Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of Russian classical writers in teaching Russian
in Uzbek schools
Numon AXMEDOV
1
Shahrisabz branch of Tashkent State Pedagogical University named after Nizami
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The main points of this article are about the importance of
teaching Russian language and literature in general secondary
schools and its formation as a science. The object of research is
also the work of Russian classics and their translation into Uzbek.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
native language,
Russian language and
literature,
interethnic harmony,
development of literary
criticism,
Russian classical writers,
translation of literature in
Russian and Uzbek
languages.
O‘zbek maktablarida rus tilini o‘qitishda rus klassik
yozuvchilarining ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
ona tili,
rus tili va adabiyoti,
millatlararo totuvlik,
adabiyotshunoslik
sohasining rivojlanishi,
rus klassik yozuvchilari,
rus va o‘zbek tillaridagi
adabiyotlarning tarjima
qilinishi.
Maqolada asosiy e’tibor o‘rta maktablarda rus tili va
adabiyotini o‘qitish va uning fan sifatida shakllanishining
ahamiyatiga qaratilgan. Tadqiqot ob’ektiga shuningdek, rus
klassikasining asarlari va ularning o‘zbek tiliga tarjimasi ham
kiradi.
1
Lecturer, Shahrisabz branch of Tashkent State Pedagogical University named after Nizami, Shahrisabz, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
260
Роль русских классиков в преподавании русского языка
в узбекских школах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
родной язык,
русский язык и
литература,
межнациональное
согласие,
развитие
литературоведения,
русские писатели-
классики,
переводы литературы
на русский и узбекский
языки.
Основное внимание в статье уделяется важности
преподавания
русского
языка
и
литературы
в
общеобразовательных школах и его становлению как
науки.
Объектом
исследования
также
являются
произведения русских классиков и их перевод на узбекский
язык.
Bugunki kun mustaqil O‘zbekistonda o‘zbek xalqi bilan bir qatorda, tili, madaniyati turfa
xil bo‘lgan boshqa ko‘plab xalqlar yashab kelmoqda. Mamlakatning xorijiy etnik (o‘zbek
bo‘lmagan) aholisi vakillari o‘z maktablariga ega bo‘lib, ularda o‘quvchilarni o‘z xalqlarining urf-
odatlari va madaniyati bilan tanishtiradilar va mana shunday etnik xalqlarni birlashtiray otgan til
rus tilidir. Shuning uchun ham umumta’lim maktablarida rus tilini o‘qitishga va uni ravnaq
toptirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Har bir ta’lim muassalarida, maktabgacha ta’limdan tortib
oily va undan keyingi ta’limda ham ta’lim tili rus tili bo‘lgan guruhlar va yo‘nalishlar mavjud.
Ushbu guruhlar rus hamda rus bo‘lmagan o‘quvchilarga O‘zbekiston Respublikasining davlat tili
sifatida o‘zbek tilini shu bilan bir qatorda rus tilini yetarlicha ravon bo‘lishini ta’minlashi va ularni
O‘zbekistonning barcha xalqlari uchun umumiy madaniy, birlashtiruvchi ahamiyatga ega bo‘lishi,
o‘zbek va rus adabiyoti (madaniyati) bilan tanishtirishi kerak. Bu zamonaviy sharoitda, birinchi
o‘rinlarda xalqlarning madaniy o‘zaro munosabatlarini tashkil etish, talabalarning Rossiyaning
boshqa milliy adabiyotlari (madaniyati) bilan aloqalarini shakllantirish vazifasi qo‘yilgan.
Milliy maktabda rus adabiyotini o‘qitish metodikasida “ikkita (mahalliy va ruscha) og‘zaki
va badiiy tizimlarning kommunikatsiyasi” tushunchasi paydo bo‘ldi. Bu taniqli qirg‘iz metodisti
L.A. Shayman tomonidan taklif qilingan bo‘lib, u turli xalqlarning badiiy idrok etishlari o‘rtasidagi
ziddiyatni ta’kidlab, rus adabiyoti idrokini rivojlantirish va boyitish uchun ushbu tafovutni
aniqlash va oldindan ko‘rish kerak deb hisoblagan [4]. L.A. Shayman asarlarida o‘quvchilarning
mahalliy adabiyotida (madaniyatida) milliy xususiyatni aniqlashga ko‘proq e’tibor qaratiladi.
O‘zbek adabiyoti qabul qilinadigan milliy va madaniy muhitning o‘ziga xos xususiyatlarini inkor
qilmasdan, biz rus adabiyotining o‘ziga xosligini, tarixiy shakllangan ma’naviy muhitni hisobga
olishni bir xil darajada muhim deb bilamiz. Shu sababli, milliy maktabda maktab adabiyotini
o‘qitishning eng muhim masalalaridan biri ham mahalliy, ham rus adabiyoti yozuvchilari
tomonidan dunyoga xos qarashlarini, ularning ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini, o‘ziga xosligini
ona va rus adabiyoti tizimini o‘zaro bog‘lash zarurat hisoblanadi.
Mamlakatimiz folklorlari va milliy adabiyotlarining umumiy jihatlari juda ko‘p: shuning
uchun qahramonlarning o‘z ona yurtiga, mehnatga, ularni o‘rab turgan tirik tabiatga munosabati,
yaxshilik va yomonlik, or-nomus, vijdon va boshqalarni anglashi o‘xshash. Ammo aniq farqlar
ham mavjud.
Milliy (o‘zbek) va rus adabiyotlarida milliy o‘ziga xoslikni oshkor qilish har ikkala
adabiyotga xos bo‘lgan tipologik umumiylikni taqqoslashda topish va shu jamiyat orqali
talabalarni ular uchun boshqa (mahalliy bo‘lmagan) madaniyatga o‘tkazish uchun zarurdir. Shu
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
261
bilan birga, boshqa madaniyat bilan tanishish, tabiiyki, mahalliy madaniyatning allaqachon
mavjud bo‘lgan qiyofasiga joylashtirilgan.
Tipologik umumiylikka tayanish uslubiy jihatdan ahamiyatli bo‘lib tuyuladi: milliy
maktabda, umuman rus bo‘lmagan har qanday auditoriyada rus adabiyotini o‘rganish
xususiyatlarini belgilaydi. Rus va o‘zbek adabiyotini birlashtirish metodikasining elementlari
ko‘plab rus bo‘lmagan o‘quvchilar o‘qiyotgan rus maktablarida ham qo‘llanilishi mumkin. Bu
mamlakatda rus maktabining yo‘q bo‘lib ketishi xavfi paydo bo‘lishining oldini olishga yordam
beradi. So‘nggi paytlarda rus maktabining milliy mintaqada mavjudligini inkor etish tendentsiyasi
haqida gap boradi, chunki u nafaqat rus bolalarini, balki boshqa etnik guruhlarning vakillarini
ham tarbiyalaydi.
O‘zbekistonda rus tiliga o‘qitish asosan XIX-asr yarmiga borib taqaladi. Bunga sabab
mustamlaka bo‘lgandan so‘ng to‘liq rus tilini o‘rgangan o‘zbek yoshlari ziyoli bo‘la boshlaganidir.
19-asrning ikkinchi yarmidan boshlab Toshkent, Buxoro va Xiva maktablarida Pushkin,
Gogol, Lermontov, Nekrasov, Tolstoy va boshqalarning asarlarini o‘rganila boshlandi. 19-asrda
A.S. Pushkinning ertaklari tarjima qilingan. Buxoro, Xiva va Toshkentdagi madrasalarda o‘quv
dasturiga kiritilgan “Baliqchi va baliq haqidagi ertak” («Сказка о рыбаке и рыбке») eng ko‘p
o‘qilgan. Ertaklarning tarjimalari 1899-yilda A.S. Pushkin tavalludining 100 yilligi sharafiga kitob
sifatida nashr etilgan. 1905-yildan buyon buyuk shoirning asarlari bilan tanishish kengayib
bormoqda. Bu masalada ziyolilar-demokratlar Behbudiy va Avloniy faol edilar. Ular Sa’diy, Jomiy,
A. Navoiy asarlari bilan bir qatorda I. Krilov, L.N. Tolstoy, K. Ushinskiy, A. Pushkin asarlaridan
foydalanib maktablarda dars berganlar.
1930–1940-yillarda ko‘plab o‘zbek yozuvchilari rus adabiyoti klassiklarining badiiy
asarlarini tarjima qilish bilan shug‘ullanishgan. Abdulla Qahhor M.Gorkiyning “Mening
universitetlarim” («Мои Университеты»), “Chelkash” («Челкаш»), A. Pushkinning
“Kapitanning qizi” («Капитанская дочка»), A.P. Chexovning Kashtanka” («Каштанка»),
“Xameleyon” («Хамелеон»), “Amaldorning o‘limi” («Смерть чиновника») va boshqa
hikoyalarini tarjima qilgan. Abdulla Qahhor Lev Tolstoyning “Urush va tinchlik” («Война и мир»)
dostonini ham tarjima qilgan. Oybek A. Pushkinning “Evgeniy Onegin” («Евгений Онегин»),
M.Yu. Lermontovning “Maskarad” («Маскарад») asarlarini tarjima qiladi.
“Tarjima ustida ishlash jarayonida men muqarrar ravishda har bir so‘z, satr, jumla haqida
o‘ylashim kerak, shuning uchun men butun borlig‘im bilan she’riyatning ulkan ishini, uning
hayotini chuqur bilishga bo‘lgan talabini chuqur his qildim”, deb ta’kidlaydi [1, 340]. U “Urush va
tinchlik” dostonining tarjimasi ustida ishlaganida, yozuvchining badiiy uslubining o‘ziga xos
xususiyatlarini anglagan, shuningdek, uning xarakter yaratish tamoyillari bilan tanishgan. “Lev
Nikolayevich Tolstoy rassom sifatida biz uchun ... mahorat manbai, go‘yo maktab ...” [1, 279].
A.S. Pushkin asarlarining tarjimalarida boshqa yozuvchilar ham qatnashgan. H. Olimjon
“Suvparisi” («Русалка»), “Kavkazasiri” («Кавказский пленник») she’rlarini, Zulfiya – “Boris
Godunov” («Борис Годунов») dramasini, M. Shayxzoda – “Motsart va Salyeri” («Моцарт и
Сальери») she’rlari va dramasini, T. Fattoh – “Lo‘lilar” («Цыгане») she’rini tarjima qildilar.
Cho‘lpon asosan N.V. Gogol asarlarini tarjima qilgan. O‘zbek yozuvchisi Mirtemir A. Pushkin
asarlari, Nekrasov she’rlarini o‘rgangan va tarjima qilgan.
O‘tgan asrning 30-yillarda N.V. Gogolning “Nikoh” («Женитьба») va “Revizor”
(«Ревизор») komediyalari, A.Ostrovskiyning “Bo‘ron” («Гроза») pyesasi, M.Gorkiyning “Yegor
Bulichev” («Егор Булычев») va boshqa o‘nlab asarlar tarjima qilindi. Yigirmanchi asrning 50–
60-yillari Oybek M.Yu. Lermontovning “Jin” («Демон») ni tarjima qiladi, “Pushkin” she’rini
yozadi, u she’rda shoirga minnatdorchilik bildiradi. [2, 249].
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
262
O‘zbekistonda S. Borodin, M. Sheverdin, V. Yan, Ya. Ilyasov, A. Udalov, B. Parmuzin kabi
yozuvchilar o‘z asarlarini rus tilida yaratdilar. Rus yozuvchilari Rossiyaning qadimgi tarixini, O‘rta
Osiyo va Evropa xalqlarini o‘rgandilar, Sharq xalqlarining qadimiy yodgorliklarini yaxshi bildilar.
Ilyosov Xorazmning qadimiy tarixi mavzusiga bag‘ishlangan “G‘azab yo‘li” («Тропа гнева»)
romani (1956), “Qora beva” («Черная вдова») (1966) va “Oltin tasvir” («Золотой истукан»)
(1973) hikoyalarini tarjima qilgan. V. Yan (1875–1854) – rus yozuvchisi, O‘zbekistonda
yashagan. U “Qo‘rg‘ondagi chiroqlar” («Огни на курганах») romanini (1932), “Chingizxon”
trilogiyasini (1939), “Oxirgi dengizga” («К последнему морю» (1955) va boshqalarni yozgan.
Qadimgi Xorazm tarixini aks ettirishda V. Yanning “Chingizxon” romani alohida o‘rin tutadi, unda
muallif mo‘g‘ul-tatarlarning Osiyo va Evropa mamlakatlariga hujumini chinakam va aniq
tasvirlashga muvaffaq bo‘ldi.
20-asr oxirida o‘zbek shoiri Abdulla Oripov (1941–2016) “Pushkin” she’rini yozdi. Uning
she’ri mulohaza va hissiy kechinmalarga boy, o‘quvchiga ulkan rus shoiri obrazi taqdim etiladi,
go‘yo shoir-muallif tomonidan yangicha kashf etilgan. U A.S. Pushkin haykali tomon burilib, u
bilan suhbatlashadi. A. Oripov Pushkinni “yuksak she’riyat ustuni”, “abadiy ezgulikning tug‘ma
qo‘shiqchisi”, “tabiatning abadiy yosh qo‘shiqchisi ...” deb ataydi [4].
So‘nggi ikki asr davomida Rossiyaning mumtoz adabiyoti she’riy Sharqni dono va go‘zal
qadimiylik mamlakati sifatida ochdi va kashf etmoqda, shuningdek, O‘zbekiston yozuvchi va
shoirlari Evropa va Sharq asarlarini sinchkovlik bilan o‘rganib, o‘zlarining ajoyib ijodlarini
yaratdilar.
Mana shunday izlanishlar, tarjimalar orqali O‘zbekistonda rus adabiyoti manbaalari boyib
bormoqda, natijada “Adabiyot” fani ravnaq topdi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida “Adabiyot”
fanining asosiy vazifasi o‘quvchilarning umumiy madaniy saviyasini oshirish, estetik ufqlarini
yanada kengaytirish, axloqiy yo‘nalishlarini chuqurlashtirish va ruscha nutqni takomillashtirishdan
iborat.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Айбек. Сочинения. – Ташкент, 1974. Том 9.
2.
Алимджан Х. Литература узбекского народа // Литература и искусство, 1934.
3.
Бахтин М. Эстетика словесного творчества. – М.: Искусство, 1979. – С. 424.
4.
Салаев К.Б. Русская литература в Узбекистане / К.Б. Салаев. – Текст:
непосредственный // Молодой ученый. – 2017. – № 12 (146). – С. 649–651. – URL:
https://moluch.ru/archive/146/40883/.
5.
Чепрунов Б.В. Золотая паутина. – Ташкент, 1963.
6.
Черкезова М.В. Русская литература в системе литературного образования
в школах с русским (неродным) и родным (нерусским) языком обучения. Вестник
ТГГПУ. 2011. №3(25) УДК 37.041.
7.
http://marifat.uz/uchitel-uz/rubriki/obshee-srednee-obrazovanie/927.htm.
8.
https://uz.sputniknews.ru/20201105/Russkiy-yazyk-v-Uzbekistane-malo-
vremeni-mnogo-zhelaniya-i-fishki-v-izuchenii-15332360.html.
9.
https://www.dissercat.com/content/khudozhestvennyi-tekst-kak-sredstvo-
obucheniya-russkomu-yazyku-v-natsionalnoi-shkole.
