ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
AHOLI YASHASH JOYLARIDA KEKSA YOSHDAGILAR UCHUN MILLIY
HARAKATLI O‘YINLARNI TANLASH VA TASHKIL ETISH: JISMONIY
SALOMATLIK VA MADANIY MEROSNI SAQLASHNING INTEGRATSION
YONDASHUVI
Qurbonov Doston Ilhom o‘g‘li¹
Sultanbayev Og‘abek Islambek o‘g‘li¹
G‘aniyev Suxrob Abduvali o‘g‘li²
¹Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti,
Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi, Denov, O‘zbekiston
²O‘qituvchi, Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Denov, O‘zbekiston
E-mail: suxrobganiyev5@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15141065
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonning milliy harakatli o‘yinlarini keksa yoshdagi
aholiga moslashtirish orqali jismoniy salomatlikni mustahkamlash va madaniy merosni
saqlash imkoniyatlarini o‘rganadi. “Alpomish o‘yini”, “Chavandoz” va “Qo‘g‘irchoq o‘yini” kabi
o‘yinlarning keksa yoshdagilar uchun fiziologik, psixologik va ijtimoiy foydalari tahlil qilinadi.
Tadqiqotda o‘yinlarni tanlashda jismoniy imkoniyatlar, mahalliy sharoitlar va madaniy
ahamiyatga asoslangan mezonlar ishlab chiqildi hamda ularni tashkil etishning besh bosqichli
metodikasi taklif etildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ushbu o‘yinlar nafaqat sog‘liqni
yaxshilaydi, balki ijtimoiy integratsiya va avlodlar o‘rtasidagi madaniy bog‘lanishni
mustahkamlaydi. Tadqiqot xavfsizlik, qulaylik va jamiyat ishtirokini oshirish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar:
Milliy o‘yinlar, keksa yoshdagilar, jismoniy tarbiya, madaniy meros,
ijtimoiy integratsiya, O‘zbekiston.
Kirish
Dunyo bo‘ylab qarish jarayoni keksa yoshdagilarning jismoniy va ruhiy salomatligini
saqlashda yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. O‘zbekistonda milliy harakatli o‘yinlar ushbu
muammoni hal qilishda samarali vosita sifatida ko‘riladi. Ushbu o‘yinlar nafaqat jismoniy
faollikni targ‘ib qiladi, balki xalqning boy madaniy merosini saqlash va avlodlar o‘rtasida
uzatishda muhim rol o‘ynaydi. Mazkur tadqiqot aholi yashash joylarida keksa yoshdagilar
uchun milliy o‘yinlarni tanlash va tashkil etishning ilmiy asoslangan usullarini ishlab
chiqishga qaratilgan.
Milliy harakatli o‘yinlarning nazariy asoslari
O‘zbek xalq o‘yinlari, masalan, “Alpomish o‘yini” (jismoniy mashqlar bilan bog‘liq
an’anaviy musobaqa), “Chavandoz” (chaqqonlikka asoslangan o‘yin) va “Qo‘g‘irchoq o‘yini”
(engil harakatli madaniy faoliyat) qadimiy an’analardan kelib chiqqan. Ilmiy adabiyotlarga
ko‘ra, bunday o‘yinlar keksa yoshdagilarda mushak faoliyatini yaxshilaydi, kognitiv
qobiliyatlarni rivojlantiradi va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi (Ahmedov, 2021). Shu
bilan birga, ular milliy identifikatsiyani saqlashda muhim omil sifatida xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
O‘yinlarni tanlash mezonlari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
O‘yinlar quyidagi mezonlar asosida tanlandi:
1. Fiziologik moslik: Keksa yoshdagilarning jismoniy holati va sog‘liq imkoniyatlariga
moslik.
2. Madaniy ahamiyat: O‘yinlarning mahalliy an’analar va qadimiyatlar bilan bog‘liqligi.
3. Mahalliy sharoitlar: Ochiq yoki yopiq maydonlarning mavjudligi va mosligi.
4. Psixologik ta’sir: Ishtirokchilarda ijobiy motivatsiya va ruhiy ko‘tarinkilikni uyg‘otish
qobiliyati.
Tashkil etish metodikasi
Tadqiqotda besh bosqichli metodika ishlab chiqildi:
1. Tahlil va rejalashtirish: Keksa yoshdagilarning sog‘liq holati va kun tartibiga
asoslangan jadval tuzish.
2. Resurslarni tayyorlash: O‘yinlar uchun oddiy va xavfsiz jihozlar (masalan, yog‘och
tayoqlar, engil to‘plar) tanlash.
3. Xavfsizlikni ta’minlash: O‘yin maydonlarini tekshirish va yordamchi xodimlar jalb
qilish.
4. Amaliy joriy etish: Kichik guruhlarda tajriba o‘tkazish va jamoaviy ishtirokni
rag‘batlantirish.
5. Natijalarni baholash: Ishtirokchilarning sog‘liq ko‘rsatkichlari va ijtimoiy faollik
darajasini o‘lchash.
Tanlangan o‘yinlar
- Alpomish o‘yini: Jismoniy mashqlarni o‘z ichiga olgan an’anaviy musobaqa, keksa
yoshdagilar uchun engilroq shaklda moslashtirildi.
- Chavandoz: Chaqqonlik va muvozanatni rivojlantiruvchi o‘yin, minimal harakat bilan
o‘tkazildi.
- Qo‘g‘irchoq o‘yini: Madaniy elementlarga boy, engil harakatli o‘yin sifatida tanlandi.
Natijalar va tahlil
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy jihatlarni ko‘rsatdi:
- Jismoniy natijalar: Ishtirokchilarning mushak faoliyati va umumiy harakatchanligi
o‘rtacha 15-20% ga yaxshilandi.
- Psixologik ta’sir: Keksa yoshdagilar o‘yinlardan keyin o‘zlarini yanada quvnoq va
ijtimoiy faol his qilishdi.
- Madaniy bog‘lanish: O‘yinlar orqali mahalliy an’analarga qaytish ishtirokchilarda o‘ziga
xoslik tuyg‘usini oshirdi.
Qiyinchiliklar sifatida dastlabki qarshilik va infratuzilma muammolari aniqlandi, lekin
ular mahalliy rahbarlar va oddiy jihozlar yordamida bartaraf etildi.
Amaliy takliflar
1. Individual yondashuv: O‘yinlar keksa yoshdagilarning sog‘liq holatiga qarab
moslashtirilsin.
2. Mahalliy hamkorlik: Jamiyat rahbarlari va oila a’zolari jarayonga jalb qilinsin.
3. Infratuzilma rivoji: Yashash joylarida xavfsiz va qulay o‘yin zonalari tashkil etilsin.
4. Rag‘batlantirish: Kichik sovg‘alar yoki madaniy tadbirlar orqali ishtirokchilarni
qo‘llab-quvvatlash.
5. Ta’lim integratsiyasi: O‘yinlarni jismoniy tarbiya dasturlariga kiritish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
Xulosa va kelajakdagi tadqiqotlar
Milliy harakatli o‘yinlar keksa yoshdagilar uchun jismoniy salomatlikni mustahkamlash
va madaniy merosni saqlashda samarali vosita sifatida o‘zini namoyon qildi. Ushbu tadqiqot
mahalliy sharoitlarda qo‘llaniladigan ilmiy asoslangan modelni taklif etadi va global miqyosda
qarish muammolariga yechim sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin. Kelajakda ushbu o‘yinlarning
uzoq muddatli ta’siri va boshqa mintaqalarda qo‘llanilishi bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ahmedov, Sh. (2021). O‘zbek xalq o‘yinlarining jismoniy tarbiyadagi o‘rni. Sport ilmiy
jurnali, 12(4), 56-62.
2.
O‘zbekiston milliy o‘yinlari va ularning madaniy ahamiyati. (2022). Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
3.
Xalq pedagogikasi va jismoniy tarbiya. (2023). Denov: Denov instituti nashriyoti.
