SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 3
111
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O’ZBEKISTON INTERNET JURNALISTIKASI ERKINLIGI
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti Qoraqalpoq filologiyasi va
jurnalistika fakulteti 3-bosqich talabasi.
Sharafatdinova Malika Berdaq qizi
Annotatsiya:
Maqolamning mazmuni shundan iboratki, O’zbekiston internet
jurnalistikasi erkinligi va jurnalistika etikasi haqida to’liq bayon etilgan.
Kalit so’zlar:
Jurnalistika etikasі, internet va texnologiyalar rivojlanishi, qonun
hujjatlari, iqtisodiy bosim.
Jurnalistika etikasі va so'z erkinligi jurnalistikaning muhim tarkibiy qismlaridan
bo'lib, ular o'zaro to'qnashishi mumkin. Jurnalistika etikasі jurnalistlardan halol, aniq
va xolis bo'lishni talab qiladi. Bu ular yuqori standartlarga rioya qilishlari va
yozayotgan odamlarga zarar etkazmaslikka harakat qilishlari kerakligini anglatadi.
Ammo ba'zida ushbu qoidalar jurnalistlarning so'z erkinligini cheklashi mumkin. So'z
erkinligi jurnalistlarga o'z fikrlarini va qarashlarini erkin ifoda etish imkonini beradi.
Ammo etika normalari talab qiladigan xolislik va betaraflikka intilish jurnalistlarga
xalaqit berishi mumkin, ayniqsa, ularning shaxsiy qarashlari yozishi kerak bo'lgan
narsalardan farq qilsa. Hokimiyat bosimi mavjud bo'lgan mamlakatlarda jurnalistlar
ma'lum mavzulardan qochishga yoki faktlarni buzishga majbur bo'lishi mumkin, bu
esa ularning so'z erkinligini cheklaydi va etika normalarini buzadi.
Internet va texnologiyalar rivojlanishi bilan yangi etika savollari paydo bo'ladi,
masalan, shaxsiy ma'lumotlardan foydalanish. Jurnalistlarga so'z erkinligi va etika
normalariga rioya qilish o'rtasida muvozanatni topish tobora qiyinlashmoqda. Ular
shaxsiy ma'lumotlardan senzatsion maqolalar yaratish uchun foydalanishga moyil
bo'lishlari mumkin, bu esa etika tamoyillariga zid keladi. Jurnalistika etikasining asosiy
tamoyillari bir necha asosiy jihatlarni o'z ichiga oladi: Haqiqat va ishonchlilik:
Jurnalistlar haqiqatni va ishonchli ma'lumotlarni etkazishga intilishi kerak.
Mustaqillik: Jurnalistlar siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa manfaatlar ta'siridan mustaqil
bo'lishi kerak. Adolat va muvozanat: Jurnalistlar ma'lumotlarni adolatli va muvozanatli
tarzda taqdim etishga intilishi kerak. Maxfiylik va shaxsiy hayotni himoya qilish:
Jurnalistlar manbalarining maxfiyligini va odamlarning shaxsiy hayotini hurmat qilishi
shart. Manfaatlar to'qnashuviga yo'l qo'ymaslik: Jurnalistlar manfaatlar to'qnashuviga
olib kelishi mumkin bo'lgan vaziyatlardan qochishi kerak.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 3
112
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O'zbekiston Jurnalistlar ijodiy uyushmasining IV konferentsiyasida
jurnalistlarning kasbiy etika kodeksi tasdiqlandi. Kodeksda jurnalistlar va barcha OAV
xodimlari o'z kasbiy majburiyatlarini bajarishda amal qilishlari kerak bo'lgan axloqiy
yo'nalishlar belgilangan: kasbiy va ijtimoiy mas'uliyat; ob'ektivlik va betaraflik;
ma'lumotlarning
ishonchliligi. Jurnalist
tarqatayotgan
yoki
izohlayotgan
ma'lumotlarning haqiqat ekanligiga ishonch hosil qilishi kerak. Shu bilan birga, kodeks
uni kamida ikki mustaqil manba orqali taqdim etilayotgan ma'lumotlarni tekshirishni
tavsiya qiladi. Ishonchsiz va asossiz ma'lumotlarni tarqatishda jurnalist o'z xatosini
darhol tan olishi, uni tuzatish uchun choralar ko'rishi va uzr so'rashi shart; ma'lumot
manbaining maxfiyligi. Jurnalist maxfiy ma'lumot olingan manbaga nisbatan kasbiy
sirni saqlashi kerak va hech kim uni oshkor etishga majburlay olmaydi;
millatchilikning yo'l qo'ymasligi. Jurnalist milliy, diniy, irqiy kamsitishga yo'l
qo'ymasligi kerak; shaxsiy hayotni hurmat qilish, odamning sha'ni va qadr-qimmatini
himoya qilish. Jurnalist odamlarning shaxsiy hayotiga oid ma'lumotlarni faqat ularning
roziligi bilan va hujjatlarning maxfiyligini saqlagan holda e'lon qiladi. Ma'lumot va
materiallarni yig'ish, shuningdek, audioyozuvni noqonuniy usul va vositalar bilan olib
borish mumkin emas; plagiatga yo'l qo'ymaslik; jurnalistik birdamlik.
Yuqoridagi tamoyillardan ko'rinib turibdiki, O'zbekistonda jurnalistika
etikasining tamoyillari boshqacha shakllantirilgan. Turli mamlakatlardagi jurnalistika
etikasiga siyosiy, ijtimoiy va madaniy omillar ta'sir qiladi. Siyosiy beqarorlik mavjud
bo'lgan mamlakatlarda, masalan, Gvatemalada, jurnalistlar tahdid va bosimga duch
kelishadi, bu esa etika standartlarini buzishi mumkin. Bunday sharoitda jurnalistika
etikasі ko'pincha ikkinchi darajaga tushib qoladi, ammo mahalliy jurnalistlar va
tashkilotlar etika tamoyillarini mustahkamlashga intilishadi, ularning professionalizm
va OAVning javobgarligi uchun ahamiyatini ta'kidlashadi. Janubiy Osiyoda, masalan,
odamlar o'z so'zlari uchun tajovuzga duch kelishi mumkin bo'lgan mintaqalarda
jurnalistlar qo'shimcha etika majburiyatlariga rioya qilishlari kerak. Bu axborot
manbalariga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lishni va ma'lumot berayotganlarning
xavfsizligini ta'minlash uchun ularning ishonchini qozonish zaruratini o'z ichiga oladi.
Iqtisodiy bosim ostida bo'lgan mamlakatlarda, OAV omon qolish uchun etika
normalarini e'tiborsiz qoldirish vasvasasiga duch kelishi mumkin. Biroq, hatto
cheklangan resurslar sharoitida ham, etika OAVning sifati va ishonchini saqlab
qolishning muhim omiliga aylanadi.
Shunga qaramay, jurnalistika etikasі va so'z erkinligi o'rtasidagi ziddiyatlar
professional standartlarning murakkab o'zaro ta'siri, hokimiyatning bosimi va
o'zgaruvchan media landshaftining natijasidir. Etika kodeksi huquqiy kuchga ega emas,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 3
113
Synapses:
Insights Across the Disciplines
lekin mutaxassislar uchun axloqiy yo'naltiruvchi bo'lib xizmat qiladi, qonun esa
jamiyat uchun majburiy huquqiy me'yorlarni o'rnatadi. Etika kodeksi — bu kasb-hunar
jamoalari yoki tashkilotlar tomonidan o'z a'zolarining xatti-harakatlarini tartibga solish
uchun ishlab chiqilgan normalar va tamoyillar to'plamidir. U huquqiy kuchga ega emas
va bajarilishi majburiy emas, lekin axloqiy yo'naltiruvchi bo'lib xizmat qiladi. Etika
kodeksining asosiy maqsadi — professionallik va mas'uliyatning yuqori standartlarini
saqlash. U jurnalistlar va jamiyat o'rtasida, shuningdek, jurnalistlar va ularning
manbalari o'rtasida ishonchni o'rnatishga yordam beradi. Etika kodekslari turli kasb
yoki tashkilotga qarab farq qilishi mumkin. Masalan, jurnalistika etika kodekslari
ma'lumotlarning ishonchliligi, xolislik va shaxsiy hayotga hurmat bo'yicha tavsiyalarni
o'z ichiga olishi mumkin. Qonun hujjatlari — bu davlat organlari tomonidan qabul
qilingan, huquqiy kuchga ega va majburiy bo'lgan rasmiy hujjatdir. U jamiyat
hayotining aniq jihatlarini tartibga soladi va huquqiy normalarni o'rnatadi. Qonun
hujjatlarining asosiy maqsadi — qonun ustuvorligi va fuqarolarning huquqlarini
himoya qilishdir. Ular turli sohalarga tegishli bo'lishi mumkin, jumladan, jinoyat,
fuqarolik, ma'muriy huquq va boshqalar.
Qonun hujjatlariga barcha fuqarolar va tashkilotlar rioya qilishlari shart. Qonunni
buzish huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, masalan, jarimalar yoki jinoiy jazo.
Shunday qilib, jurnalistika etikasі va so'z erkinligi jurnalistika sohasidagi ikki muhim
elementdir, ular ba'zida bir-biriga zidd bo'lishi mumkin. Jurnalistlarga etika
standartlariga rioya qilish va so'z erkinligi huquqini amalga oshirish o'rtasida nozik
muvozanatni topishga to'g'ri keladi, bu ayniqsa siyosiy beqarorlik va iqtisodiy bosim
sharoitida juda muhimdir. Etika kodekslari huquqiy kuchga ega bo'lmasa-da, ular
jurnalistlarning professional xulq-atvori va mas'uliyatini shakllantirishda muhim rol
o'ynaydi. Qonun hujjatlari esa fuqarolarning huquqlarini himoya qilish va OAV
faoliyatini tartibga solish uchun huquqiy asosni ta'minlaydi. Etika kodekslarining va
qonun hujjatlarining maqsadi — jamiyatning OAVga bo'lgan yuqori darajadagi
ishonchini saqlash va voqealarning adolatli va halol yoritilishini ta'minlashdir.
Texnologiyalar va yangi chaqiriqlar tez o'zgarib turadigan dunyo sharoitida
jurnalistlarning yuqori professionallik va etika standartlariga rioya qilishni davom
ettirishlari, shu bilan birga erkin va mas'uliyatli ma'lumot tarqatilishini ta'minlash juda
muhimdir.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 3
114
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Cherepaxov M. S, Problemi teorii publitsistiki, M., 1973;
2. Matbuotimiz fidoyilari [3 jildli; tuzuvchi va nashrga tayyorlovchi
3. I. Yesenboyev], 1—2j.lar, T., 1991, 1993;
4. Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, T., 1999;
5. Sulaymonov I., Men— jurnalistman, T., 2001.
6. Национальной телерадиокомпании Узбекистана» // lex.uz.
7. Akhmedov, T. (2017). The history of television journalism in Uzbekistan.
Bulletin of Science and Practice, (12), 417-420;
