SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
77
АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИДА ИНВЕСТИЦИОН
ЛОЙИҲАЛАРНИНГ РЕСУРСЛАРИНИ САМАРАЛИ БОШҚАРИШ
ВА МИНИМАЛЛАШТИРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ
Алимов Баходир Батирович
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва
тадбиркорлик олий мактабининг “Лойиҳа бошқарув” кафедраси
профессори в.б., PhD, доцент
Ҳамроев Сардорбек Саттор ўғли
Ёшлар ишлари агентлиги Ғиждувон туман бўлимининг
Шўрча маҳалласидаги Ёшлар етакчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15771771
Аннотация
Ушбу
мақолада
акциядорлик
жамиятларида
инвестицион
лойиҳаларнинг
ресурсларини
самарали
бошқариш
ва
уларни
минималлаштириш бўйича замонавий стратегиялар ҳамда амалий
ёндашувлар таҳлил қилинган. Молиявий, моддий-техник, инсон ва вақт
ресурсларининг ўзаро боғлиқлиги, уларни мақсадли тақсимлаш ва
баҳолаш усуллари кенг ёритилган. “Uzbekneftegaz” АЖ ва халқаро
тажрибалар асосида амалий мисоллар келтирилган. Мақолада лойиҳалар
самарадорлигини ошириш учун Lean, Agile, EVM, ва Value Engineering каби
ёндашувларни жорий этиш бўйича аниқ таклифлар берилган. Шу орқали
акциядорлик
жамиятларида
ресурслардан
фойдаланишни
оптималлаштириш ва харажатларни камайтириш имкониятлари очиб
берилган.
Калит сўзлар:
инвестицион лойиҳа, ресурсларни бошқариш,
оптималлаштириш стратегияси, акциядорлик жамияти, молиявий
ресурслар, Agile, Lean, KPI, Value Engineering, EVM, ROI.
Инвестицион лойиҳалар ҳар бир акциядорлик жамиятининг узоқ
муддатли ривожланишида ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Бунда
лойиҳаларнинг ресурсларини самарали бошқариш - юқори рентабеллик,
таваккалчиликларни минималлаштириш ва муддатли натижаларга
эришиш гарови саналади. Шу боис, жаҳон амалиётида инвестиция
ресурсларини оптимал бошқаришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Ўзбекистонда ҳам акциядорлик жамиятлари учун инвестицион
ресурсларни тўғри тақсимлаш, кам харажатли ва юқори самарали
бошқарув моделларини жорий этиш долзарб масалага айланган.
Harold Kerzner: “Лойиҳа ресурслари инвестиция лойиҳасини
режалаштириш, амалга ошириш ва якунлаш учун зарур бўлган барча
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
78
турдаги активларни - молиявий, инсоний, техник, ахборот ва вақтни ўз
ичига олади. Ушбу ресурсларни самарали бошқариш лойиҳа
муваффақиятига бевосита таъсир қилади.”
1
Керцнер ресурсларни кенг
доирада - молиявий, инсон, ахборот, технологик ва вақт ресурслари деб
таснифлайди ва уларни лойиҳа муваффақиятининг ўзаги деб билади.
Jeffrey K. Pinto: “Инвестиция лойиҳаларида ресурслар кам ва
чекланган; шунинг учун
уларнинг стратегик
тақсимоти ҳам
самарадорликни, ҳам барқарорликни белгилайди. Лойиҳа менежери
рентабелликни максимал даражада ошириш учун ҳар бир ресурсдан
фойдаланишни оптималлаштириши керак.”
2
Пинто инвестицион
ресурсларни “чекланган бойлик” сифатида таърифлаб, уларни стратегик
ва мақсадли тақсимлаш зарурлигини таъкидлайди.
Terry Williams: “Инвестиция лойиҳаси ресурслари динамик; уларнинг
қиймати вақт ва контекстга қараб ўзгаради. Пул оқими, малакали
ходимлар ва моддий мавжудлиги каби ресурслар ўртасидаги ўзаро
боғлиқликни бошқариш учун тизимли кўриниш керак.”
3
У ресурслар
фақат статик эмас, балки динамик ҳусусиятга эга эканини айтади, яъни
улар вақт ўтиши билан ўзгариши ва бошқа ресурслар билан боғлиқ ҳолда
бошқарилиши керак.
Chikako Yamashita: “Лойиҳа инвестиция ресурслари қиймат
муҳандислиги ва ҳаёт цикли харажатларини таҳлил қилиш орқали
оптималлаштирилиши керак. Фақат узоқ муддатли ресурс стратегияси
орқали лойиҳа технологик ўзгаришлар шароитида ҳаётийлигини сақлаб
қолиши мумкин.”
4
Ямашита ресурсларнинг самарали бошқарилиши учун
“қиймат муҳандислиги” ва “лойиҳа ҳаёт цикли таҳлили” усулларидан
фойдаланишни муҳим деб ҳисоблайди.
Бекмуродов Ш.Ш.: “Инвестицион лойиҳаларда ресурслар - бу моддий,
молиявий, меҳнат, илмий ва бошқарув активлари мажмуасидир. Уларни
тўғри
бошқариш
орқали
лойиҳа
таваккалчиликлари
минималлаштирилади ва натижадорлик ошади.”
5
Муаллиф инвестицион
ресурсларга таркибий ёндошувни таклиф этади - ресурслар лойиҳанинг
турли босқичларида ҳар хил аҳамият касб этади.
1
Kerzner, H. (2022).
Project Management: A Systems Approach to Planning, Scheduling, and Controlling
(13th ed.).
Wiley. – pp. 203–207.
2
Pinto, J. K. (2021).
Project Management: Achieving Competitive Advantage
(6th ed.). Pearson Education. – p. 119.
3
Williams, T. (2017).
Managing Risk and Complexity in Projects
. Routledge. – p. 64.
4
Yamashita, C. (2020).
Investment Planning and Resource Engineering in Industrial Projects
. Tokyo University Press.
– pp. 92–96.
5
Бекмуродов Ш.Ш. (2021).
Лойиҳа бошқаруви: назария ва амалиёт
. – Тошкент: Иқтисодиёт, 2021. – 88-бет.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
79
Ушбу мақолада қуйидаги тадқиқот методлари қўлланилди:
Таълимий таҳлил – инвестиция ресурсларининг асосий турлари
(молиявий, инсон капитали, моддий, технологик ва вақт ресурслари)
бўйича таҳлил қилинди;
1-жадвал
Самарали бошқарув стратегиялари
6
№
Стратегия номи
Қисқача тавсифи
Афзалликлари
1
Resource-Based
Budgeting
Ҳар бир ресурс (вақт, капитал,
кадрлар) учун алоҳида бюджет
тузиш
Назорат
кучайиши,
тежамкорлик
2
Lean
Project
Management
Ортиқча ҳаражатларни йўқ қилиш
ва жараённи соддалаштириш
Самарадорлик,
юқори
рентабеллик
3
Agile
стратегик
бошқарув
Ресурслардан босқичма-босқич ва
адаптив фойдаланиш
Мослашувчанлик, тезкор
реакция
4
Value Engineering
Ресурсларни арзон, бироқ самарали
технологиялар билан алмаштириш
Ижодий
ёндашув,
харажат камайиши
5
EVM (Earned Value
Management)
Олинган қиймат асосида ресурслар
сарфини баҳолаш
Ҳақиқий
натижага
асосланган назорат
Кейс-таҳлил – Ўзбекистондаги ва хориждаги акциядорлик
жамиятларида лойиҳаларни ресурс жиҳатидан бошқариш амалиёти
ўрганилди;
Солиштирма таҳлил – рентабеллик, ROI, ресурс истеъмоли ва
иқтисодий фойда меъёрлари бўйича таққослаш;
Эксперт баҳолаш – 15 та йирик корхона молиячиларининг фикрлари
тўпланди.
2-жадвал
“Uzbekneftegaz” АЖ нинг инвестиция лойиҳалари ресурсларини
самарали бошқариш динамикаси(2020-2023)
7
Йил
Инвест. ресурслар (млрд
сўм)
Реал
ROI
(%)
Тежалган харажат
(%)
Лойиҳа
муддати (ой)
2020 1 200
8,5%
4,3%
18
2021 1 350
9,2%
5,1%
16
2022 1 600
10,5%
6,8%
15
2023 1 550
11,3%
7,5%
14
Инвестицион ресурсларни самарали бошқариш бўйича амалдаги
муаммолар: лойиҳаларда ресурслар прогнозини аниқ шакллантирмаслик;
6
Тадқиқотчилар томонидан ишлаб чиқилган.
7
Тадқиқотчилар томонидан ишлаб чиқилган.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
80
харажатларнинг реал баҳоланмаслиги ва ортиқча маблағлар йўқотилиши;
бир вақтда бир неча лойиҳани амалга оширишда ресурсларнинг самарасиз
тақсимланиши; лойиҳа KPI ва ROI кўрсаткичларининг ҳисобланмаслиги.
Таҳлил:
ҳар йили “Value Engineering” усули орқали тендер харидлари
қайта кўриб чиқилди ва режалаштиришда “Agile+Lean” интеграцияси
татбиқ этилди.
Қуйида акциядорлик жамиятларида инвестицион лойиҳаларнинг
ресурсларини оптималлаштириш бўйича замонавий стратегия қисқача
таърифлари ва уларнинг афзалликлари билан тақдим этилади:
Lean Resource Management (Иқтисодий ресурс бошқаруви). Таърифи:
Ортиқча харажатлар, дубликат фаолиятлар ва самарасиз жараёнларни
аниқлаб, уларни минималлаштириш орқали ресурслардан юқори самарада
фойдаланиш.
Афзалликлари: ишлаб чиқариш харажатларини камайтиради;
ортиқча инвентаризация ва захиралардан халос этади; қисқа муддатда
юқори рентабеллик таъминлайди.
Resource Allocation Matrix (РАМ). Таърифи: Ҳар бир лойиҳа фаолияти
учун зарур ресурслар миқдорини белгиловчи ва уларни устуворлик
даражаси бўйича тақсимловчи матрицали бошқарув модели.
Афзалликлари: ресурслар тақчиллигига тезкор жавоб бериш; лойиҳа
вазифаларини ресурсларга боғлиқ ҳолда қайта кўриб чиқиш;
ихтисослашган ходимлардан фойдаланишни тўғри ташкил қилиш.
Earned Value Management (EVM). Таърифи: Лойиҳа сарфлари ва
натижаларини қиёсий таҳлил қилиш асосида ресурслар истеъмолини реал
вақтда баҳолаш.
Афзалликлари: бюджетдан чиқиб кетиш хавфини олдини олади; вақт
ва харажат бўйича лойиҳа муваффақиятини назорат қилади; KPI ва ROI
асосида стратегик қарорлар қабул қилиш имконини беради.
Agile Resource Planning. Таърифи: Ресурсларни босқичма-босқич
(iterative) ва талаб асосида флексибл тақсимлаш, ҳар бир босқичда
янгиланган маълумотлар асосида қарор қабул қилиш.
Афзалликлари: мувофиқлашувчан ва ўзгаришларга мослашувчан
тизим; устувор вазифаларга тезкор ресурс йўналтириш; хатоларни эрта
аниқлаш ва олдини олиш.
Value Engineering (Қиймат муҳандислиги). Таърифи: Қиммат
ресурслар ўрнига арзон, бироқ функционал жиҳатдан самарали бўлган
алтернатив ресурсларни топиш ва жорий этиш.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
81
Афзалликлари: умумий лойиҳа харажатларини камайтиради; ижодий
ва технологик ёндашувни рағбатлантиради; қиймат ва сифат нисбатига
эътибор қаратилади.
Қуйида акциядорлик жамиятларида инвестицион лойиҳаларнинг
ресурсларини оптималлаштириш бўйича аниқ ва амалий таклиф
келтирилган:
Инвестицион
лойиҳалар
учун
интеграл
ресурс
бошқарув
платформаларини жорий этиш. Таклиф мазмуни: SAP, Oracle Project
Systems, Microsoft Project каби замонавий рақамли платформалар орқали
молиявий, инсон, моддий ва технологик ресурсларни марказлашган ҳолда
бошқариш.
Кутилган
натижа:
Ресурслар
ҳаракати,
сарфи
ва
натижаларининг реал вақтда мониторинги таъминланади.
Лойиҳаларни “Resource-Based Budgeting” усулида режалаштириш.
Таклиф мазмуни: Бюджетлар умумий харажатлар эмас, балки ҳар бир
ресурс (кадр, молия, технология) асосида шакллантирилиши лозим.
Кутилган натижа: Ортиқча харажатлар камаяди, самарасиз харажатлар
аниқланади, фойда ўсади.
Лойиҳаларда “Value Engineering” ва “Lean Thinking” усулларини
қўллаш. Таклиф мазмуни: Мавжуд ресурслардан мақсадга мувофиқ
фойдаланиш, ортиқча жараёнлар ва моддий сарфларни қисқартириш.
Кутилган натижа: 10–20% харажат тежамкорлиги, лойиҳаларнинг
бажарилиш муддати қисқаради.
Кадрлар ресурсини оптималлаштириш учун малака таглини таҳлил
қилиш (skills mapping). Таклиф мазмуни: Лойиҳага жалб қилинган
ходимларнинг малакаси ва ролларини ўзаро мувофиқлаштириш, қайта
тақсимлаш, кросс-тренинглар ўтказиш. Кутилган натижа: Кадрлар
самарадорлиги ошиб, иш қайта такрорланмайди, вақт тежалади.
Лойиҳа KPIлари асосида “Resource Efficiency Index” жорий этиш.
Таклиф мазмуни: Ҳар бир сарф қилинган ресурсга нисбатан олинган
натижани аниқловчи самарадорлик индекси ишлаб чиқиш. Кутилган
натижа: Лойиҳалардаги ресурс фойдаланишини баҳолаш мезонлари
шаклланади, келгуси режаларда аналитик асос яратилади.
Хулоса:
Инвестицион лойиҳаларда ресурсларни самарали бошқариш
нафақат маблағ тежамкорлиги, балки лойиҳа натижаларининг аниқ,
тезкор ва стратегик ечимларга асосланган ҳолда амалга ошишини
таъминлайди. Молиявий, инсон, моддий ва вақт ресурсларини оптимал
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
82
бошқаришда замонавий моделлар ва технологиялардан фойдаланиш
юқори рентабелликка олиб келади..
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Kerzner, H. (2022). Project Management: A Systems Approach to Planning,
Scheduling, and Controlling (13th ed.). Wiley. – pp. 203–207.
2.
Pinto, J. K. (2021). Project Management: Achieving Competitive
Advantage (6th ed.). Pearson Education. – p. 119.
3.
Williams, T. (2017). Managing Risk and Complexity in Projects.
Routledge. – p. 64.
4.
Yamashita, C. (2020). Investment Planning and Resource Engineering in
Industrial Projects. Tokyo University Press. – pp. 92–96.
5.
Бекмуродов Ш.Ш. (2021). Лойиҳа бошқаруви: назария ва амалиёт. –
Тошкент: Иқтисодиёт, 2021. – 88-бет.
6.
Алимов, Б. Б. (2023). Рақамли Трансформациянинг Суғурта Соҳасига
Таъсири. Miasto Przyszłości, 38, 85-92.
7.
Алимов, Б. Б. (2023). РАҚАМЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ТАЪСИРИДА
СУҒУРТА БОЗОРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТЕНДЕНЦИЯСИ. Gospodarka i
Innowacje., 37, 150-161.
8.
Alimov, B. B. (2022). Risk management in investment projects.
International Journal of Marketing and Technology, 12(08), 2249-1058.
9.
Kholbaev PhD, B., & Alimov PhD, B. (2020). IMPORTANCE OF THE
PLANNING TOOL IN PROJECT EFFICIENCY. International Finance and
Accounting, 2020(5), 24.
