировании рюкзаков с высокими эргономическими
характеристиками, и получены основные выводы для проектирования новых типов
рюкзаков.
ABSTRACT.
The article analyzes the important factors that should be considered and
their impact to improve school backpacks according to local conditions and requirements. It
also examines the scientific research and methods used in designing backpacks with high
ergonomic characteristics, and draws key conclusions for designing new types of backpacks.
Юртимизда чарм маҳсулотидан пойабзал ва чарм-атторлик тайёр маҳсулотлари,
шунингдек, импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ишлаб чиқаришдаги мавжуд
бўшлиқларни тўлдириш мақсадда мактаб ўқувчилари учун рюкзакларни маҳаллий
шароит ва талаблардан келиб чиққан ҳолда эргономик ва хавфсизлик кўрсаткичларини
такомиллаштириш орқали замонавий, миллий рюкзакларни лойиҳалаш муҳим
аҳамиятга эга ҳисобланади. Ўқувчиларнинг асосий қисми ўқув қуроллари ва
китобларни олиб юришда рюкзаклардан фойдаланишини инобатга олган ҳолда,
рюкзакларнинг эргономик ва хавфсизлик хусусиятларини яхшилаш ва маҳаллий
талабларга мослаштириш мақсадга мувофиқ. Ушбу турдаги рюкзакларни лойиҳалашда
мактаб ўқувчилари гавда тузилиши ва ўлчамларини аниқлаш талаб этилади. Оғир ва
ноқулай рюкзаклардан узоқ вақт фойдаланиш энди ўсиб бораётган болалар гавда
тузилишида ҳамда таянч ҳаракат тизимида нуқсонлар келтириб чиқариши мумкин.
Мактаб ўқувчилари учун юкланган рюкзакларнинг оптимал вазни ҳозирги кунга
қадар мунозарали мавзу бўлиб, бу бўйича кўплаб олимлар томонидан изланишлар олиб
борилган. Bracley H, Stevenson J, Chow D.H.K, каби тадқиқотчилар юкланган рюкзак вазни
ўқувчи тана вазнининг 10-15 % ини ташкил этиши лозимлигини билдирган [1] [2].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
Mackenzie W.G юкланган рюкзак вазни ўқувчи тана вазнинг 15-20 % ини ташкил этиши
елка оғриғига сабаб бўлишини аниқлаган бўлиб, Alwiah.Sh ўз илмий тадқиқотида
ўқувчиларнинг узоқ вақт давомида ўз тана вазнининг 15-20 % ини ташкил этадиган
рюкзакларни кўтариб юриши гавданинг юқори қисми оғишига олиб келишини
аниқлаган [3] [4].
Шунингдек, мактаб ўқувчилари учун рюкзакларни лойиҳалашда, тана елка
қисмининг кўриниши ва елка баландлиги турларини инобатга олиш муҳим
ҳисобланади. Ўқувчилар орасида гавда қоматлари шакллари ва бунда турли
нуқсонларни рюкзаклар, уларнинг констркуцияси ва вазнига боғлиқ равишда юзага
келиш омилларини аниқлаш мақсадга мувофиқ (1 расм).
1-расм. Одам гавдаси қоматининг кўринишлари. (нормал, букчайган, кеккайган)
Mackenzie W.G ва жамоси ўз илмий изланишлари ҳисоботида эргономик жиҳатдан
қулай бўлган, юкламани ўқувчи гавдасига баланслаштириб, турли зарарли омиллар
ҳавфини камайтириш имконини берадиган рюкзакларни лойиҳалашда USD (User
Centered Design) методидан фойдаланишни таклиф этади [5]. USD методида рюкзаклар
ўқувчиларнинг талабларини (кунлик юкламалари, гавда тузилиши, тана вазни, талаб
этилган фойдали ҳажм) инобатга олган ҳолда лойиҳалашдан иборат. Ушбу методда
рюкзакларни лойиҳалашда соҳа мутахасисслари билан бир қаторда фойдаланувчилар
ҳам иштирок этади ва рюкзакдан фойдаланиш цикллларига адоҳида эътибор берилади.
USD методининг дастлабки босқичида фойдаланувчилар эхтиёж ва талаблари
аниқланади ва рюкзаклар ушбу талаблар асосида лойиҳаланади. Кейинги босқичда
лойиҳаланган рюкзак синов наъмунаси тайёрланади ҳамда истеъмолчиларга
топширилади.
Amiri, M., Dezfooli, M. S., & Mortezaei, S. R. каби тадқиқотчилар томонидан UCD (User
Centred Design) методидан фойдаланган ҳолда эргономик рюкзакларни лойиҳалаш
бўйича тадқиқот олиб борилиб, конструктив ечимлар таклиф этилган [6].
Ушбу тажрибанинг дастлабки босқичида, 120 та етти ёшдан тўққиз ёшгача бўлган
бошланғич синф ўқувчилари танлаб олиниб, уларнинг рюкзакларга бўлган таклиф ва
эътирозлари асосида эргономик ҳусусият ва стандартларни инобатга олган ҳолда
биринчи наъмуна тайёрланди (2-расм).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
а
б
c
д
2-расм. Дастлабки таклиф этилган рюкзак конструкцияси.
Ушбу таклиф этилган дизайннинг яна бир янгилиги юмшоқ ўриндиқ рюкзак орқа
томонига бириктирилган бўлиб, бу ўқувчилар ўтирганида қулайлик яратиши кўзда
тутилган (2-расм с,д). Таклиф этилган наъмуна қулайлигини аниқлаш мақсадида
функсионаллик ва эргономик тестлар ўтказилди ва ўқувчилар томонидан билдирилган
таклифларга кўра қайта лойиҳаланди.
Фойдаланувчилар томонидан ўтказилган дастлабки натижалардан олинган
ҳулосаларга кўра рюкзакларнинг эргономик ва функционаллик ҳусусиятларини
такомиллаштириш лозимлиги аниқланди. UCD методининг оптималлаштириш
босқичида дастлабки конструкцияда аниқланган камчиликлар бартараф этилди.
Рюкзакнинг ички бўлмалари қайта ишлаб чиқилди ва ўзаро бириктириладиган,
трансформатор шакилга келтирилди. Рюкзакларга бириктирилган юмшоқ ўриндиқ
функционал вазифаси бажарилмаганлиги туфайли олиб ташланди. Рюкзакнинг орқа
тасмаси ҳам қулайлик яратиш мақсадида рюкзак юқори қисмига бириктирилди (3-
расм).
3-расм. UCD методи орқали ишлаб чиқилган замонавий рюкзак
Юқоридаги олиб борилган илмий изланиш натижасига кўра рюкзакларни
маҳаллий шароит ва фойдаланувчилар фикр мулоҳазаси асосида конструкциясини
ишлаб чиқишда олимлар томонидан олиб борилган илмий изланишлар натижалари ва
мулоҳазаларини инобатга олган ҳолда User Centred Design методидан фойдаланиш
ҳамда рюкзакларнинг юкланган вазнини оптималлаштириш мақсадга мувофиқ.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
References:
1.
Brackley H.M., Stevenson JM., Are children's backpack weight limits enough? A critical
review of the relevant literature, Spine 29(19), 2004: 2184-2190.
2.
Chow D.H.K., Ou Z.Y., Wang X.G. and Lai A., Short-term effects of backpack load placement
on spine deformation and repositioning error in schoolchildren, Ergonomics; 53 No. 1 (2010):
56–64.
3.
Mackenzie W.G., Sampath J.S., Kruse R.W. and Sheir-Ness G.J., Backpacks in children.
Clinical Orthopaedics 409 (2003):78 – 84.
4.
Alwiah Sh., Rahman Syed Abd., Rambely A. Sh., Ahmad R. R., A Preliminary Studies on the
Effects of Varying Backpack Loads on Trunk Inclination During Level Walking, European
Journal of Scientific Research; 28 No.2 (2009): 294-300.
5.
Pascoe DD, Pascoe DE, Wang YT, Shim D-M, Kim CK. Influence of carrying book bags on
gait cycle and posture of youths. Ergonomics. 1997;40(6):631-40.
6.
Amiri, M., Dezfooli, M. S., & Mortezaei, S. R. (2012). Designing an ergonomics backpack
for student aged 7-9 with user centred design approach. Work, 41, 1193–1201.
https://doi.org/10.3233/wor-2012-0303-1193
7.
Xaydarov A.A. Poyabzal va charm-attorlik duyumlarini modellashtirish asoslari. O’quv
qo’llanma. -T.: Sharq. 2007. -207 bet.
