24
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal bases of interaction between state bodies and non-
governmental non-profit organizations in the Republic of
Uzbekistan
Dilshod RAJABOV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2023
Received in revised form
15 April 2023
Accepted 25 April 2023
Available online
15 May 2023
In the Republic of Uzbekistan, the constitutional and legal
bases of interaction between state bodies and non-
governmental non-profit organizations are considered in the
article. The system of constitutional and legal bases of the
interaction of state bodies with non-governmental non-profit
organizations in the Republic of Uzbekistan is analyzed on the
basis of the current Constitution and Laws of the Republic of
Uzbekistan, by-laws, and on the basis of scientific views of
scientists in this field as well. In our country, the need for
systematization of regulatory legal acts regulating the
interaction of state bodies with non-governmental non-profit
organizations has been currently determined. Proposals have
been put forward to systematize laws and by-laws regulating
the interaction of state bodies with non-governmental non-
profit organizations.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss3/S-pp338-346
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
государственные органы,
неправительственных
некоммерческих
организаций,
международные
документы и правила
международного договора,
систематизирование
.
O‘zbekiston
Respublikasida davlat organlarining nodavlat
notijorat tashki
lotlari bilan o‘zaro munosabatlarining
huquqiy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
davlat organlari,
nodavlat notijorat
tashkilotlari,
milliy qonunchilik
tizimi,
O‘zbekiston Respublikasida davlat organlarining nodavlat
notijorat tashkilotlari bilan o‘zaro munosabatlarining
konstitutsiyaviy-
huquqiy asoslari ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston
Respublikasida davlat organlarining nodavlat notijorat
tashkilotlari bilan o‘zaro munosabatlarining konstitutsiyaviy
-
1
Independent Applicant, Tashkent State University of Law. E-mail: dilshodbek.rajabov@inbox.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
339
xalqaro hujjatlar va xalqaro
shartnoma qoidalari,
tizimlashtirish
huquqiy asoslari tizimi amaldagi O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi va Qonunlari, qonunosti hujjatlari va bu borada
ilmiy qarashlarini bayon etgan olimlarning fikrlari asosida tahlil
qlingan. Hozirgi kunda mamlakatimizda davlat organlarining
nodavlat notijorat tashkilotlari bilan o‘zaro munosabatlarini
tartibga soluvchi qonun va qonunosti hujjatlarini tizimlashtirish
zarurati mavjudligi aniqlandi. Davlat organlarining nodavlat
notijorat tashkilotlari bilan o‘zaro munosabatlarini tartibga
soluvchi qonun va qonunosti hujjatlarini tizimlashtirish
bo‘yicha takliflar ilgari surildi.
Правовые основы взаимодействия государственных
органов с негосударственными некоммерческими
организациями в Республике Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
государственные органы,
неправительственных
некоммерческих
организаций,
международные
документы и правила
международного договора,
систематизирование
В Республике Узбекистан рассмотрены конституционно
-
правовые
основы
взаимодействия
государственных
органов
с
негосударственными
некоммерческими
организациями
Проанализирована
система
конституционно
-
правовых
основ
взаимодействия
государственных
органов
с
негосударственными
некоммерческими
организациями
в
Республике
Узбекистан на основе действующих Конституции и
Законов Республики Узбекистан, подзаконных актов, а
также на основе научных взглядов ученых в данной сфере.
В настоящее время в нашей стране определена
необходимость систематизации нормативно
-
правовых
актов, регулирующих взаимодействие государственных
органов
с
негосударственными
некоммерческими
организациями.
Выдвинуты
предложения
по
систематизации
законов
и
подзаконных
актов,
регулирующих взаимодействие государственных органов с
негосударственными некоммерческими организациями.
Hozirgi kunda milliy qonunchiligimizda nodavlat notijorat tashkilotlarining
konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini belgilab beruvchi qonun va qonunosti hujjatlarining
samarali tizimi yaratildi. Mazkur yo
‘
nalishda mustaqilligimizning dastlabki yillarida
hattokki, mustaqilligimizga erishilmagan davrdayoq bu sohaning qonunchilik bazasi
yaratilishi ishlari boshlab yuborilgandi (1991-yil 15-fevraldan qabul qilingan O
‘
zbekiston
Respublikasining
“
Jamoat birlashmasi to
‘
g
‘
risida
”
gi Qonuni).
Darhaqiqat, bugungi kunda O
‘
zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan
ro
‘
yxatga olinib,
“
Lex.uz
”
nomli elektron qonunchilik milliy bazasida joylashtirilgan
nodavlat notijorat tashkilotlari sohasidagi qonunchilik hujjatlarining soni 500 dan
ortiqdir.
O
‘
zbekiston Respublikasining
“
Normativ-huquqiy hujjatlar to
‘
g
‘
risida
”
gi (yangi
tahriri) Qonunining 5-moddasiga ko
‘
ra normativ-huquqiy hujjatlarning turlari
quyidagicha tasniflanadi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
340
a)
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi;
b)
O‘zbekiston
Respublikasining qonunlari;
c)
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari;
d)
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari;
e)
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari;
f) vazirliklar, davlat
qo‘mitalari
va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari;
g) mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Tadqiqotchi D.R.Xolmanova tomonidan mamlakatimizdagi nodavlat notijorat
tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi nomativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilib, ushbu
qonunchilik tizimini quyidagicha tasniflashni ilgari suradi:
-
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasida belgilangan normalar;
-
O‘zbekiston
Respublikasining kodekslarida belgilangan normalar;
-
O‘zbekiston
Respublikasining qonunlari:
a) universal tipdagi qonunlar;
b) maxsus tipdagi qonunlar;
- qonunosti hujjatlari;
- xalqaro hujjatlar [1, 17-18-betlar].
Fikrimizcha, mazkur tasniflashda xalqaro hujjatlarning maqomi ierarxik nuqtai
nazardan
o‘z
o‘rnini
topmagan. Zeroki,
O‘zbekiston
Respublikasining
“Nodavlat
notijorat
tashkilotlari
to‘g‘risida”gi
Qonunining 3-moddasida ushbu sohadagi xalqaro hujjatlar va
milliy qonunchilik hujjatlarining
o‘zaro
nisbati quyidagicha belgilangan:
“Agar
O‘zbekiston
Respublikasining xalqaro shartnomasida nodavlat notijorat tashkilotlari
to‘g‘risidagi
O‘zbekiston
Respublikasining qonunchiligida nazarda tutilganidan
boshqacha qoidalar belgilangan
bo‘lsa,
xalqaro shartnoma qoidalari
qo‘llaniladi.”.
Demak,
O‘zbekiston
Respublikasida nodavlat notijorat tashkilotlarning
konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini tashkil qiluvchi qonunchilik tizimini yoki normativ-
huquqiy hujjatlar tizimini quyidagi ikki guruhga ajratish mumkin:
Milliy qonunchilik tizimi:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida belgilangan normalar;
2.
O‘zbekiston
Respublikasining qonunlarida belgilangan normalar:
a)
O‘zbekiston
Respublikasi kodekslarida belgilangan normalar;
b) umumiy qonunlar;
c) maxsus qonunlar.
3.
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari;
4.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va
farmoyishlari;
5.
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari;
6.
vazirliklar, davlat
qo‘mitalari
va idoralarining buyruqlari hamda qarorlari;
7.
mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Xalqaro hujjatlar va xalqaro shartnoma qoidalari.
1.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida belgilangan normalar.
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining avvalgi tahririda jamoat
birlashmalarining konstitutsiyaviy asoslariga
e’tibor
qaratilgan
bo‘lsa,
hozirgi yangi
tahrirda qabul qilingan
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida 69-modda fuqarolik
jamiyati institutlari, shu jumladan, jamoat birlashmalari va boshqa nodavlat notijorat
tashkilotlari, fuqarolarning
o‘zini
o
‘zi
boshqarish organlari, ommaviy axborot vositalari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
341
fuqarolik jamiyatining asosini tashkil etishi bayon etilgan. Mazkur moddaning yangi
tahrirda bayon etilishi nodavlat notijorat tashkilotlarining konstitutsiyaviy
institutsiyalashuvini aniq belgilab
qo‘yi
lib, ularga fuqarolik jamiyatining muhim
institutlari sifatida konstitutsiyaviy maqom berildi. Bundan tashqari, yangi tahrirdagi
Konstitutsiyasimizning 30 [2, 3-bet], 39, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75-moddalarida davlat
organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari bilan
o‘zaro
munosabatlarining umumiy va
rahbariy qoidalari belgilab quyilgan.
Xorijiy mamalakatlar konstitutsiyalarini qiyosiy-huquqiy tahlil qilganimizda
bunday holatga duch kelmaymiz.
Ya’ni
ushbu munosabatlarni tartibga soluvchi
konstiutsiyaviy-huquqiy normalarni faqatgina bir yoki ikki moddada mustahkamlab
qo‘yilganining
guvohi
bo‘lamiz.
Xususan, Chexiya Respublikasi Konstitutsiyasining 20-moddasiga
ko‘ra,
erkin
uyushish huquqi kafolatlanib, har kim boshqa shaxslar bilan birgalikda uyushmalar,
jamiyatlar va boshqa birlashmalarga birlashish huquqiga egaligi belgilab quyilgan [3, 60-
bet].
Germaniya Federativ Respublkasi Konstitutsiyasining 9-moddasiga binoan, barcha
nemislar uyushma va jamiyatlar tuzish huquqiga ega
bo‘lib,
maqsadi va faoliyati jinoyat
qonunlariga qarshi chiqadigan yoxud konstitutsiyaviy tuzum yoki xalqning
hamjihatligiga qarshi
yo‘naltirilgan
birlashmalar taqiqlanishi mustahkamlangan [4,
st.582].
Yaponiya Konstitutsiyasining 21-moddasiga
ko‘ra,
yig‘ilish
va birlashish erkinligi
shuningdek,
so‘z,
nashr va barcha shakldagi fikr bildirish erkinligi kafolatlanadi deb
belgilangan [5, st. 361].
Shuningdek, Konstitutsiyada belgilangan nodavlat notijorat tashkilotlar
to‘g‘risidagi
normalar ularning huquqiy maqomi va faoliyatining konstitutsiyaviy
prinsiplarini belgilab bergan asos
bo‘ladi.
Ushbu prinsiplarning quyidagicha tavsiflash
mumkin:
- nodavlat notijorat tashkilotlari fuqarolik jamiyatining asoslaridan biri
hisoblanishi;
- nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyati qonunga muvofiq amalga oshirilishi;
O‘zbekiston
Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda
ro‘yxatdan
o‘tkazilg
an
jamoat birlashmalarigina sifatida
e’tirof
etilishi;
- Konstitutsiyaviy tuzumni
zo‘rlik
bilan
o‘zgartirishni
maqsad qilib
qo‘yuvchi,
O‘zbekistonning
davlat suverenitetiga, hududiy yaxlitligiga va xavfsizligiga qarshi
chiquvchi, urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy hamda diniy adovatni
targ‘ib
qiluvchi,
fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga, aholining
sog‘lig‘iga,
ijtimoiy
axloqqa tajovuz qiluvchi nodavlat notijorat tashkilotlarning tuzilishi va faoliyati
taqiqlanishi;
- davlat nodavlat notijorat tashkilotlarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga
rioya etilishini
ta’minlashi
va ularga ijtimoiy hayotda ishtirok etish uchun teng huquqiy
imkoniyatlar yaratib berishi;
- davlat organlari va mansabdor shaxslarning nodavlat notijorat tashkilotlari
faoliyatiga aralashishiga
yo‘l
qo‘yilmasligi;
- nodavlat notijorat tashkilotlarining davlat organlari va mansabdor shaxslar
faoliyatiga aralashishiga
yo‘l
qo‘yilmasligi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
342
- nodavlat notijorat tashkilotlarini tarqatib yuborish, ular faoliyatini
ta’qiqlab
yoki
cheklab
qo‘yish
faqat sud qarori asosidagina amalga oshirilishi.
2.
O‘zbekiston
Respublikasining qonunlarida belgilangan normalar:
a)
O‘zbekiston
Respublikasi kodekslarida belgilangan normalar.
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksida yuridik shaxslarni ikki guruhga
ajratilib, ularning bir guruhini notijorat tashkilotlar tashkil etadi. Bunda asosan, ushbu
guruhga fuqarolik-huquqiy munosabat
sub’ekti
sifatida baho beriladi. Ushbu kodeksning
74-75-moddalarida bu haqida bayon etilgan.
O‘zbekiston
Respublikasining Soliq kodeksida ham nodavlat notijorat tashkilotiga
ta’rif
berilib, ular soliq munosabatlarning
sub’ektlaridan
biri sifatida baho beriladi.
Mazkur kodeksning 58-moddasida bu haqida keltirilgan.
Bundan tashqari, nodavlat notijorat tashkilotilarini himoya qilishga qaratilgan
normalar
O‘zbekiston
Respublikasining
Ma’muriy
javobgarlik
to‘g‘risidagi
kodeksining
2021-, 239-, 2391-, 240-moddalarida
ma’muriy
huquqbuzarliklarga hamda
O‘zbekiston
Respublikasining Jinoyat kodeksining 79-, 144-, 175-, 213-, 214- moddalarida jinoiy
javobgarlik asoslari belgilangan.
b) umumiy qonunlar.
Nodavlat notijorat tashkilotlaring barcha shakllari uchun
umumiy qoidalarni belgilovchi bir qancha qonunlar mavjud.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlari
to‘g‘risida”gi
Qonuni,
O‘zbekiston
Respublikasining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlari faoliyatining kafolatlari
to‘g‘risida”gi
Qonuni,
O‘zbekiston
Respublikasining
“Homiylik
to‘g‘risida”gi
Qonuni,
O‘zbekiston
Respublikasining
“Ishtimoiy
sheriklik
to‘g‘risida”gi
Qonuni,
O‘zbekiston
Respublikasining
“Jamoatchilik
nazorati
to‘g‘risida”gi
Qonuni shular jumlasidandir.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlari
to‘g‘risida”gi
Qonuni
1999-yil 14-aprelda qabul qilingan
bo‘lib,
ushbu Qonun nodavlat notijorat tashkilotining
huquqiy maqomi, huquq va majburiyatlari, uni tuzish tartibi, davlat
ro‘yxatidan
o‘tkazish
tartibi, faoliyatining iqtisodiy asoslari, faoliyatini
to‘xtatish
va tugatish, javobgarlik kabi
masalalarni tartibga soladi.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlari faoliyatining
kafolatlari
to‘g‘risida”gi
Qonuni 2007-yil 3-yanvarda qabul qilingan
bo‘lib,
ushbu Qonun
nodavlat notijorat tashkilot faoliyati kafolatlaring umumiy masalalari, ular faoliyatining
asosiy kafolatlari shakllari, ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish,
ular faoliyatini davlat tomonidan
qo‘llab
-quvvatlash shakllari va javobgarlik borasidagi
huquqiy munosabatlarni tartibga soladi.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Homiylik
to‘g‘risida”gi
Qonuni 2007-yil 2-mayda
qabul qilingan,
O‘zbekistonda
homiylik faoliyati va homiylarning huquqiy maqomi,
homiylik tashkilotlarini tashkil etish, faoliyat yuritishi,
to‘xtatish
va tugatishning huquqiy
asoslari, homiylikning amalga oshirilishida davlatning ishtirok etishi, xalqaro homiylik
faoliyati kabi masalalarni huquqiy tartibga soladi.
O‘zbekiston
Respublikasining
O‘zbekistonda
“Ishtimoiy
sheriklik
to‘g‘risida”gi
Qonuni 2014-yil 25-sentyabrda qabul qilingan, ijtimoiy sheriklik sohasidagi
munosabatlarni tartibga solishdan iborat
bo‘lib,
bugungi kundagi sotsial-iqtisodiy
rivojlantirishga doir dasturlarni amalga oshirishda, gumanitar muammolarni hal qilishda,
mamlakatimiz aholisi turli qatlamlarining huquqlari, erkinliklari va qonuniy
manfaatlarini himoya qilishda nodavlat notijorat tashkilotlari va boshqa fuqarolik
jamiyati institutlarining davlat organlari bilan
o‘zaro
munosabatlari chegaralarini aniq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
343
belgilash va tashkiliy-huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish bilan
bog‘liq
ijtimoiy
munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan.
O‘zbekiston
Respublikasining
“Jamoatchilik
nazorati
to‘g‘risida”gi
Qonuni 2018-yil
12-aprel davlat organlari va muassasalari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini tashkil
etish hamda amalga oshirish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
v) maxsus qonunlar.
Nodavlat notijorat tashkilotlarining u yoki bu tashkiliy-
huquqiy shakllarini tartibga soluvchi bir guruh qonunlar mavjud. Ularni qabul qilingan
sanasi (xronologiya)
bo‘yicha
quyidagicha bayon etish mumkin. Jumladan,
O‘zbekiston
Respublikasining
“O‘zbekiston
Respublikasida jamoat birlashmalari
to‘g‘risida”gi
Qonuni
(1991-yil 15-fevral),
O‘zbekiston
Respublikasining
“Siyosiy
partiyalar
to‘g‘risida”gi
Qonuni (1996-yil 26-dekabr),
O‘zbekiston
Respublikasining
“
Jamoat fondlari
to‘g‘risida”gi
Qonuni (2003-yil 29-avgust),
O‘zbekiston
Respublikasining
“Siyosiy
partiyalarni moliyalashtirish
to‘g‘risida”gi
Qonuni (2004-yil 30-aprel),
O‘zbekiston
Respublikasining
“O‘zbekiston
Respublikasi Savdo-sanoat palatasi
to‘g‘risida”gi
Qonuni(yangi tahriri, 2018-yil 9-iyul),
O‘zbekiston
Respublikasining
“Kasaba
uyushmalari
to‘g‘risida”gi
qonuni (yangi tahriri 2019 yil 6 dekabr),
O‘zbekiston
Respublikasining
“Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida”gi
Qonuni (yangi
tahriri, 2021-yil 5-iyul).
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari.
Mamlakatimizda
qonun chiqaruvchi hokimiyat vazifasini bajaradigan
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi
nodavlat notijorat tashkilotlari sohasini tartibga soluvchi qonunlar qabul qilish bilan
cheklanib qolmasdan, balki bu sohani davlat tomonidan
qo‘llab
quvvatlashga qaratilgan
bir qancha qarorlar va
qo‘shma
qarorlar qabul qilgan. Chunonchi,
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Kengashining va
O‘zbekis
ton Respublikasi
Oliy Majlisi Senati Kengashining
“O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi
Nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini
qo‘llab
-
quvvatlash jamoat fondi
to‘g‘risidagi
nizomga
qo‘shimcha
kiritish
haqida”
Qo‘shma
qarori
(2008-yil 30-sentyabr);
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining
“O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Kengashining va
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining
qo‘shma
Qarorlarini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi
Qarori (2008-yil 10-iyul);
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik
palatasi Kengashining va
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining
“O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat tashkilotlarini va
fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini
qo‘llab
-quvvatlash jamoat fondining
vazifalarini amalga oshirish uchun zarur normativ-huquqiy hujjatlarni hamda
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat tashkilotlarini va
fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini
qo‘llab
-quvvatlash jamoat fondi
mablag‘larini
boshqarish
bo‘yicha
parlament komissiyasining tarkibini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi
Qo‘shma
qarori (2008-yil 10-iyul);
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik
palatasi Kengashining va
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlarini, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini
qo‘llab
-
quvvatlashni kuchaytirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi
Qo‘shma
qarori (2008-yil 3-iyul)
va boshq.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari.
Prezident tomonidan ham nodavlat notijorat tashkilotlarining fuqarolar siyosiy faolligini,
huquqiy ongi va madaniyatini oshirish, hamda milliy va demokratik qadriyatlarni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
344
mustahkamlash borasida olib borayotgan faoliyatini kengaytirish va zarur shart-
sharoitlar yaratib berish maqsadida bir qator qaror va farmonlari qabul qilinmoqda.
Jumladan,
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“O‘zbekiston
musulmonlari idorasi
huzurida muqaddas qadamjolarni saqlash va obod etish xayriya
jamg‘armasini
tashkil
qilish
to‘g‘risida”gi
Qarori (2008-yil 07-iyul);
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“2008
-yilda Bolalar sportini rivojlantirish
jamg‘armasi
byudjetini va bolalar sport
ob’yektlari
qurilishining aniq manzilli Dasturini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi
Qarori (2007-yil
12-dekabr);
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“
“Kamolot”
yoshlar ijtimoiy
harakatini
qo‘llab
-quvvatlash va uning faoliyat samaradorligini yanada oshirish
to‘g‘risida”gi
Qarori (2006-yil 10oktabr);
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“O‘zbekiston
mustaqil bosma ommaviy axborot vositalari va axborot agentliklarini
qo‘llab
-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondini tashkil etish
to‘g‘risida”gi
Farmoni
(2005-yil 16-noyabr);
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“O‘zbekiston
Savdo-
sanoat palatasini tashkil etish
to‘g‘risida”gi
Farmoni (2004-yil 07-iyun);
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“O‘zbekiston
xotin-qizlar
qo‘mitasi
faoliyatini
qo‘llab
-
quvvatlash borasidagi
qo‘shimcha
chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi
Farmoni (2004-yil 25-
may);
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining
“Fuqarolik
jamiyatini
o‘rganish
institutini
davlat tomonidan
qo‘llab
-quvvatlash
to‘g‘risida”gi
Farmoyishi (2003-yil 27-iyun) va
boshqalar.
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari.
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi hukumat sifatida qabul qilinayotgan qonunlar, Oliy
Majlis qarorlari, Prezident qaror va farmonlarini ijro etadi. Shuningdek, hukumat
nodavlat notijorat tashkilotlar sohasidagi qonun hujjatlari ijrosiga
ma’sul
bo‘lib,
bu
borada davlat siyosatini amalga oshirishda bir qancha qarorlar qabul qilmoqda.
Chunonchi,
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlari faoliyatini davlat tomonidan
qo‘llab
-quvvatlash tartibi
to‘g‘risidagi
nizomni tasdiqlash
haqida”
2007-yil 28-apreldagi
86-son qarorini
o‘z
kuchini
yo‘qotgan
deb hisoblash
to‘g‘risida”gi
Qarori (2008-yil 12-
avgust);
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“Siyosiy
partiyalarning
ustavda nazarda tutilgan faoliyatini davlat tomonidan moliyalashtirish tartibi
to‘g‘risidagi
nizomni tasdiqlash
haqida”gi
Qarori (2005 yil 16 mart);
O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining
“O‘zbekiston
bolalar sportini rivojlantirish
jamg‘armasining
homiylik kengashi tarkibidagi
o‘zgarishlar
to‘g‘risida”gi
Qarori (2004-yil 27-avgust);
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“Orolbo‘yi
genofon-dini muhofaza
qilish xayriya
jamg‘armasini
tashkil etish
to‘g‘risida”gi
Qarori (2004-yil 03-aprel) va
boshqalar.
Vazirliklar, davlat
qo‘mitalari
va idoralarining buyruqlari hamda qarorlari; mahalliy
davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Ushbu davlat hokimiyati organlari
o‘z
vakolatlari doirasida nodavlat notijorat tashkilotlari uchun majburiy
bo‘lgan
muayyan
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilishlari mumkin. Chunonchi,
O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirining
“Qarzdor
jismoniy shaxsga ish haqi yoki unga
tenglashtirilgan boshqa
to‘lovlarni
to‘layotgan
tashkilotlar yoki boshqa shaxslar
tomonidan ijro hujjatlarini ijro etish qoidalarini tasdiqlash
haqida”gi
buyrug‘i
(2009-yil
08-iyul) va boshqalar.
Xalqaro hujjatlar va xalqaro shartnoma qoidalari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
345
Nodavlat notijorat tashkilotlarining huquqiy asoslarini belgilashda
halqaro
hujjatlar
ham alohida
o‘rin
tutadi. Inson huquqlari Umumjahon deklaratsiyasi, Fuqarolik
va siyosiy huquqlar
to‘g‘risidagi
xalqaro pakt, Fuqarolik va siyosiy huquqlar
to‘g‘risidagi
xalqaro paktga Fakultativ protokol, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar
to‘g‘risidagi
xalqaro pakt, Uyushish erkinligi va kasaba uyushmalariga uyushish huquqini himoya
qilish
to‘g‘risidagi
Konvensiyasi, Kasaba uyushmalariga uyushish va jamoa
muzokaralarini olib borish huquqi prinsiplarini
qo‘llash
to‘g‘risidagi
Konvensiyasi, Inson
huquqlari va asosiy erkinliklari
to‘g‘risidagi
Konvensiyasi (Inson huquqlari
bo‘yicha
Yevropa Konvensiyasi), Mustaqil Davlatlar
Hamdo‘stligining
inson huquqlari va asosiy
erkinliklari
to‘g‘ris
idagi Konvensiyasi, Bola huquqlari
to‘g‘risidagi
konvensiyasi,
Yevropada nohukumat tashkilotlari maqomining asosiy prinsiplari va tushuntirish xati
[6, 10-169-betlar] va boshq.
Shunday qilib, davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari bilan
o‘zaro
munosabatlari bu huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyati qurishga xizmat
qiladigan yoki
yo‘naltirilgan,
davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari
faoliyatini huquqiy tartibga solishga qaratilgan, davlat organlari tomonidan nodavlat
notijorat tashkilotlarini moliyaviy
qo‘llab
-quvvatlash amalga oshiriladigan, nodavlat
notijorat tashkilotlari tomonidan davlat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik
nazoratini amalga oshirish va davlat organlari bilan nodavlat notijorat tashkilotlari
hamda tijorat tashkilotlarining ijtimoiy foydali maqsadlarni amalga oshirish borasidagi
ijtimoiy sheriklikka asoslanadigan
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va
qonunlari, hamda qonun osti hujjatlari bilan tartibga solinadigan ikki va
ko‘p
tomonlanma munosabatlar tizimidir.
O‘zbekiston
Respublikasida davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari
bilan
o‘zaro
munosabatlarining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslarini quyidagi ikki
guruhga ajratish mumkin:
a) Milliy qonunchilik tizimi:
1.
O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasida belgilangan normalar;
2.
O‘zbekiston
Respublikasining qonunlarida belgilangan normalar;
3.
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari;
4.
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari;
5.
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari;
6. vazirliklar, davlat
qo‘mitalari
va idoralarining buyruqlar hamda qarolari;
7. mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
b) Xalqaro hujjatlar va xalqaro shartnoma qoidalari.
Bundan tashqari, nodavlat notijorat tashkilotlarining huquqiy maqomini
belgilovchi, ularning faoliyatini hamda davlat organlari bilan
o‘zaro
munosabatlarini
tartibga soluvchi qonun va qonun osti hujjatlarining
ko‘pligi
sababli ularni tizimlashtirish
zarurati mavjud. Shunga
ko‘ra,
O‘zbekiston
Respublikasining Nodavlat notijorat
tashkilotlari
to‘g‘risidagi
kodeksini ishlab chiqish va qabul qilish taklif etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.
D.R.Xolmanova O‘zbekiston Respublikasida nodavlat notijorat tashkilotlarining
jamoat birlashmalari tizimidagi o‘rni.: Yuridik fanlar nomzodi ... dissertatsiya. –
Toshkent,
2012.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2023) / ISSN 2181-1415
346
2.
Nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy
hujjatlar to‘plami. –
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2008.
3.
Chexiya Respublikasi Konstitutsiyasi / Ma’sul muharrir A.X.Saidov. –
Toshkent:
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respubli
kasi Milliy Markazi, 2012.
4.
Конституции государств Европы: В 3 т. Т.1 / Под общей редакцией и со
вступителной статей директора Института законодателства и сравнителного
правоведения при Правителство Российской Федерации Л.А.Окунзкова. –
Москва:
Издателство Норма, 2001. –
С.582.
5.
Конституции мира: Сборник конституций государств мира Т.6 / Сосг. и
авторы вступ. статей У.Таджиханов, А.Х.Саидов –
Ташкент: Академия МВД
Республики Узбекистан, 1998. –
С.361.
6.
Notijorat huquq bo‘yicha xrestomatiya / Tuzuvchilar: As’yanov Sh., Abdulin M. –
Toshkent, 2009.
