Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Factors for improving the system of independent work of
students
Zafar KHUSANOV
1
Navoi State Mining Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2021
Received in revised form
20 March 2021
Accepted 15 April 2021
Available online
20 May 2021
One of the key parts of developing students ’learning activities
is their independent work. In the organization of independent
activity of the student, it is necessary to develop their needs of
knowledge, to provide them with the means of cognition. The
article describes the tasks, content, types, aspects of organization
and governance, management, as well as problems of improving
the system of students' independent work.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
independent work,
classes,
out of class,
teaching aids,
didactic foundations,
individual,
differentiated,
system of independent
work.
Ўқувчиларнинг мустақил ишлари тизимини такомиллаштириш
омиллари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
мустақил иш,
дарс,
дарсдан ташқари,
ўқув воситалари,
дидактик асослар,
индивидуал,
табақалаштирилган,
мустақил иш тизими.
Ўқувчиларнинг ўқув фаолиятини ривожлантиришнинг
асосий қисмларидан бири – бу уларнинг мустақил
фаолиятидир. Ўқувчининг, умуман инсоннинг мустақил
фаолиятини
ташкил
қилишда,
улардаги
билимга
эҳтиёжларини
ривожлантириш,
уларнинг
билиш
воситалари
билан
таъминлаш
лозим.
Мақолада
ўқувчиларнинг мустақил ишларининг вазифаси, таркиби,
шакллари, уни ташкил қилиш ва ўтказиш омиллари,
бошқариш тамойиллари ҳамда мустақил ишларнинг
тизимини такомиллаштириш муаммолари баён қилинган.
1
Senior lecturer, Navoi State Mining Institute, Navoi, Uzbekistan.
E-mail: zafarxusanov@mail.ru.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
517
Факторы совершенствования системы самостоятельной
работы студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
самостоятельная работа,
занятия,
вне занятия,
учебные пособия,
дидактические основы,
индивидуальный,
дифференцированный,
система самостоятельной
работы.
Одна из ключевых составляющих развития учебной
деятельности студентов – это их самостоятельная работа.
При организации самостоятельной деятельности студента
необходимо развивать его потребности в знаниях,
обеспечивать их средствами познания. В статье изложены
задачи,
содержание,
типы,
аспекты
организации
и
проведения,
управления,
а
также
проблемы
совершенствования системы самостоятельных работ
учащихся.
Ўқувчиларнинг ўқув фаолиятини ривожлантиришнинг асосий қисмларидан
бири – бу уларнинг мустақил фаолиятидир. Ўқувчининг, умуман инсоннинг
мустақил фаолиятини ташкил қилишда, улардаги билимга эҳтиёжларини
ривожлантириш, уларнинг билиш воситалари билан таъминлаш лозим.
Ўқувчиларнинг мустақил ўқув фаолияти таълимининг шундай воситасики, уни
таълимга тадбиқ этиш асосида:
•
ўқиш, ўрганишда иштиёқ давом эттирилади, дарс давомида ҳосил қилинган
мотивларнинг давом этиши таъминланади;
•
ўқувчиларни билмасликдан билишга, малакасини кенгайтиришга олиб
келади;
•
ўрганилаётган ўқув материалини устида ўқувчиларнинг ўз фаолиятини
мустақил давом эттиришга замин яратади;
•
ўқувчилар фаолиятига раҳбарлик қилиш, уларнинг мустақил фаолиятини
ташкил қилиш ва бошқаришни маълум даражада осонлаштиради.
Ўқувчининг мустақил фаолиятининг шакли ёки тури учун бажаришдаги
методлар ва ўқув воситаларига қараб турлича бўлиниш мумкин.
Педагогик, илмий-услубий адабиётларда мустақил ишлар ташкилий,
дидактик, психологик ва бошқа белгилар асосида квалификацияланади. Шу сабабли
мустақил иш турлари шу белгилар асосида ўрганилади ва таҳлил қилинади.
Шунингдек, бирмунча илмий-тадқиқот ишлари натижаларида, мустақил иш икки
йўналишда табақалаштирилган: ўқув жараёнидаги ҳамда унга тайёрланишдаги
ўқувчининг фаолияти ва ўқувчининг қизиқишини ҳамда қобилиятига асосланган
индивидуал режа асосидаги қўшимча фаолиятдир. Бошқа тадқиқот муаллифлари
эса мустақил иш – ўқув ҳамда ижодкорлик ишларига, учинчи йўналишдаги илмий-
тадқиқот ишларида эса дарс турлари: маъруза (назарий), лаборатория (кузатиш ва
уй тажрибалари) ҳамда амалий (масала ечиш) ва бошқа турларга қараб
табақалаштирилади. Таълимнинг асосини ташкил қилувчи дидактика, унинг
тамойилларига биноан мустақил иш қўйидагиларга классификацияланади [5, 6]:
•
янги билимларни мустақил эгаллаш;
•
такрорлаш
асосида
мустақил
билимларини
чуқурлаштириш
ва
мустаҳкамлаш ҳамда уларни амалиётларда қўллаш;
•
мустақил ишни назорат қилиш ва бахолаш.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
518
Мустақил ишга А.Н. Зимняя томонидан тўлароқ таъриф берилган мустақил
иш – мақсадга йўналган, ички мотивга асосланган ўқувчининг барча
харакатларининг ва жараёнларининг мажмуасидир. Бунда ўқувчида англаш,
мустақил фикрлаш, мустақил тартиб, шахсий жавобгарлик ҳислари шаклланади ва
мустақил ривожланиш, такомиллашиш ҳамда тушуна билиш жараёнлари ўқувчига
ҳузур-халоват ато этади. [6]. Биринчидан, бу таърифда мустақил ишни психологик
аспектлари: ўз-ўзича фаоллик, ўз-ўзини бошқариш, мустақил ташкилотчи, ўз-ўзини
назорат кабилар эътиборга олинган. Мустақил иш ўқувчининг мустақил фаолияти
билан аниқланади. “Мустақил фаолият” – бу ўқувчининг конкрет ҳолатда мақсадга
эришиш учун бошқалар ёрдамисиз қобилиятли (ижодкорли) фаолиятидир.
Ўқувчининг ўз-ўзича фаоллиги-бу ўқувчининг ички мотивга асосланган фаолияти
дейиш мумкин. Ўз-ўзича фаоллик, ўз-ўзини бошқариш эса – ўқувчининг, шахснинг
ўзини маълум мақсад сари интилиши ва ўзини фидо қилиш хусусияти бўлиб, унинг
мақсади йўналган, фаол ҳолда ўзининг қувватини, вақтини ва воситаларни
рационал ишлатган ҳолда оралиқ ва охирги мақсадга эришишдир. “Ўзини ўзи
назорат” – бу мустақил ишнинг асосий компоненталаридан бири бўлиб, уни ўқувчи,
шахснинг ўзи амалга оширади.
Мустақил ишларни ташкил қилиш ва ўтказишнинг янги воситаларидан бири
бу – компьютер техникаси ва технологияларидан фойдаланишдир. Бунда хос
ишланмалар, анимацион материаллар, электрон ўқув қўлланмалар, виртуал
лабаратория ишлари зарур бўлади. Рус ва инглиз тилларида умумий ўрта таълим
мактаблари учун яратилган электрон қатор ишланмалар мавжуд.
Бугунги кунда жуда кўп ва турли ўқув компьютер – дастурлари мавжуд.
Улардан фойдаланишда фани ўрганишга хусусан физика фанини ўқитишга бўлган
дидактик талабларга жавоб бериши ҳамда уларда келтирилган ўқув материаллари
ДТС га ҳамда умумий ўрта таълим мактаб дастурларига мос келиши кўриб
чиқилиши керак. Улардан самарали фойдаланиш учун, ўқувчилар компьютерда
ишлаш кўникмасига эга бўлишлари ҳамда улар ишлаши учун керак бўлган
материаллар комплекси ишлаб чиқилиб, компьютерда киритилган бўлиши керак,
ёхуд керакли материалларни интернет тизимларидан излаб топиш кўникмасига эга
бўлиши керак.
Унда ўқувчилар қўйидаги ишларни бажариши мумкин :
1.
Компьютер базасидан материалларни кўра олиш, материалларни
компьютер базасига киритиш;
2.
Электрон кутубхонадан фойдаланиш;
3.
Гипертекстли матндан фойдаланиш;
4.
Анимациялар, интерактив моделлар, мультимедиалар билан ишлаш;
5.
Диаграмма, жадвал ва схемалар билан ишлаш;
6.
Графиклар билан ишлаш;
7.
Масалаларни (назарий,экспериментал) ечиш;
8.
Ўқув фильмларини кўриш;
9.
Тест вазифаларини ечиш ва ўз-ўзини билимини баҳолаш;
10. Виртуал лаборатория ишларини бажариш.
Ўқувчиларнинг физика фани бўйича мустақил фаолияти назоратини
тавсифловчи
интеграцион
кўринишдаги
ишлаб
чиқилган
диограмма
Худойбердиева билан биргаликда ишлаб чиқилган эди[7]. Бунда ўқувчи
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
519
фойдаланиладиган ўқув воситаларига терминологик луғатлар, изоҳли луғатлар,
дарслик ва ўқув адабиёти, маълумотномалар, энциклопедиялар, электрон
дарсликлар ва ишланмалар, ўқув кинофильмлари, интернет манбалари, илмий-
услубий қуроллар киритилган бўлиб, уларнинг дарсда ва дарсдан ташқаридаги
фаолият турлари ҳамда ҳисоботлар шакллари ҳам келтирилган. Бу диаграмма
асосида ўқувчининг мустақил фаолиятини ташкил қилиш ҳамда ўтказишни
режалаштириш осон бўлади.
Ўқувчиларнинг мустақил иши – бу таълим ўқувчининг олий даражадаги
фаолияти бўлиб, бутун педагогик таълим жараёнинг ажралмас қисмидир.
Ўқувчиларнинг
мустақил
ишларининг
бошқариш
жараёни
таълимнинг
ўргатувчанлиги, тарбиявийлиги ва ривожланувчанлигини таъминлаши керак.
Ўқувчиларнинг мустақил фаолиятини бошқаришда педагог ҳам бевосита, ҳам
билвосита қатнашади. Шу сабабли уни бошқаришнинг қуйидаги тамойилларини
таъкидлаш зарур:
1.
Ўқувчилар фаолиятига дифференциал ёндашиш ва уларнинг ўқув
вазифаларини ҳал қила олиш савиясини ҳисобга олиш.
2.
Интеллектуал юклама савиясининг режали равишда ортиб бориши.
3.
Ўқитувчининг ўқув жараёнига фаол қатнашишидан пассив қатнашишига
аста-секин ўтиши.
4.
Ўқитувчининг назоратидан ўз-ўзини назорат қилишига ўтиш.
Турли дарсда ва ҳар хил мустақил ишларни ўқувчилар бажаришда турлича
билим, малака ва кўникмаларга эга бўладилар. Бу жараён мустақил иш ягона тизим
асосида ташкил этилгандагина ижобий натижа беради.
Дидактик принципларга асосан мустақил ишлар тизимига қўйидаги талаблар
қўйилади:
1.
Мустақил ишлар тизими асосий дидактик муаммо-ўқувчиларнинг чуқур ва
мустаҳкам билим олишлари, билиш қобилиятларини ривожлантиришлари,
мустақил
билим
олишлари
ва
билимларини
кенгайтиришлари
ҳамда
чуқурлаштиришлари, уларни амалиётда қуллай билишлари кабиларни ҳал
қилишга имкон бериши керак.
2.
Тизим асосий дидактик принципларга жавоб бериши керак:тушунарли ва
системали, назария билан амалиётнинг боғлиқлиги, онгли ва ижодий фаоллик,
юқори илмий савияда таълимнинг бўлиши ва ҳ.к.
3.
Тизимга кирувчи ишлар (вазифалар) ўқувчиларда турли кўникма ва
малакаларни шакллантириш учун ўқув мақсади ҳамда ўқув мазмуни бўйича
турлича бўлиши керак.
4.
Аудиториядаги ва уйдаги вазифаларнинг кетма-кет бажарилиши, уларнинг
бир-бирига узвий боғлиқ равишда кейинги вазифаларни бажаришга тайёргарлик
вазифасини ўташи керак.
Мустақил ишлар, унинг мақсадлари, турлари, ташкил қилиш шакллари,
ўқувчининг дарсда ва дарсдан ташқарида унинг ўқувчини билим олиш
жараёнидаги аҳамияти таҳлил қилиниб мустақил иш физика таълимининг
ажралмас қисми бўлиши кераклиги ўқув амалиётида янада яққолроқ намоён
бўлмоқда.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
520
Шу сабабли бугунги кунда таьлимнинг барча босқичларида мустақил иш
тизимини такомиллаштириш, уни ташкил этиш ва ўтказиш ҳамда ўқув воситалари
билан таьминлаш таълимни долзарб муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда.
Шунингдек, ўқувчиларнинг мустақил иши ҳамда фаолияти методик тизимини
такомиллаштириш
лозим.
Унинг
аспектларини
1-расмда
келтирилган
диагграммада тасвирланди.
1-расм. Ўқувчиларнинг мустақил ишлари тизимини такомиллаштириш
ФОЙДАЛАНГАН АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ:
1.
Жарова Л.В.
Организация
самостоятельной
учебно-познавательной
деятельности учащихся. Учебное пособие. – Л.: ЛГТИ, 1986. – С. 78.
2.
Жарова Л.В.
Организация
самостоятельной
учебно-познавательной
деятельности учащихся. Учебное пособие. – Л.: ЛГТИ, 1986. – С. 78.
3.
Турсунметов К.А., Худайбердиева А.И., Оплачко Т.М. Самостоятельная работа
учащихся. – Т.: Касб-ҳунар таълими, 2008. – № 3. – Б. 11–12.
4.
Усова А.В., Вологодская З.А. Самостоятельная работа учащихся по физике
в средней школе. – М.: Просвещение, 1983.
5.
Усова А.В., Завьялов В.В. Самостоятельная работа учащихся в процессе
изучения физики. Высшая школа, 1984. – С. 96.
6.
Зимняя И.А. Основа педагогической психологии. – М.: 1980. – С. 180.
7.
Турсунметов К.А., Худойбердиева А., Хусанов З. // Ўқувчи ва талабаларнинг
мустақил ишларини ташкил этиш ва ўтказиш муаммолари Ўзбекистон Республикаси
таълим узлуксиз ва узвийлигини таъминлаш ютуқлари ва муаммолари. Республика
конференция тезислари. Тошкент – 2012, ТДИУ. – Б. 193–195.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
521
8.
Атоева М.Ф. Периодичность обучения физике. Аспирант и соискатель. –
Москва, 2010. – №6. – С. 41–43.
9.
M.F. Аtoyeva. Interdisciplinary relations in physics course at specialized
secondary education. The Way of Science. – Volgograd, 2016. – №9 (31). – PP. 22–24.
10.
M.F. Аtoyeva. The significance of periodicity at teaching physics. The Way of
Science. – Volgograd, 2016. – № 10 (32). – PP. 62–64.
11.
Атоева М.Ф. Эффективность обучения электродинамике на основе
технологии периодичности. The Way of Science. – Volgograd, 2016. – № 10 (32). –
PP. 65–66.
12.
M.F. Аtoyeva. Use of Periodicity in Teaching Physics. Eastern European Scientific
Journal. – Düsseldorf-Germany, 2017. № 4. – PP. 35–39.
13.
M.F. Аtoyeva. Didactic foundations of inter-media relations in the training of
university students. International Scientific Journal. Theoretical & Applied Science. p-ISSN:
2308-4944 (print) e-ISSN: 2409-0085 (online). Year: 2020 Issue: 06 Volume: 86. – Р. 124.
14.
M.F. Аtoyeva, R. Safarova. Pedagogical integration as a means of forming
professionally important qualities among students of a medical university. Academicia.
ISSN: 2249-7137 Vol. 10, Issue 8, August 2020. Impact Factor: SJIF 2020 = 7.13
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal https://saarj.com.
15.
M.F. Аtoyeva. Pedagogical Tests As An Element Of Types Of Pedagogical
Technologies. The American Journal of Applied Sciences, 2(09), (TAJAS) SJIF-5.276 DOI-
10.37547/tajas Volume 2 Issue 9, 19.09.2020. ISSN 2689-09. 92 The USA Journals, USA
www.usajournalshub.com/index.php/tajas. PP. 164–169. Имп. 5.2.
16.
Farkhodovna A.M. (2020). The problems of preparing students for the use of
school physical experiment in the context of specialized education at secondary schools.
European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (9). – PP. 164-167.
17.
Saidov S.О., Fayzieva Kh.A., Yuldosheva N.B. Atoyeva M.F. The Elements of
organization of the educational process on the basis of new pedagogical technologies. The
American Journal of Applied Sciences, 2(09), (TAJAS) SJIF-5.276 DOI-10.37547 / tajas
Volume 2 Issue 9, 19.09.2020. ISSN 2689-09.92 The USA Journals, USA
www.usajournalshub.com/index.php/tajas. PP. – 164–169. Имп. 5.2.
18.
Atoeva Mehriniso Farhodovna, Arabov Jasur Olimboevich, Kobilov Bakhtiyor
Badriddinovich. (2020). Innovative pedogogical technologies for training the course of
physics. the american journal of interdisciplinary innovations and research, 2(12). –
PP. 82–91.
19.
Nazarova S.M., R. Kurvantaev. Evolution and the forecast of development of the
irrigated soils of Bukhara region. Proceedings of the III Tashkent international innovation
forum. TIIF – 2017. – Tashkent. – PP. 210–215.
20.
Nazarova S.M., G.T. Zaripov Granulometrik composition irrigated soils of
Bukhara region Journal of critical reviews ISSN-2394-5225.vol.7 ISSUE17.2020.
21.
Nazarova S.M., G.T. Zaripov Physico-mechanical properties of irrigated meadov
soils of the Bukhara region (on the example of the Zjandar Dictrict) The American journal
of applied sciences. АКШ. volume-02.i ssue. 10/2020.
22.
G.T. Zaripov., Nazarova S.M., The USE of local vegetables raw materials in the
production of the soft drinks. The American journal of applied sciences. АКШ. volume-02.
issue. 10/2020.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415
522
23.
Nazarova S.M., Turayeva M., Mamurova M., Physico-mechanical properties of
irrigated meadov soils of the Bukhara Academiya an international multidisc iplinary
research journal vol. 11. issue 1. January 2021.
24.
Narzullaev M.Н., Teshaey O. Representation of the natural science picture of the
world in the process of teaching students at academic lyceums and professional colleges.
Internatsional scientific and praktikal conference WORLD Science/ Rost Publishing Dubai
2015.
25.
Narzullaev M. Bспользование астрономических знаний в формировании
экологической культуры студентов. Международный академический вестник УДК
00(082) № 1 (45) ISSN 2312-5519 ББК 65.26 2020 [12+].
26.
Atoeva Mehriniso Farhodovna, Eshmirzaeva Matluba Abdishukurovna. (2021).
Application Of The Law Of Conservation Of Energy In Economics. The American Journal of
Applied Sciences, 3(01). – PP. 93–103.
27.
Zebiniso Atoyeva, The use of innovative pedagogical technologies in
mathematics in secondary schools. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации
– Society and innovations Journal home page: https://inscience.uz/index.php
/socinov/index/.
28.
Rahima Safarova, Characteristics of teaching physics in medical institutes,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations. Journal
home page: https://inscience.uz/index.php/socinov/index.
29.
Safarova Rakhima Sattor kizi, Preparing students for use of school physical
experiment in the process of teaching physics, European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol. 8 No. 9, 2020 ISSN 2056-5852.
30.
Khusanov Zafar Jurakulovich. (2021). The Requirements For Students’s
Independent Work. The American Journal of Social Science and Education Innovations,
3(01). – PP. 235–243.
