ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
85
ALISHER NAVOIY GAZALLARIDA TIL VA NUTQ MADANIYATI:
TILSHUNOSLIK ASPEKTIDAN TAHLIL
Dildora Baxadirova
O‘qituvchi, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15517631
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Alisher Navoiy g’azallaridagi til va nutq madaniyati
masalalari fonetika (tishunoslik) nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Maqolada Navoiy ijodida
tovushlarning talaffuzi, tovushlar o‘rtasidagi muvofiqlik, ohanglilik va ritm kabi fonetik
xususiyatlar hamda ularning badiiy ifoda vositasi sifatidagi roli o‘rganiladi. Shuningdek,
gazallardagi tovushlarning o‘zaro uyg‘unligi va nutq madaniyatiga ta’siri, tilning go‘zalligi va
estetikasi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari Navoiy asarlarining til madaniyati va fonetika
jihatdan boy va mukammal ekanligini tasdiqlaydi hamda o‘zbek tilshunosligi va
adabiyotshunoslik sohalariga yangi qarashlar olib kiradi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, g’azal, til madaniyati, nutq madaniyati, tishunoslik, fonetika,
talaffuz, badiiy ifoda.
Kirish qismi:
Til insoniyat madaniyatining eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, uning
go‘zalligi va to‘g‘ri ishlatilishi nutq madaniyati va til madaniyatining darajasiga bog‘liqdir.
O‘zbek adabiy tilining rivojlanishida Alisher Navoiy ijodi alohida o‘rin tutadi. Navoiy nafaqat
buyuk shoira, balki til va nutq madaniyati masalalariga katta e’tibor bergan olim sifatida ham
tanilgan. Uning gazallari o‘zbek adabiy tilining boyligi, go‘zalligi va ohangdorligini namoyon
etuvchi noyob manba hisoblanadi.
Gazallarda tilning fonetik jihatlari, ya’ni tovushlar tizimi, ularning talaffuzi, ohanglilik va
ritmik xususiyatlari, shuningdek, tovushlarning badiiy ifodadagi roli alohida ahamiyat kasb
etadi. Tishunoslik (fonetika) esa tilshunoslikning talaffuz va tovushlar tizimini o‘rganadigan
bo‘limi sifatida bu jarayonlarni chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Alisher Navoiy
gazallarida tovushlarning uyg‘unligi, ularning bir-biriga mosligi, talaffuz madaniyati va
nutqning estetik qirralari o‘zining o‘ziga xosligini ko‘rsatadi.
Shu bois, ushbu maqolada Navoiy gazallarida til va nutq madaniyati fonetika (tishunoslik)
aspektidan o‘rganilib, tovushlarning badiiy va madaniy funksiyalari tahlil qilinadi. Bu tadqiqot
nafaqat Navoiy ijodining yangi jihatlarini ochib berishga xizmat qiladi, balki tilshunoslik va
adabiyotshunoslikda fonetika asosida o‘tkazilgan tadqiqotlarga yangi yondashuvlarni taklif
etadi.
Аsosiy qismi:
Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotining eng yirik namoyandalaridan biri
bo‘lib, uning gazallari tilning nafisligi va nutq madaniyatining oliy namunasi hisoblanadi.
Navoiy gazallarida tilning to‘g‘ri va go‘zal ishlatilishi, ma’noni aniq ifodalash, nutqning
ohangdorligi va ritmikligi alohida e’tibor qaratilgan. Bu esa o‘z navbatida, til madaniyati va nutq
madaniyatini yanada rivojlantirishga xizmat qilgan.
Tishunoslik tilshunoslikning talaffuz va tovush tizimini o‘rganadigan bo‘limi bo‘lib,
tovushlarning hosil bo‘lishi, ularning o‘zaro munosabati va talaffuz madaniyatini o‘rganadi.
Navoiy gazallarida tovushlarning o‘zaro uyg‘unligi, ohangdorlik va ritm muhim o‘rin tutadi.
Gazallardagi har bir so‘zning talaffuzi, tovushlarning bir-biriga mosligi, aliteratsiya va asonans
kabi badiiy vositalar tovush madaniyatini oshiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
86
Misol uchun, Navoiy gazallarida ko‘p qo‘llaniladigan aliteratsiya — bir xil tovushlarning
takrorlanishi nutqning ohangdorligini va ritmikligini ta’minlaydi, bu esa gazallarning esda
qolarli va ta’sirli bo‘lishiga yordam beradi.
Navoiy ijodida tovushlar faqat ma’noni ifodalash vositasi emas, balki badiiy ifoda vositasi
hamdir. Tovushlarning ohangdorligi, intonatsiyasi, ohang va ritmi gazallarning hissiy va estetik
ta’sirini kuchaytiradi. Tishunoslik nuqtai nazaridan tovushlarning joylashuvi va talaffuzi
gazallarning mazmun-mohiyatini boyitadi, ularning musiqiylik xususiyatini oshiradi. Masalan,
Navoiy gazallarida takrorlanuvchi tovushlar orqali ma’lum kayfiyat yoki his-tuyg‘ular
ta’kidlanadi, bu esa o‘quvchida chuqur estetik taassurot qoldiradi.
Bugungi kunda til va nutq madaniyatini o‘rganish, jumladan tishunoslik aspektidan
yondashuv, madaniyatning ajralmas qismi hisoblanadi. Navoiy gazallari til madaniyati
namunasi sifatida nafaqat o‘zbek tilining rivojlanishiga hissa qo‘shgan, balki nutq
madaniyatining o‘rganilishi uchun ham bebaho manba hisoblanadi.
Zamonaviy tilshunoslik va adabiyotshunoslik tadqiqotlarida Navoiy gazallari fonetika
asosida o‘rganilib, uning til madaniyati va nutq madaniyati uchun o‘rni yanada chuqurroq
yoritilmoqda.
Tahlil va Natijalar:
Ushbu maqolada Alisher Navoiy gazallarida til va nutq
madaniyatining fonetika (tishunoslik) jihatdan o‘rganilishi davomida bir qator muhim
xulosalar olinadi. Tahlil jarayonida Navoiy ijodida tovushlarning badiiy ifoda vositasi sifatida
qo‘llanilishi, ularning talaffuzi va o‘zaro uyg‘unligi sinchiklab tahlil qilindi.
Avvalo, tovushlarning ohangdorligi va ritmikligi gazallarning hissiy-estetik ta’sirini
kuchaytirib, o‘quvchini she’rga yanada chuqurroq singdiradi. Aliteratsiya va asonans kabi
tovushlarning takrorlanish vositalari, tovushlarning uyg‘un tarzda joylashuvi Navoiy
gazallarining musiqiyligini ta’minlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, til madaniyati va nutq
madaniyatining yuqori darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi.
Shuningdek, tishunoslik nuqtai nazaridan, gazallarda tovushlarning to‘g‘ri talaffuzi va
joylashuvi, ular orasidagi muvofiqlik tilning go‘zalligini va madaniyatini yanada oshiradi. Bu,
o‘z navbatida, Navoiy asarlarining nafaqat adabiy, balki lingvistik jihatdan ham chuqur tahlil
qilish imkonini beradi.
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Alisher Navoiy gazallari til va nutq madaniyatining mukammal
namunasi bo‘lib, fonetika aspektidan o‘rganish tilning badiiy ifoda vositalarini yanada ochib
beradi. Bu tadqiqot nafaqat Navoiy ijodini yangi burchakdan tushunishga yordam beradi, balki
tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida fonetika asosida olib boriladigan tadqiqotlarga
zamin yaratadi.
Umuman olganda, tahlil natijalari Navoiy gazallarining til madaniyati va nutq madaniyati
nuqtai nazaridan beqiyos ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi va bu ijod namunalarini yanada
chuqurroq o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga chiqaradi.
Xulosa qismi:
Maqolada Alisher Navoiy gazallarida til va nutq madaniyatining fonetika
(tishunoslik) aspektidan o‘rganilishi orqali tilning badiiy va madaniy qirralari chuqur tahlil
qilindi. Navoiy ijodida tovushlarning talaffuzi, ohangdorligi va ritmik xususiyatlari gazallarning
ma’no va estetik qiymatini oshiradi, nutq madaniyatining yuksak namunasi sifatida namoyon
bo‘ladi.
Tishunoslik nuqtai nazaridan tovushlarning uyg‘unligi, aliteratsiya va asonans kabi badiiy
vositalarning qo‘llanilishi til madaniyatining go‘zalligi va nutq madaniyatining to‘g‘ri
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
87
shakllanishida muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlangan. Ushbu jarayonlar Alisher Navoiy
gazallarining til boyligi va badiiy mukammalligining muhim omillari sifatida xizmat qiladi.
Shu bilan birga, maqola til va nutq madaniyati sohasida fonetika asosida olib borilgan
tadqiqotlarning ahamiyatini ta’kidlaydi hamda Navoiy ijodining bu jihati tilshunoslik va
adabiyotshunoslikda yangi tadqiqot yo‘nalishlarini rivojlantirishga zamin yaratadi.
Umuman olganda, Alisher Navoiy gazallarida til va nutq madaniyatining tishunoslik
aspektidan tahlili nafaqat adabiy va lingvistik nuqtai nazardan, balki madaniy meros sifatida
ham katta ahamiyatga ega ekanligi isbotlandi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sobirov T.
O‘zbek adabiy tili tarixi va rivojlanishi
. Toshkent: Fan va Texnologiya. 2018.
2.
Usmonov A. “Alisher Navoiy ijodida fonetika va stilistika masalalari”.
Til va Adabiyot
, 5(2),
2020. 45-53.
3.
Karimova, M.
Nutq madaniyati va fonetika asoslari
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti Nashriyoti. 2019.
4.
Kasimova, Sarvinoz. "TRANSLATION OF EXAMPLES OF EASTERN LITERATURE INTO
UZBEKISTAN: ISSUES OF STYLE, CONTENT AND AESTHETIC CONSISTENCY."
International
Journal of Artificial Intelligence
1.3 (2025): 116-119.
5.
Baxadirova D. A., Khusnutdinova A. J. ANALYSIS OF LITERARY WORKS OF MUHAMMED
RIZA AGAHI //Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. –
2021. – Т. 1. – №. Special Issue 2. – С. 274-277.
6.
Azodovna Bakhadirova, D. (2024). TRANSLATION OF TURKIC POETRY AND SAYINGS IN
RUSSIAN LITERATURARY SCHOOLS.
Oriental Journal of Philology
,
4
(03), 62–68.
https://doi.org/10.37547/supsci-ojp-04-03-09
7.
Abdullayeva, M. (2025). FORMATION OF ALTERNATIVE VARIANTS IN THE PROCESS OF
ARTISTIC TRANSLATION (ON THE EXAMPLE OF A WORK OF “SUCH IS LIFE”).
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 1287-1291.
8.
Mirabdullayeva Zulfiya Olimjonovna, (2023). ANALYSIS OF ANECDOTES IN ENGLISH AND
UZBEK LANGUAGES.
European International Journal of Philological Sciences
,
3
(05), 90–92.
https://inlibrary.uz/index.php/eijps/article/view/22937
9.
Mirabdullayeva Zulfiya Olimjonovna , (2023). COMPOSITIONAL AND STRUCTURAL
CHARACTERISTICS OF THE ANECDOTES.
European International Journal of Philological
Sciences
,
3
(05),
45–47.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/eijps/article/view/22938
