SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
96
Synapses:
Insights Across the Disciplines
IMMUNITET TIZIMI VA UNING ORGANIZMNI KASALLIKLARDAN
HIMOYA QILISHDAGI ROLI
Ro’ziyeva Gulsara Temirqulovna
Parmonov Doston Rustamovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada inson immunitet tizimining tuzilishi, uning asosiy funksiyalari va
organizmni kasalliklardan himoya qilishdagi roli haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Immunitetning turlari, uning qanday ishlashi va uni mustahkamlash yo‘llari ham
yoritiladi. Shuningdek, immunitetning zaiflashish sabablari va unga salbiy ta’sir
etuvchi omillar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Immunitet, immun tizimi, immunitet turlari, kasalliklardan himoya, limfotsitlar,
antitanalar, infeksiya, immunitetni mustahkamlash, autoimmun kasalliklar.
Kirish
Inson organizmi turli bakteriyalar, viruslar, zamburug‘lar va boshqa zararli
mikroorganizmlar bilan to‘qnash keladi. Shu sababli, organizmda ularga qarshi
kurashish uchun murakkab himoya tizimi – immunitet mavjud. Immunitet tizimi inson
tanasiga tushgan begona moddalarni aniqlash, ularni zararsizlantirish va yo‘q qilish
funksiyalarini bajaradi. Uning to‘g‘ri ishlashi sog‘lom turmush tarzining asosi
hisoblanadi.
1. Immunitet tizimining tuzilishi va asosiy qismlari
Immunitet tizimi bir necha asosiy organlar va hujayralardan iborat bo‘lib, ular o‘zaro
muvofiqlashgan holda ishlaydi:
Suyak iligi – qon hosil qiluvchi asosiy organ bo‘lib, immunitet tizimining hujayralari
(limfotsitlar, leykotsitlar) shu yerda hosil bo‘ladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
97
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Timus (jigar bezi) – immunitet hujayralarining yetilishida muhim rol o‘ynaydi.
Taloq – organizmdagi yot jismlarni yo‘q qilish va immun hujayralarni ishlab chiqarish
bilan shug‘ullanadi.
Limfa tugunlari – begona moddalarni filtrlaydi va immunitet tizimi javobini
tezlashtiradi.
Limfa tomirlari – organizm bo‘ylab immun hujayralarni tarqatadi.
2. Immunitet turlari
Immunitet quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
2.1. Tug‘ma immunitet
Bu inson tug‘ilgandan boshlab mavjud bo‘lgan tabiiy himoya tizimidir. U turli
fiziologik va biokimyoviy mexanizmlarga asoslangan bo‘lib, tanani infeksiyalardan
dastlabki darajada himoya qiladi.
2.2. Ortirilgan immunitet
Bu organizmning kasallik yoki vaksina orqali yod olgan va keyinchalik eslab qolgan
himoya turi hisoblanadi. U o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi:
Faol immunitet – kasallikni boshdan o‘tkazish yoki emlanish natijasida shakllanadi.
Passiv immunitet – tayyor antitanalar orqali hosil bo‘ladi (masalan, ona sutidan bolaga
o‘tuvchi immunitet).
3. Immunitetning ishlash mexanizmi
Immunitet tizimi begona modda yoki mikroorganizmlarni tanib olgan zahoti quyidagi
bosqichlarda ishlaydi:
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
98
Synapses:
Insights Across the Disciplines
1. Tanib olish – antigenlarning organizmga tushganini aniqlaydi.
2. Javob qaytarish – limfotsitlar va boshqa immun hujayralar antigenlarni yo‘q qilish
uchun faollashadi.
3. Xotira shakllanishi – ortirilgan immunitet antigenni "eslab" qoladi va kelajakda unga
qarshi tezroq javob qaytaradi.
4. Immunitetni mustahkamlash usullari
Immunitetni mustahkamlash sog‘lom turmush tarziga bog‘liq bo‘lib, quyidagi
choralarga rioya qilish tavsiya etiladi:
To‘g‘ri ovqatlanish (vitamin va minerallarga boy mahsulotlarni iste’mol qilish)
Jismoniy faollik (sport bilan shug‘ullanish)
Yetarlicha uyqu (kuniga kamida 7-8 soat)
Stressni kamaytirish va psixologik barqarorlikni saqlash
Chekish va alkogoldan voz kechish
Shaxsiy gigiyenaga rioya qilish
Vaksina va immunostimulyatorlardan foydalanish
5. Immunitetning zaiflashish sabablari
Immunitet turli sabablar tufayli zaiflashishi mumkin:
Doimiy stress va psixologik zo‘riqish
Nosog‘lom ovqatlanish va vitamin yetishmovchiligi
Surunkali kasalliklar
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
99
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Uyqusizlik va yetarli dam olmaslik
Antibakterial dorilarning haddan tashqari ko‘p iste’moli
Yomon ekologiya va zararli odatlar
Immunitet zaiflashganda organizm tez-tez kasalliklarga chalinadi, charchoq holati
yuzaga keladi va organizmning tiklanish jarayoni sekinlashadi.
Xulosa
Immunitet inson organizmini zararli tashqi ta’sirlardan va kasalliklardan
himoya qiluvchi murakkab tizim hisoblanadi. Uning to‘g‘ri ishlashi insonning hayot
sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Immunitetni mustahkamlash uchun sog‘lom turmush
tarziga rioya qilish, to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollikni saqlash va stressdan qochish
muhim hisoblanadi. Immun tizimini qo‘llab-quvvatlash orqali organizmni turli
infeksiyalardan himoya qilish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abbas, A.K., Lichtman, A.H. & Pillai, S. (2017). Basic Immunology: Functions and
Disorders of the Immune System. Elsevier.
2. Murphy, K., Weaver, C. (2016). Janeway's Immunobiology. Garland Science.
3. Parkin, J., Cohen, B. (2001). "An overview of the immune system." The Lancet,
357(9270), 1777–1789.
4. WHO (2024). "Strengthening the immune system: Recommendations for a healthy
life."
5. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlari.
