Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of human values in the educational process of
primary school students
Zebiniso ABDURAKHIMOVA
1
Samarkand State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
15 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
The results of the study of the role of human values in the
educational process of primary school students by the
questionnaire method are presented in the article.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp141-147
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
human values,
outdoor games,
educational processes,
survey results.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘quv tarbiyaviy
jarayonida umuminsoniy qadriyatlarning o‘rni
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
umuminsoniy qadriyatlar,
harakatli o‘yinlar,
o‘quv jarayonlari,
so‘rovnoma xulosalari.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘quv tarbiyaviy
jarayonida umuminsoniy qadriyatlarining o‘rni haqida
so‘rovnoma usuli bilan o‘rganish natijalari keltirilgan.
Роль общечеловеческих ценностей в образовательном
процессе учащихся начальных классов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
общечеловеческие
ценности,
подвижные игры,
образовательные
процессы,
результаты опроса.
В статье представлены результаты исследования роли
общечеловеческих ценностей в образовательном процессе
учащихся начальных классов методом анкетирования.
1
Doctoral Student, Samarkand State University. E-mail: abduximova@samdu.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
142
DOLZARBLIGI
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
11.05.2022-yilda
PF
–
134-sonli
“2022–
2026-
yillarda xalq ta’limini rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash to‘g
‘risida” Farmoni e’lon qilingan. Farmonda maktab o‘quvchilarining bilimi va
ko‘nikmalarini shakllantirish, ularni milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik
ruhida tarbiyalash, o‘qituvchi kasbi nufuzini va peda
goglarning sifat tarkibini oshirish,
darsliklar va o‘quv metodik majmualarni zamon talablari asosida takomillashtirish, xalq
ta’limi muassasalarining xalqaro standartlarga javob beradigan zamonaviy modellarini
barpo etish asosiy maqsad etib belgilangan[1].
Yurtboshimiz 2017-yil 15-
iyun kuni Toshkentda bo‘lib o‘tgan “Ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash –
davr talabi”
mavzuidagi anjumanda so‘zlagan nutqida yosh avlod tarbiyasi haqida alohida to‘xtalib
o‘tdi. Jumladan, “Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala –
bu
yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-
turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyo qarashi bilan
bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ham
ko‘proq his etadigan kim –
yoshlar.
Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un
bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning
avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks
-
sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga
undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya
hisobidan”, deya ta’kidladi Prezidentimiz
[2].
Dunyo ta’lim tizimida kichik yoshdagi o‘quvchilarning sog‘lom fikr hamda
qadriyatlarga mos ravishda tarbiya topishi, ijtimoiy xususiyatlari, etnopedagogik hamda
etnopsixologik jihatlarini tadqiq etish, harakatli o‘yinlar orqali umuminsoniy
qadriyatlarimizni tiklash turli xil ta’lim
texnologiyalari orqali amalga oshirish dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Ta’lim
-tarbiya jarayonida innov
atsion ta’lim texnologiyalarini
qo‘llash vositasida qadriyatlarga bo‘lgan ijobiy munosabatni tarbiyalashga qaratilgan
ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Komputer o‘yinlari rivojlanayotgan
davrda,
yoshlarning harakatli o‘yinlarga bo‘lgan ehtiyojini rivojlan
tirishning pedagogik nuqtai-
nazardan umuminsoniy qadriyatlarni harakatli o‘yinlar orqali o‘rganilishi voqealilikni
atroflicha idrok etish mohiyatiga ko‘ra muhim ahamiyat kasb etadi.
Xo‘sh, qadriyatning o‘zi nima? Qadriyatlar deganda, inson va insoniyat uch
un
ahamiyatli bo‘lgan barcha narsalar tushuniladi. Qadriyatlarning mohiyati insonlarning
tarixiy tajriba an’analarini kelgusi avlodlarga to‘la
-
to‘kis yеtkazish, o‘rgatish, ta’lim
-tarbiya
berish orqali izohlaymiz. Shuning uchun milliy ma’naviy qadriyatlarni
e’zozlab, ardoqlab,
chin dildan bajarish va ularni o‘z holida saqlash, shu bilan birga, umuminsoniy qadriyatlarni
oila muhitiga uyg‘unlashtirish dolzarb masaladir. Qadriyatlar mazmunan xilma
-xil turlarga
bo‘linib, hayotning barcha jabhalarini qamrab olgan
. Jumladan, inson va uning hayoti eng
oliy qadriyat hisoblanadi. Inson yo‘q joyda biror narsaning qadr
-
qimmati haqida so‘zlashga
hojat ham yo‘q. Shuning uchun ham inson qadr
-
qimmatini e’zozlash, uning turmushini
yaxshilash, bilimi va madaniy saviyasini riv
ojlantirish, sog‘lig‘ini saqlash, hayotini himoya
qilish davlatimiz siyosatining asosiy yo‘nalishini tashkil etadi.
Jismoniy tarbiya o‘quv jarayonida harakatli o‘yinlardan maqsad nima? Albatta, bu
ermak uchun o‘ynalmaydi. Chunki, bu zukko xalqimizning asr
lar mob
ф
aynida jamlagan
ma’naviy javohirlar majmuasidir. Harakatli o‘yinlarning mohiyati sodda, qiziqarli tuzilgan
bo‘lib, uning mag‘ziga xalqona ohang, milliylik, mehr
-oqibat, jasorat, mardlik,
vatanparvarlik, fidoiylik, insoniylik kabi tuyg‘ular singdiri
lgandir.
Ta’lim va tarbiyaning
bunday uyg‘unligi yetuk insonni tarbiyalash uchun dastur vazifasini o‘taydi
[7].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
143
MAQSAD VA VAZIFALARI
Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining o‘quv tarbiyaviy jarayonida umuminsoniy
qadriyatlarning o‘rni va ahamiyati haqida jismoniy tarbiya o‘qituvchilari ishtirokida
o‘tkazilgan anketa
-
so‘rovnoma usuli orqali muammolarni o‘rganish.
TADQIQOT USULLARI VA TASHKIL ETISH
Tadqiqot davomida ilmiy-uslubiy adabiyotlar materiallarini umumlashtirish va
tahlil qilish, pedagogik kuzatish, anket
a ishlab chiqish va uni o‘tkazish, ekspertlar
fikrining o‘zaro moslik darajasini hisoblash usullaridan foydalanildi.
Sohaning yetakchi
mutaxassislaridan iborat bo‘lgan ekspertlar guruhiga oldindan ishlab chiqilgan anketa
savollariga javob berishlari taklif etildi. Bunda, jismoniy tarbiya soha vakillarining yetuk
pedagog-kadrlaridan iborat 70 nafar respondentlari ishtirok etdi.
Respondentlarga avvaldan ishlab chiqilgan tasdiqlovchi, ya’ni “sezilarli ijobiy”,
qisman tasdiqlovchi-
qisman inkor etuvchi “ijobiy, sezish ancha qiyin” hamda to‘liq inkor
etuvchi, ya’ni “o‘zgarish yo‘q” va “aytolmayman” singari javoblar beriladigan 11 ta
savollar tashkil etildi. Ko‘zlangan maqsad yuzasidan so‘rovnoma o‘tkazildi va natijalar
quyidagicha bo‘ldi.
Tadqiqot natijalari va ularni muhokama qilish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
144
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
145
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
146
11.
O‘quvchilar o‘quv tarbiyaviy jarayonida harakatli o‘yinlardan samarali
foydalanish uchun qanday takliflaringiz bor? (javob yozma tartibda keltirilgan) Quyidagi
savolga yozma javoblar:
–
Harakatli o‘yinlarni 5
-11 sinflar uchun ham joriy qilish kerak.
–
Salomatlikni yaxshilash va jismoniy barkamollikni yuksaltirishda harakatli va
xalq milliy o‘yinlarining xususiyatlari, fazilatlari va tarbiyaviy mohiyati muhim
ahamiyatga ega.
–
O‘quvchilarga o‘yinni sharti bilan birgalikda maqsadini ham tushuntirish kerak aslida.
O‘yinda axloqiy fazilatlar mavjudligini, masalan, do‘stona harakatlar, atrofdagilarga e’tiborsiz
bo‘lmaslik kerakligi, harakatlanayotgan vaqtda boshqalarga noqulaylik tug‘dirmasli
k va
tajovuz yetkazmaslik kabi xislatlarni tushintira olish zarur.
–
Maktablarda harakatli o‘yinlar nazariy tartibda ham o‘tilishi zarur.
–
Dars davomida ko‘proq milliy va qadriyatlarimizni rivojlantiruvchi harakatli
o‘yinlardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir va h.k.
Shu kabi turli xil yozma javoblar so‘rovnomaning so‘nggi qismidan joy olgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
147
XULOSA
So‘rovnoma natijalaridan ko‘rinib turibdiki, jismoniy tarbiya dars jayonida
harakatli o‘yinlardan ko‘proq foydalanish maqsadga muvofiq. Harakatli o‘yinlarning
tarbiyaviy ahamiyatini unda umuminsoniy qadriyatlar mujassamligini nazariy jihatdan
tushuncha berish lozimligi bilinib turibdi. Doimiy bir xil o‘yinlardan
foydalanmasdan
yo‘qolib borayotgan, xalqimiz milliyligiga qadriyatlarimizga mos, t
arbiyaviy jihatdan
o‘rnak bo‘ladigan harakatli o‘yinlardan foydalanish lozim. Qadriyatlarimizda qardosh
millatlarga nisbatan hurmat, do‘stona aloqalar mavjudligi sababli qoraqalpoq, tojik,
turkman, turk xalqlarining qadriyatlariga mos harakatli o‘yinlarnin
g ahamiyati, uning
farzand tarbiyasidagi o‘rni haqida ham fikrlarni jamlash ularni o‘rganish kabi
ma’lumotlar bazasini to‘plash so‘rovnomaning muhim o‘rganilishi va uni o‘zimizda
qo‘llanilishi kerak bo‘lgan vazifasini belgiladi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.05.2022
-yildagi PF
–
134-sonli
“2022–
2026-
yillarda xalq ta’limini rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash to‘g
‘risida” farmoni.
2.
Sh.Mirziyoyevning “Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash,
muqaddas dinimizning
sofligini asrash
–
davr talabi” ma’ruzasidan. “Xalq so‘zi” gazetasi, 16
-
iyun № 119.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlarni ma’naviy
-axloqiy va
jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim
-tarbiya berish tizimini sifat jihatidan
yangi bosqichga ko‘tarish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 2018
-yil 14-avgustdagi PQ-3907
qarori.
4.
F.Q.Axmedov, Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi. Jizzax, 2021.
5.
O. Musurmanova, Ma’naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. –
Toshkent:
“O‘qituvchi”, 1996.
6.
O.P. Umurzoqov, Umuminsoniy qadriyatlar: milliy an’ana va urf
-odatlar
takomillashmoqda. G.G. O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar, 1992 №2.
7.
K. Maxkamjonov, Boshlang‘ich sinflarda jismoniy tarbiya. Toshkent. “O‘qituvchi”
1986.-B.13-14.
