Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation of special competencies of future engineers in
the energy engineering profession in technical higher
educational institutions
Saodat ALIKULOVA
Karshi Institute of Irrigation and Agrotechnology at the National Research University
Tashkent Institute of Engineering, Irrigation and Mechanization of Rural Economy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 25 December 2023
Available online
15 February 2024
The article provides information on improving the education
system based on advanced foreign experience in order to train
qualified and competitive personnel for the labor market. The
main content of the article reflects new developments in
pedagogical activity, which can make a significant contribution
to the development of the theory and practice of pedagogy from
a scientific point of view.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp113-117
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogical technologies,
visual method,
practical method,
independent work,
problematic research ability,
creativity,
knowledge,
skills and competence.
Tеxnika
oliy
ta’lim
muassasalarida
bo‘lg‘usi
muhandislarning muhandis-energetik kasbiga oid maxsus
kompеtеnsiyalarini shakllantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pedagogik texnologiyalar,
kо‘rgazmali metod,
amaliy metod,
mustaqil ishlar,
muammoli izlanish
qobiliyati,
ijodkorlik,
bilim,
kо‘nikma va malaka.
Ushbu maqolada muallif tomonidan pedagogika nazariyasi va
amaliyotining rivojlanishiga salmoqli
hissa qо‘sha oladigan
pedagogik faoliyatni yangi о‘zgarishlar mazmunida aks ettiruvchi
ta’lim tizimini ilg‘or xorijiy tajribalar asosida takomillashtirish
orqali mehnat bozori uchun malakali va raqobatbardosh kadrlar
tayyorlash haqida ma’lumotlar berilgan.
1
Assistant, Automation and Control Technological Processes Department, Karshi Institute of Irrigation and
Agrotechnology at the National Research University. Tashkent Institute of Engineering, Irrigation and
Mechanization of Rural Economy.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
114
Формирование специальных компетенций будущих
инженеров инженерно
-
энергетической профессии
в технических высших учебных заведениях
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогические
технологии,
наглядный метод,
практический метод,
самостоятельная работа,
проблемный поиск
способностей,
творчество,
знания,
умения,
навыков.
В
статье
представлена
информация
о
совершенствовании системы образования на основе
передового зарубежного опыта с целью подготовки
квалифицированных и конкурентоспособных кадров для
рынка труда. Основное содержание статьи отражает новые
разработки в педагогической деятельности, которые могут
внести значительный вклад в развитие теории и практики
педагогики с научной точки зрения.
KIRISH
Jahonda ijtimoiy-
iqtisodiy va ta’lim muammolarining amaliy yechimini topishda tabiiy
va texnik fanlarni o‘zaro aloqadorlik va uzviylik asosida o‘qitish muhim sanaladi. Xalqaro
“WorldSkills International” assotsiatsiyasi kasbiy
standartlar klassifikatsiyasida muhandis-
energetik sohasidagi muvaffaqiyatlar mutaxassislarning kasbiy kompetensiyalariga
bog‘liqligi alohida e’tirof etilgan. Shuningdek, Massachuset texnologiya universiteti (AQSh)
va “AIST” (Yaponiya), “Hyperloop Transportation Technologies” (HTT) (Frantsiya) va
“Doxel” (Amerika) kabi ilg‘or ilmiy
-tadqiqot markazlari va ishlab chiqarish kompaniyalari
ta’lim oluvchilarning kasbiy mobil bilimlarni mustaqil ravishda o‘zlashtirishi, amaliyotda
qo‘llashi va ijodiy izlanishi kasbga oid kompetensiyalarni rivojlantirishda kasbiy fanlarni
integrativ metodikalar asosida o‘qitishga katta ahamiyat bermoqda.
Dunyo miqyosida bo‘lajak mutaxassislarni o‘qitish jarayoni ishlab chiqarishdagi
texnologik xaritalardan foydalangan holda yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil
etiladi. Bunda ta’lim oluvchilarning bilimlar transferi (transfer skills), kasbiy salohiyati
(professional potencial) va kreativlik (creativity) qobiliyatlarining shakllanganlik
darajalarini yangi bosqichga ko‘tarish asosiy maqsad qilib qo‘yilgan.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
Ta’lim oluvchilarning kasbiga oid kompetensiyalarini shakllantirish asoslari va
ta’lim jarayonining didaktik ta’minotini tashkil etish bo‘yicha O‘.Q.
Tolipov,
M.M. Miralimov, Sh.R. Mirzayev, M.M. Vaxitov, N. Oydinov S.S. Saydaliyev, M.R. Sobirova,
H.U. Qambarov, R.V. Stefurak, N.F. Xoroshko va I.A. Chebannaya hamda boshqa olimlar
tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan.
Davlat ta’lim standartining maqsadi texnika oliy ta’lim tizimini mamlakatda amalga
oshirilayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy islohotlar, rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ilg‘or
tajribalari hamda ilm-fan va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga
asoslangan holda tashkil etish, belgilangan talablarga javob beruvchi, barkamol, kasb
mahoratiga ega bo‘lgan, mehnat va ta’lim xizmatlari bozorida raqobatbardosh kadrlar
tayyorlashdan iborat.
Xususan, elektr energiyasini ishlab chiqarish va iste’mol qilishning taxminiy
dinamikasiga ko‘ra 2030
-
yilda iqtisodiyotga oid sohalar tomonidan iste’mol qilinishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
115
kutilayotgan elektr energiya qiymati 85 mlrd kVt*soatga yetishi yoki 2020-yilga nisbatan
99% oshishi kutilmoqda. Aholining elektr energiya iste’moli esa 21,9 mlrd kVt*soatga
teng bo‘lishi taxmin qilinyapti.
2030-yilga kelib elektr energiya ishlab chiqarish qiymati 120,8 mlrd kVt soatni
tashkil etishi yoki 2020-yilga nisbatan qariyb 80%ga oshish ehtimoli mavjud.
1-rasm. 2020
–
2030-yillarda elektr energiyasining ishlab chiqarilishi
va iste’mol qilinishi istiqbollari
Respublikamizda elektr energetika sohasining mutaxassislarini tayyorlovchi bir
qator oliy o‘quv yurtlari, texnika oliy ta’lim muassasalari faoliyat ko‘rsatmoqda. Talabalar
elektr energetika sohasining barcha sirlari va murakkabliklarni o‘rganish bilan birga ilm
-
fan, iqtisodiy, ijtimoiy hayotda amalga oshirilayotgan barcha o‘zgarishlarda
faol ishtirok
etmoqdalar.
M.B. Shashkinova va A.V. Bagachuklarning fikricha, kompetentlik metodologik
bilimlarni va kasbiy faoliyati texnologiyasini egallashni hamda ulardan kasbiy
foydalanishga tayyorlikni ko‘zda tutuvchi shaxsning integrativ xarakteristikasini o‘z
ichiga oladi [1].
Ilmiy manbalarning nazariy tahlili shuni ko‘rsatdiki, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim
talabalarda mustaqil o‘rganish, kommunikativlik, kognitivlik, kreativlik, o‘z
-
o‘zini
rivojlantirish va namoyon qilish (ekzistentsiallik) kabi qobiliyatlarni rivojlantirishga
imkon yaratadi.
Olib borilgan ilmiy izlanishlar, ilmiy adabiyotlar tahlili asosida elektr ta’minoti
fanlarini o‘qitish orqali bo‘lajak mutaxassislarda rivojlantiriladigan kasbiy
kompetensiyalarining tashkiliy-funksional komponetlari mazmuni ishlab chiqildi va ular
quyidagicha tavsiflanadi:( 2- rasm).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
116
2-rasm. Energetika kasbiga oid kompetensiyalarning tashkiliy-funksionalligi
Texnika oliy ta’lim muassasalarida professor
-
o‘qituvchilarning innovatsion
texnologiyasini shakllantirish muhim ijtimoiy-pedagogik hodisa hisoblanadi. Shu jihatdan
ham texnika oliy ta’lim muassasalarida innovatsion texnologiyaning samaradorligi va
ularni amalga oshirish funksiyalari, tashkiliy-pedagogik jihatlarini ishlab chiqish
professor-
o‘qituvchilar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Chunki, innovatsion
texnologiyalar o‘quv materiallarini modernizatsiyalash, o‘quvchilarning bilish faolligini
oshirish, o‘qitishning interaktiv metodlaridan foydalanish va ularning bilimini nazorat
qiluvchi vosita va usullarni ishlab chiqish, mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish
va ijodiy tafakkurini shakllantirish kabi vazifalarni amalga oshirishni talab etadi [3].
Ushbu shart-
sharoitning dolzarbligi, shundan iboratki, texnika oliy ta’lim
muassasalarida bo‘lajak energetiklarning kompetentligini rivojlantirishda elektr
ta’minoti
fanlaridan tayyorlangan dastur mazmuni yangi ma’lumotlar asosida
takomillashtirish, sohaga
oid yangi texnika va texnologiyalarni o‘quv dasturlariga kiritish
lozim. Dasturlarni takomillashtirishda mehnat bozorining ob’yektiv talablarini hisobga
olish, korxonalarini sifatli kadrlarga bo‘lgan ehtiyojini o‘rganish va o‘zaro hamkorlikda
dasturlarni ishlab chiqish kerak. Zamonaviy texnika va texnologiyalar asosida
ishlaydigan korxonalarga yuqori malakali, kasb sirlarini chuqur egallagan mutaxassislar
zarur [4].
2.
Kadrlar zaxirasi malakali elektr ta’minoti
fan o‘qituvchilari o‘qitishdan
ko‘zlangan maqsadga to‘liq erishish uchun talabalarga dars mazmunini aniq lo‘nda,
tushunarli holda aks ettirish muammolarni oson hal qilishga yordam beradi. Bunda
professor-
o‘qituvchilarning oddiy topshiriq va hayotiy misollar yordamida talabalarda
fikrlash qobiliyatini o‘stirishi, ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarflamay, qisqa vaqt
ichida yuqori natijaga erishish kafolatini ta’minlaydi.
Ijo
dk
or
lik
(ob
razli
v
a k
o‘
rg
azm
ali
fikr
la
sh,
ij
odi
y y
ang
i g
‘
oy
a v
a fi
kr
larni
as
os
la
sh ko
‘
ni
km
as
i )
Izl
anu
vch
anl
ik
(
fa
ol
iya
tida
doim
iy
izl
an
ish
da
bo‘
lish
va
ya
ngi
ma
’
lum
otl
ar
ni
to
pish
ha
mda
unga
ish
lov
be
rish
k
o‘
nik
ma
si)
Ya
ra
tu
vch
anl
ik
(k
as
biy mu
ammoga
k
re
ativ
yond
as
his
h, ijo
diy
-ya
ra
tuv
cha
nl
ik
va
nosta
nda
rt
ye
chiml
ar
to
pish
)
Int
el
lekt
u
al
lik
o‘
z s
oha
sig
a
oid
ka
sb
iy
ko‘
nik
ma
la
r,
ma
xsu
s
bil
im,
k
o‘
nik
ma
va
ma
la
ka
la
rin
in
g
ya
xl
it
tizim
in
i e
ga
lla
ga
nl
ik
Ax
bo
rot
lil
ik
(
Ka
sb
iy
fa
ol
iya
tda
a
xb
or
ot
te
xn
ol
ogiya
la
rda
n
foyda
la
ni
sh va
a
ma
liyotda
qo‘
lla
sh k
o‘
nik
ma
si)
Bo‘lajak energetika kasbiga oid kompetensiyalar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
117
3.
Resurs va metodik ta’minot. Axborot resurslari (internet resurslari elektron
pochta, elektron konferensiya, zamonaviy kutubxona, davriy nashrlar,) texnik resurslar
(texnikalari, jihozlar, asbob-uskunalar, texnik qurilmalar, komputer xonalari, interfaol
doska,
komputer
telekommunikatsiya),
moddiy-
texnik
bazasi
va
o‘quv
mashg‘ulotlarining dasturiy
-
metodik ta’minotini takomillashtirish bilan belgilanadi.
4.
Elektr ta’minoti fanlarning o‘quv
-
metodik ta’minoti. Ushbu ta’minot o‘quv
-bilish
jarayoni mohiyatini yorituvchi didaktik vositalarni (o‘quv uslubiy majmualar, darslik,
o‘quv qo‘llanmalar, metodik qo‘llanmalar, yo‘riqnoma xaritalari, ma’ruza matnlari,
plakatlar, metodik ishlanmalar, tarqatma materiallar, taqdimot, o‘quv topshiriqlari,
amaliy ko‘rsatmalar, nazorat
-
sinov savollari) o‘z ichiga oladi.
XULOSA
Texnika oliy ta’lim muassasalarida professor
-
o‘qituvchilarning innovatsion
faoliyatga tayyorgarligi omillari asosida uning elektr ta’minoti
fanlarni o‘qitishga oid
tayyorgarligi, idrok qilishi, yangilikni tatbiq etish, axborot-kommunikatsiyalarini joriy
etish, ta’lim
-tarbiya samaradorligini yuksaltirish uchun imkoniyat yaratiladi. Texnika oliy
ta’lim muassasalarida elektr ta’minoti fanini o‘qitishda ijodkorlik, yaratuvchanlik,
texnikaviy faoliyatlarni amalga oshirish, har bir fan mazmuniga mos materiallarni
saralash va tanlash, didaktik qurollar, qo‘llanmalardan foydalanish, zamon talabi,
ehtiyojidan kelib chiqib, texnologik jarayonlarini amalga oshirish metodlari, usullari,
vositalarini inobatga olish nazariy jihatdan asoslandi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
“Innovatsion ta’lim texnologiyalari va pedagogik kompetentlik
moduli bo‘yicha o‘quv
-uslubiy majmua. (Tuzuvchilar: N.A. Muslimov,
M.Usmonboyeva, M.Mirsoliyeva) T.: 2016 y. 227 bet.
2.
V.Karimova Psixologiya. O‘quv qo‘llanma.
-T .: 2002.
3.
K.D.Olimov “Zamonaviy ta’lim va innovatsion texnologiyalari bo‘yicha ilg‘or
xorijiy tajribalar” moduli bo‘yicha o‘uv
-uslubiy majmua. 2015Y. 81 bet
4.
E.M.Murtazayev., T.G.Abdiyev, Sh.U Xazratkulova., O.U.Eshmanov, N.O‘.
Sarmonov Maxsus fanlarni о‘qitish metodikasi. –
Qarshi:, Intellekt» nashriyoti, 2022. –
247 b
5.
Sh.Mirziyoyev Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi
farovon bо‘ladi. –
Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2019. –
400 b.
6.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 20-apreldagi PQ-2909-son
qarori. [Internet manba]. URL: https://lex.uz/docs/3171590
7.
N.A.Muslimov Innovatsion ta’lim texnologiyalari. –
Toshkent: “Sano
-
standart”,
2015.
–
208 b.
8.
Никитин М.В. Управленческий потенциал колледжа: образовательного
комплекса //, 2015. –
№ 1–
2.
–
С. 42–
47.
