Повышение функциональной грамотности будущих учителей начального образования как педагогическая проблема

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Improving the functional literacy of future primary
education teachers as a pedagogical challenge

Makhfuza GOFUROVA

1

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2023

Received in revised form

15 September 2023
Accepted 15 October 2023

Available online

25 November 2023

This article scientifically analyzes the formation of functional

literacy in primary education as a crucial pedagogical issue. It

substantiates the need to implement modern educational

technologies, develop professional competence, and strengthen

reflective approaches in teacher training processes. The article
reveals mechanisms for guiding students towards independent

thinking and critical analysis through portfolio technology,

metacognitive activities, and practice-oriented learning.

Innovative approaches, problem-based teaching methods, and
clear assessment criteria are recognized as key factors in

enhancing educational quality. Furthermore, it outlines ways to

effectively implement new pedagogical technologies by

modernizing educational content and didactic tools. The article
also includes methodological recommendations for developing

functional literacy in the professional preparation of primary

school teachers.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-

iss5-pp118-123

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

functional literacy,

primary education,
pedagogical issues,

teacher training,

educational technologies,
professional competence,
reflection,

portfolio technology,

metacognitive activity,
practice-oriented education,
improving education quality,

innovative approach,
problem-based learning,
assessment criteria,

critical thinking,

educational content,

didactic tools,

new pedagogical
technologies.

Bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarning funksional

savodxonligini oshirish pedagogik muammo sifatida

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

funksional savodxonlik,

boshlang‘ich ta’lim,

pedagogik muammo,

Mazkur maqolada funksional savodxonlikni boshlang‘ich

ta’lim jarayonida shakllantirish muhim pedagogik muammo

sifatida ilmiy asosda tahlil qilinadi. O‘qituvchilarni tayyorlash

1

PhD, Fergana State University. E-mail: mahfuza.gafurova73@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

5 (2023) / ISSN 2181-1415

119

o‘qituvchilar tayyorlash,
ta’lim

texnologiyalari,

kasbiy kompetensiya,
refleksiya,

portfolio texnologiyasi,

metakognitiv faoliyat,

amaliyotga yo‘naltirilgan
ta’lim,

ta’lim sifatini oshirish,

innovatsion yondashuv,

muammoli o‘qitish,

baholash mezonlari,

tanqidiy fikrlash,

ta’lim mazmu

ni,

didaktik vositalar,

yangi pedagogik
texnologiyalar.

jarayonida

zamonaviy ta’lim texnologiyalarini joriy etish, kasbiy

kompetensiyani rivojlantirish va reflektiv yondashuvni
kuchaytirish zarurligi asoslab beriladi. Portfolio texnologiyasi,

metakognitiv faoliyat va amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim orqali

o‘quvchilarni m

ustaqil fikrlashga va tanqidiy tahlilga

yo‘naltirish mexanizmlari ochib beriladi. Ta’lim sifatini
oshirishda innovatsion yondashuvlar, muammoli o‘qitish

metodlari va aniq baholash mezonlari asosiy omillar sifatida

e’tirof etiladi. Shuningdek, ta’lim mazmun

i va didaktik

vositalarning zamonaviylashtirilishi orqali yangi pedagogik

texnologiyalarni samarali joriy etish yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi.

Maqola boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining professional

tayyorgarligida funksional savodxonlikni rivojlantirish bo

‘yicha

metodik tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.

Повышение функциональной грамотности будущих
учителей начального образования как педагогическая
проблема

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

функциональная
грамотность,

начальное образование,
педагогическая проблема,

подготовка учителей,
образовательные
технологии,

профессиональная
компетентность,
рефлексия,

портфолио

-

технология,

метакогнитивная
активность,

практико

-

ориентированное
обучение,

повышение качества

образования,
инновационный подход,
проблемное обучение,

критерии оценки,
критическое мышление,
содержание образования,

дидактические средства,
новые педагогические
технологии.

В статье функциональная грамотность рассматривается

как важная педагогическая проблема в контексте
начального образования. Обоснована необходимость

внедрения современных образовательных технологий

в подготовке учителей, развития их профессиональной

компетентности и усиления рефлексивного подхода.

Раскрыты

механизмы

формирования

критического

мышления и самостоятельности учащихся посредством

портфолио

-

технологий,

развития

метакогнитивной

активности и практико

-

ориентированного обучения.

Отмечено, что инновационные подходы, проблемное
обучение и чёткие критерии оценки являются ключевыми

факторами повышения качества образования. Также

представлены пути эффективного внедрения новых

педагогических

технологий

через

модернизацию

содержания образования и дидактических средств. Статья

включает методические рекомендации по развитию
функциональной

грамотности

в

профессиональной

подготовке будущих учителей начальных классов.

KIRISH

Hozirgi davrda globallashuv va axborotlashuv jarayonlari jamiyatning barcha

sohalariga, ayniqsa ta

’

lim tizimiga bevosita ta

’

sir ko

‘

rsatmoqda. Shu bilan birga,

zamonaviy talablarga javob beruvchi o

‘

qituvchilarni tayyorlash masalasi pedagogika

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

5 (2023) / ISSN 2181-1415

120

fanining eng dolzarb muammolaridan biriga aylanmoqda. Xususan, boshlang

‘

ich ta

’

lim

bosqichida faoliyat yurituvchi bo

‘

lajak boshlang

‘

ich ta

’

lim o

‘

qituvchilarining

funksional

savodxonligi

darajasi ta

’

lim sifati va natijaviyligining asosiy omillaridan biri sifatida

qaralmoqda [1]. Funksional savodxonlik tushunchasi dastlab UNESCO va OECD
hujjatlarida 20-asrning oxirlaridan boshlab keng yoritila boshlagan. Bu atama insonning

real hayotiy vaziyatlarda o‘z bilim va ko‘nikmalarini samarali qo‘llay olish layoqatini

anglatadi [

6]. Shuningdek, bu savodxonlik shakli an’anaviy bilim yodlashdan ko‘ra,

tanqidiy fikrlash, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, axborotni qayta ishlash va hayotiy
qarorlar qabul qilish kompetensiyalarini rivojlantirishga asoslanadi [8].

O‘zbekiston ta’lim tizimida ham bu masala bosqichma

-bosqich dolzarb mavzuga

aylanib bormoqda. Milliy o‘quv dasturlari va davlat ta’lim standartlarida funksional
yondashuv unsurlarining paydo bo‘layotgani bu jarayonning boshlanganidan dalolat
beradi. Ammo bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarini tayyorlashda funksional

savo

dxonlikni shakllantirish bo‘yicha

metodik yondashuvlar, baholash vositalari va

zamonaviy texnologiyalar tizimlashtirilmagan.

Ko‘plab holatlarda o‘quv jarayonida

nazariy bilimlar yetarli darajada mustahkamlanadi, biroq ularni amaliyotda qo‘llashga
yo‘naltir

ilgan kompetensiyalar yetishmaydi [11, 12].

Ushbu maqolada funksional savodxonlik tushunchasining mazmuni, u bilan bog‘liq

xalqaro yondashuvlar, hamda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ushbu muammoni hal etish
yo‘llari chuqur pedagogik

-metodik tahlil asosid

a o‘rganiladi. Maqola ta’lim sifatini

oshirishga xizmat qiluvchi reflektiv o‘qitish, metakognitiv yondashuv, portfolioga
asoslangan baholash kabi zamonaviy metodik vositalarning o‘rnini hamda bo‘lajak
o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligiga ta’sirini ochi

b berishga qaratilgan.

METODOLOGIYA

Ushbu tadqiqotda bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining funksional

savodxonligini rivojlantirish pedagogik muammo sifatida o‘rganilib, u chuqur

nazariy-

metodik asosda

yondashilgan holda tahlil qilindi. Tadqiqot metodologiyasi sifatli va

komparativ pedagogik tahlilga tayangan bo‘lib, unda

analitik, tizimlashtiruvchi,

konseptual va diagnostik

yondashuvlar uyg‘unlashtirildi

[3]. Tadqiqotda birinchi

navbatda funksional savodxonlik tushunchasining

epistemologik asoslari

, pedagogik

kategoriyalar tizimidagi o‘rni, hamda u bilan bog‘liq metodik kompetensiyalarning

mazmuni aniqlashtirildi [9].

Bu bosqichda ilg‘or xorijiy nazariyalar, jumladan,

Bloom

taksonomiyasi, Vigotskiyning ijtimoiy-kognitiv yondashuvi,

hamda

Shulmanning

pedagogik bilim kategoriyalari

tahlil qilindi. Ular asosida funksional savodxonlikni

shakllantiruvchi asosiy kognitiv-kommunikativ omillar ajratib olindi. Keyingi bosqichda

ta’lim texnologiyalari, reflektiv va metakognitiv yondashuvlar, portfolioga asosla

ngan

baholash tizimlari bo‘yicha mavjud ilmiy

-nazariy modellar kontent-analiz qilindi.

Bu jarayonda Sadler tomonidan taklif etilgan formativ baholash modeli [7]., Black &

Wiliamning o‘quvchiga yo‘naltirilgan baholash yondashuvi

[2], hamda Tan va Chua ilgari

surgan funksional kompetensiyaga asoslangan dars shakli tahlil qilindi [10]. Shuningdek,

Manchester, Finlandiya, Singapur va Avstraliya

kabi ilg‘or ta’lim tizimlaridagi

funksional savodxonlikni rivojlantirishga doir davlat strategiyalari va o‘quv me

todikalari

o‘rganilib,

komparativ pedagogik yondashuv

asosida tahlil qilindi [8]. Har bir

mamlakatda o‘qituvchi tayyorlashda qaysi metodik vositalar, kompetensiyalar va

baholash mezonlari ustuvor ekani aniqlashtirildi. Tadqiqotning metodik asosini

integrativ yondashuv

tashkil etdi. Ya’ni, zamonaviy o‘qituvchi kompetensiyasining

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

5 (2023) / ISSN 2181-1415

121

asosiy komponentlari

–

kognitiv faoliyat, kommunikativ savodxonlik, refleksiya,

tanqidiy tahlil va axborotdan foydalana olish

qobiliyatlari o‘zaro bog‘langan holda

qaraldi. Ushbu kom

ponentlar o‘rtasidagi ichki integratsiyani aniqlash uchun tizimli

-

analitik va g‘oyaviy

-modeliy tahlil usullaridan foydalanildi. Olingan natijalarning metodik

asoslanganligini ta’minlash maqsadida tadqiqotda ilgari surilgan nazariy pozitsiyalar

xalqaro miqy

osda e’tirof etilgan tadqiqotlar bilan solishtirilib, ilmiy asosda sintez qilindi.

Natijalarning ishonchliligi esa ko‘plab ilmiy maqola va dissertatsiyalar tahliliga

asoslangan holda mustahkamlandi [3].

NATIJALAR

Tadqiqot natijalari bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining funksional

savodxonligini shakllantirishda qo‘llanilayotgan metodlar, ta’lim texnologiyalari va

baholash tizimlarining samaradorlik darajasini aniqlashga qaratilgan. Tahlillar shuni

ko‘rsatdiki, talabalarning funksional savodxonlik

darajasi ularning tanqidiy fikrlash, matn

bilan ishlash, muloqot yuritish, axborotni qayta tuzish, hayotiy muammolarni hal qilish

kabi kompetensiyalari orqali namoyon bo‘lmoqda. Bu ko‘nikmalarni rivojlantirishda eng

samarali vosita sifatida portfolio texn

ologiyasi, reflektiv o‘qitish va metakognitiv

yondashuvlar ajralib turdi. Tadqiqotda o‘rganilgan ilmiy

-metodik materiallar asosida

shunday xulosa qilindi: agar o‘qituvchilar tayyorlash jarayonida muammoli vaziyatlarga

asoslangan topshiriqlar, amaliyotga yo

‘naltirilgan faol metodlar, hamda individual

baholash tizimlari joriy etilsa, bu o‘quvchilarning real hayotiy sharoitda qaror qabul

qilish, tahlil qilish va muloqot qilish qobiliyatini sezilarli oshiradi Ayniqsa, zamonaviy

dars jarayonida “mini

-

loyiha”, “portfoliolar tahlili”, “metakognitiv fikrlash kundaliklari”

kabi amaliy vositalar o‘zini oqladi. Xalqaro tajribalar bilan taqqoslash natijasida quyidagi

kuzatishlar qayd etildi:

–

Finlandiya ta’lim tizimida

o‘qituvchilarning avtonom reflektiv

yondashuvlari

ularning funksional savodxonligini kuchaytirishga xizmat qilgan [8].

–

Singapur modelida

esa 21-

asr ko‘nikmalari asosida tanqidiy, tizimli va kreativ

fikrlash metodlariga urg‘u berilgan

[10].

–

Avstraliyada

funkisonal savodxonlik davlat siyosatining ajralmas qismi sifatida

qaralib, baholash mezonlari ham aynan hayotiy kompetensiyalarga yo‘naltirilgan

[5].

Milliy ta’lim tizimi kontekstida esa hali bu komponentlar tizimli tarzda joriy

qilinmagan, ko‘plab metodlar singari portfolioga

asoslangan yondashuvlar eksperimental

bosqichdadir. Shu boisdan, ushbu yondashuvlarni dars jarayoniga tizimli kiritish zarurati
mavjud. Tadqiqotda aniqlanishicha, funksional savodxonlikni shakllantirish jarayonida
quyidagi pedagogik shart-sharoitlar yetak

chi omil bo‘lib xizmat qiladi:

1.

O‘quv topshiriqlarning real hayotiy kontekstga ega bo‘lishi;

2.

Talabaning reflektiv fikr yuritishiga imkon beruvchi o‘qitish metodlari;

3.

Formativ baholash tizimi orqali o‘z

-

o‘zini nazorat qilish imkoniyati;

4.

Ta’limning kompetensiyaga yo‘naltirilgan dizayni.

MUHOKAMA

Tadqiqot natijalari va xalqaro taqqoslovchi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak

boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining

funksional savodxonligini rivojlantirish o‘zining

murakkab pedagogik tabiatiga ega bo‘lib, bu

kompetensiyani shakllantirish uchun

alohida metodik va tashkiliy yondashuvlar zarur. Dastlab, funksional savodxonlik nafaqat

o‘qish, yozish, hisoblash ko‘nikmalarini, balki

axborotni tanqidiy tahlil qilish,

muammoni aniqlab, hal eta olish, ijtimoiy-kommunikativ muhitda samarali

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

5 (2023) / ISSN 2181-1415

122

ishtirok etish

kompetensiyalarini qamrab oladi [

1]. Demak, bu ko‘nikmalarni

shakllantirish uchun o‘qituvchi tayyorlash jarayoni yangicha mazmunga ega bo‘lishi

lozim.

Finlandiya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchining

avtonom pedagogik

fikrlashi,

reflektiv o‘zgarishga tayyorligi

va kasbiy yangilanishga ochiqligi

asosiy

mezon sifatida e’tirof etiladi. Bu mamlakatda o‘qituvchilar oliy magistr darajasida

tayyorlanadi va ular mustaqil ilmiy izlanish olib borishga ham majburdir [8].

Mi

lliy ta’lim tizimida esa bu komponentlar hali to‘laqonli integratsiyalashmagan.

Shuningdek,

bo‘lajak

boshlang‘ich

ta’lim

o‘qituvchilarining

funksional

savodxonligini oshirish uchun

ilmiy-

metodik qo‘llanmalar, diagnostik vositalar,

o‘qituvchi portfeli stru

kturalari

ishlab chiqilishi zarur. Bular zamonaviy ta’lim

strategiyasining zaruriy komponentlariga aylanmog‘i lozim.

XULOSA

Tadqiqot natijalari va tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, bo‘lajak

boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining funksional savodxonli

gini rivojlantirish bugungi

ta’lim tizimining ustuvor va strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bo‘lajak
boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining funksional savodxonligi nafaqat ularning professional
salohiyatining ko‘rsatkichi, balki butun ta’lim tizimini

ng sifatli ishlash mezonidir. Shu

bois, ushbu yo‘nalishda ilmiy

-metodik tadqiqotlarni chuqurlashtirish, innovatsion

texnologiyalarni sinovdan o‘tkazish va ularni tizimli joriy etish dolzarb ilmiy vazifa bo‘lib

qolmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘

YXATI:

1.

Alexander, R. (2012).

Improving oracy and classroom talk in English schools:

Achievements and challenges

. University of Cambridge.

2.

Black, P., & Wiliam, D. (1998). Assessment and classroom learning.

Assessment

in

Education:

Principles,

Policy

&

Practice,

5

(1),

7

–

74.

https://doi.org/10.1080/0969595980050102

3.

Creswell, J. W. (2014).

Research design: Qualitative, quantitative, and mixed

methods approaches

(4th ed.). SAGE Publications.

4.

Merriam, S. B. (2009).

Qualitative research: A guide to design and

implementation

. Jossey-Bass.

5.

MCEETYA. (2008).

Melbourne Declaration on Educational Goals for Young

Australians

. Ministerial Council on Education, Employment, Training and Youth Affairs.

https://www.curriculum.edu.au/verve/_*-
resources/National_Declaration_on_the_Educational_Goals_for_Young_Australians.pdf

6.

OECD. (2019).

Future of Education and Skills 2030: OECD Learning Compass 2030

.

OECD Publishing. https://www.oecd.org/education/2030-project/

7.

Sadler, D. R. (1989). Formative assessment and the design of instructional

systems.

Instructional Science, 18

(2), 119

–

144. https://doi.org/10.1007/-BF00117714

8.

Sahlberg, P. (2015).

Finnish lessons 2.0: What can the world learn from

educational change in Finland?

Teachers College Press.

9.

Shulman, L. S. (1987). Knowledge and teaching: Foundations of the

new reform.

Harvard Educational Review, 57

(1), 1

–

22. ttps://doi.org/10.17763/-

haer.57.1.j463w79r56455411

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

4

№

5 (2023) / ISSN 2181-1415

123

10.

Tan, O. S., Chua, P. M. H., & Kang, T. W. (2017).

Thinking schools, learning nation:

Contemporary issues and practices

. Prentice Hall.

11.

Abdulayev, M. X. (2021). Funktsional savodxonlik

–

pedagogik kategoriya

sifatida.

Pedagogik ta’lim va fan

, (6), 37

–

40.

12.

Qodirov, Z. (2020). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional savodxonlikni

rivojlantirish yo‘llari.

Ta’lim va

taraqqiyot

, 2(1), 56

–

63.

13.

G‘afforov, I. (2022). Reflektiv yondashuv orqali pedagogik malaka

shakllantirish.

Pedagogika va psixologiya muammolari

, 3(1), 22

–

27.

14.

UNESCO. (2018).

Global competence for sustainable development:

Preparing learners for the challenges of the 21st century

. UNESCO Publishing.

https://unesdoc.unesco.org/