SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
142
Synapses:
Insights Across the Disciplines
GLOBALLASHUV JARAYONIDA ISHCHI KUCHI BOZORI VA
MIGRATSIYA MUAMMOLARI
Jo’rayeva Shahlo
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar yo’nalishi
2 kurs 2.23 gurux talabasi.
Annotatsiya:
Maqolada globallashuv jarayonida ishchi kuchi bozori va
migratsiya muammolarining dolzarb masalalari tahlil qilinadi. Globallashuv tufayli
ishchi kuchi harakatchanligi oshib, migratsiya jarayonlari jahon miqyosida keng
tarqaldi. Bu jarayonlar iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy oqibatlarga olib kelmoqda.
Maqolada migratsiyaning ijobiy va salbiy jihatlari, ishchi kuchi bozoridagi oʻzgarishlar
va davlatlar tomonidan migratsiyani tartibga solish choralari koʻrib chiqiladi. Tadqiqot
natijalari asosida globallashuv sharoitida ishchi kuchi bozori va migratsiya
muammolarini hal qilish boʻyicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit soʻzlar:
globallashuv, ishchi kuchi bozori, migratsiya, iqtisodiy
oʻzgarishlar, ijtimoiy taʼsirlar, madaniy oʻzaro taʼsir, migratsiya siyosati, mehnat
migratsiyasi.
Kirish:
Globallashuv zamonaviy dunyoda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
jarayonlarni tubdan oʻzgartirib yubordi. Ishchi kuchi bozori va migratsiya muammolari
globallashuvning eng dolzarb masalalaridan biridir. Migratsiya jarayonlari tufayli
dunyo boʻylab mehnat resurslarining taqsimlanishi oʻzgarib, baʼzi mamlakatlar uchun
imkoniyatlar, boshqalari uchun esa muammolar tugʻdiradi. Bu jarayonlar iqtisodiy
oʻsish, demografik oʻzgarishlar va madaniy almashinuvga katta taʼsir koʻrsatmoqda.
Masalan, rivojlangan mamlakatlar migratsiya tufayli ishchi kuchi
yetishmovchiligini qoplash imkoniyatiga ega boʻlishi bilan birga, rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun malakali ishchi kuchining koʻchib ketishi muammo yuzaga
keltiradi. Bundan tashqari, migratsiya tufayli ijtimoiy adolatsizlik, madaniy ziddiyatlar
va siyosiy keskinliklar kuchaymoqda.
Shu sababli, globallashuv sharoitida ishchi kuchi bozori va migratsiya
muammolarini chuqur oʻrganish va ularni hal qilish yoʻllarini topish dolzarb vazifaga
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
143
Synapses:
Insights Across the Disciplines
aylangan. Ushbu muammolarni hal qilish uchun zamonaviy yondashuvlar, xalqaro
hamkorlik va innovatsion strategiyalarni qoʻllash zarur. Bu borada tadqiqotlar olib
borish va amaliy choralarni ishlab chiqish orqali migratsiya jarayonlarini samarali
boshqarish va ishchi kuchi bozoridagi muvozanatni tiklash mumkin.
Mavzuning dolzarbligi:
Globallashuv tufayli migratsiya jarayonlari tobora kengayib bormoqda. Jahon
Banki maʼlumotlariga koʻra, 2023 yilda xalqaro migratsiya soni 280 million kishiga
yetgan. Bu koʻrsatkich 2000 yilga nisbatan 50% ga oshgan. Migratsiya iqtisodiyotlar
uchun yangi imkoniyatlar yaratishi bilan birga, ijtimoiy va siyosiy muammolarni ham
keltirib chiqaradi. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida migratsiya tufayli
ishsizlik, ijtimoiy adolatsizlik va madaniy ziddiyatlar kuchaymoqda. Shu sababli,
migratsiyani tartibga solish va ishchi kuchi bozoridagi muammolarni hal qilish
zamonaviy davlatlar uchun eng muhim vazifalardan biridir.
Ma’lumotlarga ko‘ra,
dunyoning turli mamlakatlarida o‘rtacha 232 million nafar migrant yashaydi.
Ularning aksariyati sayyoramizning shimoliy mamlakatlari hissasiga to‘g‘ri keladi.
Yevropa mehnat muhojirlari orasida eng jozibador manzil hisoblanadi. 2019 yil
holatida mintaqa 82 million muhojirni qabul qilgan bo‘lib, undan keyingi o‘rinlarni
Shimoliy Amerika (59 million), Shimoliy Afrika va G‘arbiy Osiyo mamlakatlari (49
million) egallagan
.
Oxirgi o‘n yilliklarda globalizatsiya va integrasion jarayonlarining jadal
rivojlanishi xalqaro mehnat almashinuvida ham o‘z aksini topdi. Birlashgan millatlar
tashkiloti va Jahon iqtisodiy forumi ma’lumotlariga ko‘ra, 2015-2019 yillar oralig‘ida
xalqaro mehnat muhojirlari soni 11,4%ga ko‘paygan. 2019 yilda muhojirlar soni
jahon aholisining 3,5 foizini tashkil qilgan va ushbu ko‘rsatkich 2000 yilga nisbatan
25%ga oshgan.
Muhojirlarning aksariyati (60%) o‘z mintaqasidagi qo‘shni mamlakatlarga
ko‘chib o‘tgan. Xususan, 2015 yilda 59 millionga yaqin osiyolik o‘z yurtidan
mintaqadagi boshqa mamlakatga ko‘chib o‘tgan bo‘lsa, 40 million yevropalik
Yevropaning boshqa davlatlarida qo‘nim topgan.
Umuman olganda, Yevropa mehnat muhojirlari orasida eng jozibador manzil
hisoblanadi. 2019 yil holatida mintaqa 82 million muhojirni qabul qilgan bo‘lib,
undan keyingi o‘rinlarni Shimoliy Amerika (59 million), Shimoliy Afrika va G‘arbiy
Osiyo mamlakatlari (49 million) egallagan.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
144
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Pandemiyaning xalqaro mehnat migratsiyasiga ta’siri aksariyat mehnat
muhojirlari iqtisodiyotning norasmiy sektorida vaqtincha va huquqlari
himoyalanmagan ishlarda faoliyat yuritishadi. Ko‘pgina mamlakatlarda ushbu
toifadagi insonlar o‘sha davlatdagi milliy mehnat qonunchiligiga amal qilmaganligi
sababli, pandemiya kabi favqulodda vaziyatlarda ularning ijtimoiy va iqtisodiy
himoya choralaridan foydalana olmaslik xavfi yuqori. Xususan, KOVID-19 bilan
bog‘liq inqiroz sharoitida ba’zi mamlakatlarda mehnat muhojirlariga nisbatan
diskriminatsiya, ishdan bo‘shatish, mehnat sharoitining yomonlashishi va boshqa shu
kabi salbiy holatlarning oshishi kuzatilmoqda.
Aksariyat muhojirlarning turli sabablarga ko‘ra sog‘liqni saqlash tizimidan
foydalana olmasligi, virusning yanada keng va jadal sur’atlarda tarqalishiga olib
kelmoqda. Aksincha, tibbiy xizmatlardan foydalangan taqdirda, bu ularning
moliyaviy ahvolini yanada yomonlashtirib, kambag‘allik qopqoniga tushish
ehtimolini ko‘paytiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra,
iqtisodiy inqirozdan oldingi davrda dunyo bo‘ylab yiliga 100 million nafar aholi
sog‘liqni saqlash uchun sarflangan xarajatlar tufayli kambag‘allik darajasiga tushib
qolar edi.
Shuningdek, qattiq karantin choralarining joriy qilinganligi va davlatlararo
transport qatnovlarining cheklanganligi tufayli muhojirlar mehnat bozoridagi ish
o‘rinlarning keskin kamayishi va ish xaqi miqdorining tushishi kabi qiyinchiliklarga
duch kelishmoqda.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2020 yilning ikkinchi choragida ish o‘rinlarining
qisqarishi dunyo bo‘ylab 10,5 %ga teng bo‘ldi. Boshqacha aytganda, joriy yilning 2-
choragida dunyo bo‘ylab ishsizlar soni 195 million nafarga ko‘paydi. Mintaqalar
kesimida, Amerika (-12,4%), Yevropa va Markaziy Osiyo (-11,8%) hududlarida
raqamlar o‘rtacha ko‘rsatkichlardan ham salbiyroq tus oldi.
Mavzuda yangi yondashuvlar
Globallashuv sharoitida ishchi kuchi bozori va migratsiya muammolarini hal
qilish uchun quyidagi yangi yondashuvlar qoʻllanilmoqda:
1.
Raqamli Texnologiyalardan Foydalanish:
o
Migratsiya jarayonlarini raqamlashtirish va maʼlumotlar bazasini
yaratish.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
145
Synapses:
Insights Across the Disciplines
o
Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari migratsiya maʼlumotlarini
boshqarish uchun raqamli platformalardan foydalanmoqda.
2.
Mehnat Migratsiyasini Tartibga Solish:
o
Davlatlar oʻrtasida migratsiya shartnomalari imzolash.
o
Misol: Germaniya va Turkiya oʻrtasidagi mehnat migratsiyasi
shartnomalari.
3.
Ijtimoiy Integratsiya Dasturlari:
o
Migrantlar uchun til oʻrganish, kasbiy taʼlim va madaniy moslashish
dasturlari.
o
Masalan, Kanada va Avstraliyada migrantlar uchun maxsus integratsiya
loyihalari mavjud.
4.
Iqtisodiy Imkoniyatlarni Kengaytirish:
o
Migrantlar uchun ish joylarini yaratish va ularning iqtisodiy faolligini
oshirish.
o
Misol: AQShda migrantlar uchun startap va kichik biznesni qoʻllab-
quvvatlash dasturlari.
5.
Xalqaro Hamkorlik:
o
Migratsiya masalalarini hal qilishda xalqaro tashkilotlar (BMT, Jahon
Banki) bilan hamkorlik qilish.
Xulosa:
Globallashuv jarayonida ishchi kuchi bozori va migratsiya muammolari
tobora murakkablashib bormoqda. Migratsiya iqtisodiy imkoniyatlar yaratishi bilan
birga, ijtimoiy va madaniy muammolarni ham keltirib chiqaradi. Bu muammolarni hal
qilish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanish, mehnat migratsiyasini tartibga
solish, ijtimoiy integratsiya dasturlarini joriy etish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish
zarur. Davlatlar va xalqaro tashkilotlar tomonidan qoʻllanilayotgan yangi yondashuvlar
migratsiya jarayonlarini samarali boshqarish va ishchi kuchi bozoridagi muammolarni
hal qilish imkoniyatini beradi. Kelajakda ushbu sohada yanada chuqur tadqiqotlar va
amaliy choralar ishlab chiqish orqali globallashuv sharoitida migratsiya muammolarini
yengish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning nutqlari va
qarorlari.
2.
Mehnat migratsiyasi va fuqarolarning huquqlarini himoya qilish boʻyicha
davlat siyosati.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
146
Synapses:
Insights Across the Disciplines
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vazirligi.
4.
Mehnat migratsiyasi va ishchi kuchi bozorini rivojlantirish dasturlari.
5.
Borjas, G. J. (2019).
Heaven’s Door: Immigration Policy and the
American Economy. Global Migration Group (GMG).
Handbook for Improving the
Production and Use of Migration Data for Development.
6.
Castles, S., & Miller, M. J. (2020).
The Age of Migration: International
Population Movements in the Modern World.
