Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Review and re-study physics in a short time
Zafar KHUSANOV
1
Navoi State Mining Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
20 February 2021
Accepted 15 March 2021
Available online
15 April 2021
In order to review and re-study all sections of physics, it is
necessary to divide its sections into blocks or modules, repeat their
theoretical part, plan days and times for working on the problem and
test tasks and repeat it in a short time. The textbook “Review Physics”
helps review the course. The article outlines the aspects of re-studying
and repeating the еlеmеntаrу physics course, by students themselves,
аnd also highlights the problems of students’ physics knowledge
assessment.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
physics,
concepts and terms of
physics,
laws, rules,
laws, physics processes,
supporting abstract,
problems and tests
in physics,
knowledge assessment.
Физика фанини қисқа вақтда такрорлаш ва қайта ўрганиш
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
физика,
физика атамалари
ва терминлари,
физика қонунлари,
қонуниятлари,
жараёнлари,
таянч конспект,
физикадан масалалар,
тест вазифалари,
билимини баҳолаш.
Физикани барча бўлимларини такрорлаш ва қайта ўрганиш
учун
унинг
бўлимларини
блок
ёки
модулларга
ажратиб,уларнинг назарий қисмини такрорлаш,масала ҳамда
тест вазифаларини ишлашда ва уни қисқа муддатда такрорлаш
учун кунлар ва вақтларни режалаштириш зарур. Бунда
яратилган
“Физикани
такрорланг”
ўқув
қўлланма-
маълумотнома катта ёрдам беради. Мақолада ўқувчи-ларнинг
элементар физика курсини мустақил такрорлаш ва қайта
ўрганиш масалалари баён қилинган ҳамда ўқувчи-ларнинг
билимини баҳолашни амалга ошириш муаммолари
ёритилган.
1
Senior Lecturer, Navoi State Mining Institute, Navoi, Uzbekistan
E-mail: zafarxusanov@mail.ru.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
508
Обзор и повторное изучение физики в короткое время
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
физика,
понятия и термины
физики,
законы,
правила,
закономерности,
процессы физики,
опорный конспект,
задачи и тесты по физике,
оценка знания.
Чтобы пересмотреть и переизучить все разделы физики,
необходимо разбить ее разделы на блоки или модули,
повторить их теоретическую часть, запланировать дни и
время для работы над задачей и тестовыми заданиями и
повторить это в короткие сроки. Учебник «Обзор физики»
помогает пересмотреть курс. В статье изложены аспекты
повторного изучения и повторения самостоятельно
учащимся элементарного курса физики, а также освещены
проблемы оценки знания учащихся по физике.
Бугунги куннинг таълимга бўлган асосий талабларидан бири – бу
рақобатбардош баркамол мутахассислар тайёрлашдир. Республикамизнинг жадал
тараққиётини амалга оширишда етук кадрларнинг ўрни беқиёсдир. Шунинг учун
бугун Республикамиз учун замонавий техника ва технологияларни тушуниб,
уларни бошқарадиган мутахассислар керак. Бунинг учун улар техника ва
технологияни асоси бўлган физикани чуқур билишлари керак.
Бу саволларга кўплаб педагоглар ва психологлар жавоб беришга ҳаракат
қилганлар. Уларнинг барчаси ўқувчиларда мустақил таълим олиш малакаси ва
кўникмаси йўқ эканлигини таъкидлашган. Шу жумладан ўқувчиларни тезкор-
экстернат услубда тайёрлаш методикалари тавсия қилинган.
Аммо, физика фани ҳам назарий, ҳам экспериментал мураккаб фан бўлгани
учун, улар таъкидлаган ва кўрсатган материалларни қўллаш билан муаммони ҳал
қилиб бўлмайди. Шу сабабли, биз қуйидаги физика фанини қисқа муддатда (2-
3ойда) қайта мустақил ўрганиш методикасини тавсия қиламиз. Бунда қуйидаги
педагогик – услубий методларни қўллаш тавсия этилади:
1.
Ўқув материалини (назарий қисмини ) блок-модул режада ўрганиш.
2.
Ягона схемада,тартибда мустақил ишлаш.
3.
ехнологик хариталардан фойдаланиш.
4.
Очиқ контрол материаллардан,тест вазифаларидан фойдаланиш.
5.
Тест вазифаларини ҳар бир бўлим бўйича ҳал қилишнинг натижаларига
қараб, оператив-тезкор равишда ўқув материалини қайтадан ўрганиш.
6.
Маълумотнома ва бошқа адабиётлардан эркин фойдалана олиш шароити
мавжудлиги.
Физикани барча бўлимларини такрорлаш ва қайта ўрганиш учун унинг
бўлимларини блок ёки модулларга ажратиб,уларнинг назарий қисмини
такрорлаш,масала ҳамда тест вазифаларини ишлашда ва уни қисқа муддатда
такрорлаш учун кунлар ва вақтларни режалаштириш зарур. Бунда яратилган
“Физикани такрорланг” ўқув қўлланма-маълумотнома катта ёрдам беради. Сабаби,
унда элементар физиканинг барча мавзуларининг қисқача тавсифи,қонун ва
ҳодисаларнинг таърифи,формула ва графиклари ҳамда физик катталикларнинг
бирликлари келтирилган. Бу эса ўқувчиларни мавзулар бўйича тезкор
конспектлашга, билимларини системалаштиришга ҳамда маълумотларни яхшироқ
эслаб қолишга имкон беради.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
509
Физика предметининг асосини физик ҳодисалар,илмий қонунлар,физик
назариялар,физик тушунчалар ва катталиклар ташкил қилади. 1-жадвалда
ўқувчилар физикани адабиётлардан ўрганишда фойдаланиладиган тавсия режа-
схемаси келтирилган.
1-жадвал
Физик ҳодисалар
Физик қонунлар
Физик назария
Физик катталиклар
1. Ҳодисанинг ташқи белги –
таснифлари.
2. Унинг амалга ошиш шарт-
шароитлари.
3. Ҳодисанинг физик, илмий
моҳияти.
4. Бу ҳодисанинг бошқа
ҳодисаларга алоқадорлиги.
5. Ҳодисанинг миқдорий
таснифлари– формулалари.
6. Ҳодисанинг амалда
қўлланилиши.
7. Ҳодисани салбий
оқибатларидан ҳимояланиш
усуллари.
1. Қонуннинг
таърифи (ўз сўзи
билан).
2. Қонунни имкон
борича символлар ва
белгилашлар асосида
ёзиш.
3. Қонунни очилиш
жараёни.
4. Қонунни
қўлланилиш
чегараси.
5. Қонунни
қўлланилиш
соҳалари.
1. Назариянинг
вужудга келиши
ҳақида қисқача
маълумот.
2. Назариянинг
базаси – асоси.
3. Назариянинг
ядроси.
4. Назариядан
келиб чиқадиган
натижалар ва
оқибатлар.
5. Назариянинг
қўлланилиш
чегаралари.
1. Физик катталикнинг
таърифи.
2. Тушунчани
символлар билан
ёзиш.
3. Физик катталик
формуласи.
4. Катталикнинг
махсус хоссалари
(вектор, скаляр).
5. Физик катталикнинг
бирликлари.
6. Физик катталикни
ўлчаш усуллари.
7. Техникада ва
табиатда
катталикнинг
ўлчайдиган
қийматлари.
Бундай умумлаштирилган адабиётни ёки мазмуни ўрганиш режа- схемаси
уқувчиларнинг ўқув ўрганиш,яни мустақил ўрганиш жараёнини фаоллаштиради
ҳамда мавзу матни устида мақсадга йўналган,уни чуқур тушунган ва онгли ҳолда
ўрганишига олиб келади. Шу жумладан, ўқувчиларнинг мавзуни механик ўрганиш
ва ёдлаб олишларига йўл қўймайди,ўқувчининг ўқув-ўрганиш фаолиятига ижодий
элементларнинг киришига олиб келади ҳамда маълумотни аниқ акслантиришга,
яъни ўрганилаётган фанни очиқ мантиқий ўрганишга имкон беради.
Физика ўрганишнинг ягона схемасини шқувчилар ўзича – мустақил ишлаб
чиқишлари керак. Бунда кунига ёки ҳафтасига неча соатдан назария ёки репетитор
билан мулоқотда бўлиши ва қанча вақт бўлимни такрорлаш,билимини
мустаҳкамлаш ҳамда системалаштириш учун керак бўладиган вақтлар тақсимот-
схемасини ҳар ўқувчи ўзининг индивидуал қобилиятларига қараб тузиб олишлари
керак бўлади. Назарий билимларни мустаҳкамлашда ўрганилган бўлим ёки
мавзулар бўйича баён ёки иншо ёзиб,сўнгра уларни ўқувчи мустақил равишда
таҳлил қилиши катта аҳамиятга эгадир.
Физикадан олинган ўқувчиларнинг назарий билимларини мустаҳкамлаш,
уларнинг савиясини текшириш ҳамда назарий билимларни амалда қўллай билиш
малакаси ва кўникмасини ҳосил қилиш учун албатта физикадан масала ва тест
вазифаларини ечиш керак бўлади.Шунинг учун ҳам рус методистларидан бири
П. Ворошилов, “Физикани масала ечмасдан ўрганиш – бу сувга тушмасдан сузишни
ўрганишдир” – деган эди.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
510
Масалани ечиш услублари турлича бўлиб, у ишда батафсил тавсифланган. Шу
билан бирга, биз масала ечишнинг қуйидаги қоидаларини тавсия этамиз:
1.
Масала шартларини физик катталаиклар ва белгилар асосида ёзиб олиш.
2.
Физик катталикларни бир хил (СИ) системасида ифодалаш.
3.
Физик масалани моҳиятининг акслантирувчи схематик расм, чизма ёки
графикни чизиш.
4.
Масалани умумий кўринишда ёзиш.
5.
Масала ечимининг тўғрилигини физик катталиклар бирликлари орқали
текшириш.
6.
Ҳисоблашни амалга ошириш.
7.
Жавоб ёзиш (керак ҳолларда изоҳи билан).
Технологик харита ўқувчиларнинг физикани ўрганишдаги йўл кўрсатувчиси
бўлади. Технологик харита ёрдамида ўқувчи қайси бўлим ёки модулни қайси
адабиётларнинг қайси мавзу, расмлари, формулалари, масалалари ҳамда тест
вазифалари асосида ўрганиш кераклигини режалаштириб олади.
Лекин охирги йилларда яратилган ўқув адабиётларини, дарсликлар,
маълумотномалар ҳамда ДТМ тамонидан чоп этилган тест вазифалари тўпламлари
бу жараённи осонлаштиради.
Шу жумладан, очиқ контрол материаллари ва тест вазифаларидан
фойдаланиш учун етарлича адабиётлар мавжуд. Бунинг учун 5 та қийинлик
даражаларига эга бўлган К.А. Турунметов ва бошқалар тамонидан ёзилган
“Физикадан масалалар тўплами” ҳамда рус тилида Т.М. Оплачко, К.А. Турсунметов-
нинг “Физика I” ва “Физика II” ўқув қўлланмалари шунингдек, турли йилларда
умумлаштирилиб чоп этилган тестлари тўплами чоп этилган.
Ўқувчи физиканинг ҳар бир бўлими (ёки модули) ни назарий ўргангандан
сўнг, мустақил равишда масалалар ва тест вазифаларини (бунда ҳар бир бўлим учун
камида 90-100 та тест вазифаларини) ечиши ҳамда уларнинг ечимларини
жавоблари билан таққослаб,ўзини-ўзи баҳолаши керак.Тажрибалар шуни
кўрсатадики,масала ва тест вазифаларини тўғри ечиш даражаси 50%дан кам
бўлса,мавзу тўла қайтадан ўрганилиши керак, 70%дан кам бўлса,мавзуни қисқа
муддатли такрорлаш билан чегараланиш; 70%дан юқори бўлса,янги бўлим ёки
мавзуни ўрганишда давом этиш керак. Сабаби, физиканинг бўлимлари бир-бири
билан боғлиқ ва ўқувчи кийинги бўлимларни ўрганиш жараёнида унинг малакаси
ва кўникмаси ортиб боради.
Лекин шуни таъкидлаш жоизки, ўқувчи физиканинг маълум бўлимини
ўргатишда қўпол хатоликларга йўл қўйса,албатта бу хатоликлар устида алохида
ишлашлари, ўқитувчи ёки репититор ёрдамида уларни бартараф қилиш
омилларини ишлаб чиқишлари керак бўлади.
Мустақил иш фаолиятида ўқувчида маълумотнома ва жадваллардан ҳамда
очиқ электрон дарсликлардан фойдаланиш имкониятлари бўлиши керак. Бунинг
учун биз томондан яратилган “Физикани такрорланг” маълумотномаси ҳамда қатор
ўқув қўлланмалардан ўқувчилар назарий саволларга деярли тўла жавоб оладилар.
Очиқ электрон дарсликлар сифатида Россияда ишлаб чиқилган “Физикон”,
“Помош абутириенту” кабилардан фойдаланилса, О. Тигай ва К.А. Турсунметовлар
томонидан ишлаб чиқилган ўргатувчи-назорат қилувчи электрон дарсликдан
фойдаланиш самаралироқ бўлади. Шу жумладан, бу электрон дарсликда тест
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
511
назорат саволлари жавоблари берилган бўлиб,унда жавобни баҳолаш дастури
мавжуд. Шунингдек, аниматция материалларидан ташқари унда виртуал
лаборатория ишлари мавжуд бўлиб,уларни бажариш асосида ўқувчилар
ўзларининг назарий билимларини мустаҳкамлашлари мумкин.
Яримўтказгичлар физикасини қайта ўрганувчилар бу бўйича яратилган
виртуал лаборатория ишларидан, масала ечишни ўрганишда эса замонавий
технологиялар асосида яратилган «Яримўтказгичлар физикасидан саволлар ва
масалалар тўплами» дан фойдаланиш мумкин. Яна шуни таъкидлаш лозимки,
мустақил физикани ўрганиш жараёнида интернет тармоғидаги маълумотлардан
самарали фойдаланишлари мумкин. Унда қатор масалалар тўпламларининг
ечимлари рус ёки инглиз тилларида мавжуд.
ФОЙДАЛАНГАН АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ:
1.
Вершинин В.Н., Павловская Л.М. Методика и организация общеобразова-
тельного экстерната. Завуч. 2003. – № 4. – С. 18–24.
2.
Хусанов З.Ж, Турсунметов К.А., Турдиев Н.Ш. // Физикадан ўқувчиларнинг
мустақил ишларини ташкил этиш ва ўтказиш шакллари. Физика, математика,
информатика. – Тошкент: – 2012. – № 2. – Б. 71–76.
3.
Бабанский Ю.К. Ҳозирги замон умумий ўрта таълим мактабида ўқитиш
методикаси.
Т.: Ўқитувчи, 1990. – Б.230.
4.
Усова А.В., Вологодская З.А. Самостоятельная работа учащихся по физике
в средней школе.
М.: Просвещение, 1983.
5.
Усова А.В., Завьялов В.В. Самостоятельная работа учащихся в процессе
изучения физики. Высшая школа, 1984.
С. 96.
6.
Tursunmetov va boshq. Fizikadan masalalar to‘plami. Akademik litsey va kasb-
hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma. – Т.: O‘qituvchi, 2012.
B. 264.
7.
Гидронович В.А. Организация обобщенного поторения и выпускных
экзаменов по физике. Автореф.дисс.канд.пед.наук. – М.: 1988. – C. 21.
8.
Атоева М.Ф. Периодичность обучения физике. Аспирант и соискатель. –
Москва, 2010. – №6. – С. 41-43.
9.
M.F. Аtoyeva. Interdisciplinary relations in physics course at specialized
secondary education. The Way of Science. – Volgograd, 2016. – № 9 (31). – P. 22–24.
10.
M.F. Аtoyeva. The significance of periodicity at teaching physics. The Way of
Science. – Volgograd, 2016. – № 10 (32). – P. 62–64.
11.
Атоева М.Ф. Эффективность обучения электродинамике на основе
технологии периодичности. The Way of Science. – Volgograd, 2016. – № 10 (32). –
P. 65–66.
12.
M.F. Аtoyeva. Use of Periodicity in Teaching Physics. Eastern European Scientific
Journal. – Düsseldorf-Germany, 2017. № 4. – P. 35-39.
13.
M.F. Аtoyeva. Didactic foundations of inter-media relations in the training of
university students. International Scientific Journal. Theoretical & Applied Science. p-ISSN:
2308-4944 (print) e-ISSN: 2409-0085 (online). Year: 2020 Issue: 06 Volume: 86, – Р. 124.
14.
M.F. Аtoyeva, R. Safarova. Pedagogical integration as a means of forming
professionally important qualities among students of a medical university. Academicia.
ISSN: 2249-7137 Vol. 10, Issue 8, August 2020. Impact Factor: SJIF 2020 = 7.13
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal https://saarj.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
512
15.
M.F. Аtoyeva. Pedagogical Tests As An Element Of Types Of Pedagogical
Technologies. The American Journal of Applied Sciences, 2(09), (TAJAS) SJIF-5.276 DOI-
10.37547/tajas Volume 2 Issue 9, 19.09.2020. ISSN 2689-09. 92 The USA Journals, USA
www.usajournalshub.com/index.php/tajas – PP. 164–169. Имп.5.2.
16.
Farkhodovna A.M. (2020). The problems of preparing students for the use of
school physical experiment in the context of specialized education at secondary schools.
European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (9), 164-167.
17.
Saidov S.О., Fayzieva Kh.A., Yuldosheva N.B. Atoyeva M.F. The Elements
of Organization Of The Educational Process On The Basis Of New Pedagogical
Technologies. The American Journal of Applied Sciences, 2(09), (TAJAS) SJIF-5.276 DOI-
10.37547/tajas Volume 2 Issue 9, 19.09.2020. ISSN 2689-09.92 The USA Journals, USA
www.usajournalshub.com/index.php/tajas. – PP. 164–169. Имп. 5.2.
18.
Atoeva Mehriniso Farhodovna, Arabov Jasur Olimboevich, Kobilov Bakhtiyor
Badriddinovich. (2020). Innovative Pedogogical Technologies For Training The Course Of
Physics. The American Journal of Interdisciplinary Innovations and Research, 2(12),
PP. 82–91.
19.
Nazarova S.M., R.Kurvantaev. Evolution and the forecast of development of the
irrigated soils of Bukhara region. Proceedings of the III Tashkent international innovation
forum. TIIF – 2017. – Tashkent. – PP. 210–215.
20.
Nazarova S.M., G.T. Zaripov Granulometrik composition irrigated soils of
Bukhara region Journal of critical reviews ISSN-2394-5225.vol.7 ISSUE17.2020
21.
Nazarova S.M., G.T. Zaripov Physico-mechanical properties of irrigated meadov
soils of the Bukhara region (on the example of the Zjandar Dictrict) The American journal
of applied sciences.АКШ. volume-02. ISSUE. 10/2020.
22.
G.T. Zaripov., Nazarova S.M., The USE of local vegetables raw materials in the
production of the soft drinks. The American journal of applied sciences. АКШ. volume-
02.issue. 10/2020.
23.
Nazarova S.M., Turayeva M., Mamurova M., Physico-mechanical properties of
irrigated meadov soils of the Bukhara Academiya an international multidisc iplinary
research journal vol. 11. issue 1. january 2021.
24.
Narzullaev M.Н., Teshaey O. Representation of the natural science picture of the
world in the process of teaching students at academic lyceums and professional colleges.
Internatsional scientific and praktikal conference WORLD Science/ Rost Publishing
Dubai 2015.
25.
Narzullaev M. Bспользование астрономических знаний в формировании
экологической культуры студентов. Международный академический вестник УДК
00(082) № 1 (45) ISSN 2312-5519 ББК 65.26 2020 [12+].
26.
Atoeva Mehriniso Farhodovna, Eshmirzaeva Matluba Abdishukurovna. (2021).
Application Of The Law Of Conservation Of Energy In Economics. The American Journal of
Applied Sciences, 3(01). – PP. 93–103.
27.
Zebiniso ATOYEVA, The use of innovative pedagogical technologies in mathematics
in secondary schools. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and
innovations Journal home page: https://inscience.uz/index.php/socinov/index/.
28.
Rahima Safarova, Characteristics of teaching physics in medical institutes,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations. Journal
home page: https://inscience.uz/index.php/socinov/index.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 3 (2021) / ISSN 2181-1415
513
29.
Safarova Rakhima Sattor kizi, Preparing students for use of school physical
experiment in the process of teaching physics, European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol. 8 No. 9, 2020 ISSN 2056-5852.
30.
Khusanov Zafar Jurakulovich. (2021). The Requirements For Students’s
Independent Work. The American Journal of Social Science and Education Innovations,
3(01). – PP. 235–243.
