Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems
encountered
in
developing
reading
comprehension skills in students learning Japanese (as a
second language)
Aziza KHALILOVA
University of World Economy and Diplomacy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
15 April 2024
Accepted 25 April 2023
Available online
25 May 2024
This article is devoted to the problems that students face
when learning Japanese, especially when developing skills in
working with text. The article describes the process of working
with text, as well as strategies and common mistakes that arise
in this process. The relevance of the article is due to the need to
properly organize this process, eliminate emerging problems,
which ultimately contributes to the development of students'
reading skills.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss4/S-pp14-20
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
educational standard of the
Japanese language,
working with text,
competence,
strategy,
reading mechanism.
Yapon tili o‘rganuvchi talabalarning matnni o‘qib
tushunish
ko‘nikmasini rivojlantirishda uchraydigan
muammolar (ikkinchi til sifatida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yapon tili ta’lim standarti,
matn bilan ishlash,
kompetensiya,
strategiya,
o‘qish mexanizmi.
Mazkur maqola yapon tili o‘rganayotgan talabalarning matn
bilan ishlash ko‘nikmasini shakllantirishda uchraydigan
muammolarga qaratilgan bo‘lib, unda matn bilan ishlash
jarayoni, strategiyasi va matn bilan ishlashda uchraydigan
xatoliklar haqida so‘z boradi. Maqolaning dolzarbligi matn bilan
ishlash jarayonini to‘g‘ri tashkil etish va muammolarni
bartaraf etish natijasida talabalarning o‘qish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladigan tavsiyalar ishlab chiqilganligi
bilan belgilanadi.
1
Senior Lecturer, (PhD), University of World Economy and Diplomacy.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
15
Проблемы, возникающие при развитии навыков
понимания прочитанного у студентов, изучающих
японский (как второй язык)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образовательный
стандарт японского языка,
работа с текстом,
компетентность,
стратегия,
механизм чтения.
Данная статья посвящена проблемам, с которыми
сталкиваются студенты при изучении японского языка,
особенно при формировании навыков работы с текстом. В
статье описывается процесс работы с текстом, а также
стратегии и типичные ошибки, возникающие в этом
процессе. Актуальность статьи обусловлена необходимостью
правильной организации этого процесса, устранения
возникающих проблем, что в конечном итоге способствует
развитию читательских навыков обучающихся.
Zamonaviy metodikada til taʼlimi maqsadi o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga xizmat
qiladigan kompetensiyalar, xususan, kommunikativ, lisoniy, madaniy kompetensiyalarni
shakllantirishga
qaratilgan. Talaba aynan ushbu kompetensiyalarga ega bo‘lgandagina
nafaqat, muloqotda, balki o‘z sohasi doirasida ham tilni mukammal egallagan, har
tomonlama savodli mutaxassis bo‘lib yetishadi. Shunday ekan, taʼlim jarayonida tillarni
o‘qitish dasturlarini bakalavrning kasbiy kompetensiyalariga qo‘yilgan umumiy malaka
talablaridan kelib chiqqan holda ishlab chiqish va u yoki bu kompetensiyani
shakllantirishga mo‘ljallangan darslarda metodlardan faol foydalanish, yaʼni soha tilini
chuqurroq egallashlariga eʼtibor qaratish maqsadga muvofiqdir.
Chet tillarini o‘qitish
metodikasida matn tilni o‘rganishning muhim birligi hisoblanadi. Matn orqali til
o‘rganuvchi o‘zga madaniyatni qabul qilishga yordam beradigan bilimlarni oladi,
o‘rganilayotgan til
mamlakatining geografik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy tuzilishi haqida
ma’lumotlarga ega bo‘ladi.
Naqat leksik kompetensiya, balki tilni
shakllantirishning
samarali
vositasi
sifatida
o
‘
qituvchi rahbarligida matnlar ustida intensiv va
sinchkovlik bilan ishlashni o‘z ichiga oladi.
Hozirgi
paytda o‘qish faqatgina ma’lumot olish manbai deb
qaralmaydi. U orqali fonetik, grammatik, leksik
materiallar, grafika, orfografiyaning
qo‘llanilishi
o‘zlashtiriladi, yangi leksika bilan doimo boyitib
boriladi.
Yapon tili ta
’
lim standarti (JFS) til bilish
qobiliyatini 6 ta daraja ajratadi, yapon tilini o
‘
qitish
va qobiliyatlarni baholash maqsadlarini uchun
mo
‘ljallangan ta’lim standarti hisoblanadi.
JFS
yordamida biz o
‘
qish maqsadlarini belgilashimiz,
mavzu, vazifa, kerakli til ko
‘
nikmalari va
strategiyalari haqida aniq taassurotga ega
bo‘lishimiz mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
16
Xorijiy tillarnini qo‘llashda umumiy kompetensiyalarni quyidagicha tasniflash va
tasvirlash mumkin.
1.
Insonning xayot tajribasi, ma’lumoti yoki boshqa manbalardan kelib chiqqan
holda
dunyo bilan bog‘liq xaqidagi bilimlari.
2.
Ma’lum bir til jamiyatiga tegishli bo‘lgan quyidagi sohalarni qamrab oluvchi
ijtimoiy-madaniy bilimlar: kundalik hayoti, turmush tarzi, insonlararo munosabatlar,
qadriyatlar va dunyo qarashlar, imo ishoralar tili va boshqalar.
3. Madaniyatlararo bilimlar
–
bunda til o‘rganuvchi o‘zining va o‘rganayotgan til
madaniyatining o‘xshash va farqli jihatlarini ajratishi tushuniladi. Madaniyatlararo
bilimlari asnosida talaba o‘zida boshqa madaniyat vakillari bilan aloqalar o‘rnatadi.
T
il o‘rganuvchining kommunikativ faoliyati uning nafaqat egallagan bilimlariga
balkim shaxsiyatini aniqlab beruvchi shaxsiy xususiyatlariga ham bog‘liq. Uning
dunyoqarashi (masalan, yangi madaniyat va uning vakillariga nisbatan ochiqligi), o‘z
harakatlarining motivatsiyalari (qarorlar qabul qilishda intuisiyasi, qarorlarining
nechog‘lik o‘ylanganligi, muloqotga bo‘lgan ishtiyoqi) turli xil qadriyatlarga bo‘gan
munosabati (axloqiy va madaniy), anglash qobiliyati (konvergentlilik, divergentlilik,
mulohaza yuritish), xarakter (optimizm- pessimizm, muloqotga moyillik va aksincha
bosiqlik) kabi xususiyatlari bilan belgilanadi.
Anglash qobiliyati umumiy kompetensiyalarning tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘rganish
qobiliyati deganda yangi turdagi faoliyatda ishtirok etish va yangi axborotni mavjud bilimlar
tizimiga singdira olish nazarda tutiladi. O‘rganish qobiliyati ko‘p o‘lchamli hisoblanib, o‘z
ichiga o‘rganishni bilishni (o‘rganish mobaynida paydo bo‘ladigan imkoniyatdan to‘g‘ri
foydalanish, o‘z o‘quv jarayonini tashkil etish), evristik qobiliyatni (yangilikni anglash, yangi
axborot vositalaridan foydalanish va h) o‘zida aks etadi.
Biz matn kompetensiyasini matnlarni idrok etish, talqin qilish va yaratish uchun
zarur va yetarli boʻlgan, shaxsning ongli nutqiy oʻzaro taʼsirga tayyorligi va qobiliyatini
taʼminlovchi til va nutqiy bilimlar, koʻnikmalar, matn faoliyatining ijobiy tajribasi majmui
sifatida belgilaymiz.
E.N. Solovova o'qishni nutq va til
ko‘nikmalarini rivojlantirish va nazorat qilish
vositasi sifatida ko‘rib chiqishni taklif qildi, masalan:
–
o‘qishdan foydalanish til materialini o‘zlashtirish jarayonini optimallashtirish
imkonini beradi;
–
so‘z boyligi va grammatikasini nazorat qilish uchun muloqotga yo‘naltirilgan
vazifalar;
–
tinglash, yozish va gapirish ko‘nikmalari o‘qish ko‘nikmalarini talab qiladi va
yozma matn va ko‘rsatmalar asosida quriladi;
–
barcha til va nutq ko‘nikma va malakalarini shakllantirish va rivojlantirish uchun
mashqlar ham matn va mashqlar va topshiriqlar uchun yozma ko‘rsatmalarga asoslanadi.
Chet tilidagi matnni tushunish muammosining bir jihati nafaqat muallifning
konseptual tizimi asosida, balki madaniyatning milliy o‘ziga xosligini aks ettiruvchi tizim
asosida lingvistik iboralarning ma’nosini aniqlashdir. Til universitet talabalari uchun
ayniqsa samarali bo‘lib, ularning kasbiy kompetentligining o‘ziga xosligi o‘rganilayotgan
til madaniyati bilan bevosita bog‘liq, leksik va sintaktik birliklarning xususiyatlari, millat
mentaliteti va nutq madaniyatini idrok etish bilan bog‘lash mumkin.
O‘qish ko‘nikmasini shakllantirish orqali talabalarda o‘qishning barcha asosiy
turlari bo‘yicha bir qator ko‘nikmalarni rivojlantirish mumkin:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
17
–
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan voqea va faktlarni oldindan bilish va bashorat qilish;
–
tushirib qoldirilgan fragmentlarni qo‘shish orqali matnning yaxlitligini tiklash;
–
lingvistik va kontekstual taxminlar asosida alohida so‘zlarning ma’nosini taxmin qilish;
–
asosiy faktlarni ajratib ko‘rsatish;
–
asosiy axborotni ikkilamchi axborotdan ajratish;
–
asosiy faktlarning mantiqiy ketma-
ketligini o‘rnatish;
–
faktlar orasidagi sabab-natija munosabatlarini ochib berish;
–
muallifning argumentini tushunish; o‘qigan narsangizga o‘z munosabatingizni
bildiring;
–
izohlar, lingvistik ma’lumotnomalar va lug‘atlardan foydalanish;
–
fikr va his-
tuyg‘ularini nutqiy klişelardan foydalanib, kerakli lingvistik
vositalardan foydalana bilish.
1-jadval
Yuqoridagilardan kelib chiqib, o‘qish jarayonini maqsaddan kelib chiqib ikki turga
ajratishimiz mumkin. Birinchisi, o‘qish tezligi bo‘yicha. Tez o‘qish
–
bu faqat muhim
narsani tushunishga harakat qiladigan o‘qish usuli. Sekin o‘qish
–
iloji boricha batafsil va
sinchkovlik bilan o‘qish deb tuhsunishimiz mumkin. Ikkinchisi, qism yoki kalit so‘zlarga
tayanib o‘qish, yoki aksincha matning mazmunini umumiy tushunishga qaratilgan o‘qish.
“O‘qish”
mexanizmi
–
bu matnni o‘qish va tushunish mexanizmi bolib, u o‘qish
jarayoni, o‘qish strategiyasi kabi tarkibiy qismlarga bo‘linadi. Mutolaa paytida o‘quvchi
ongida sodir bo‘layotgan jarayon
–
o‘qish jarayoni deb ataladi. Biz o‘qish jarayonini o‘qish
strategiyasi orqali anglab olishimiz mumkin.
•
Diqqat bilan o
‘
qish
•
Chiziqlar chizish va
muhim joyda
eslatma olish
•
Tushunmayotgan
so
‘
z va
ma'lumotlarni
aniqlash
•
tushunmagan
so
‘
zlarni qidirib
o
‘
qish
•
sarlavhaga qarab
tanlash
•
mazmuni qisman
tushunish
•
tezroq ko'rib
chiqib javob berish
•
Tasavvur qilib va
tahmin qilgan
holda o'qish)
•
kerakli ma'lumotni
qidirsh
qism va
so'zlarga
asosolanib,
tez
o'qish
matnni
mazmunini
tushunishga
qaratilgan
tez
o'qish
matnni
mazmunini
tushunishga
qaratilgan
sekin
o'qish
qism va
so'zlarga
asosolanib
sekin
o'qish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
18
Shuni ta’kidlash kerakki, matndagi axborotni anglash uni o‘qib tugatgandan keyin
emas, o‘qish davomida axborotni qabul qilish jarayonida yuz beradi, shuning uchun uning
mazmunini tushunish vazifasi matnni o‘qishdan oldin qo‘yiladi. Metodik adabiyotlarda
o‘qib tushunishga o‘rgatish bo‘yicha mashqlar matnni o‘qish jarayoniga nisbatan
tasniflanadi.
Yapon
tilini o‘rganayotgan
talabalar uchun matn bilan ishlash jarayoni eng katta
qiyinchiliklardan biridir. Yapon tilini o‘rganuvchilar o‘qiyotgan yapon tilini qanday
tushunishlarini tekshirish qiyin. Biroq o‘quvchilar yapon tilini o‘qiyotganda qanday
tushunishlarini o‘rganishning yagona yo‘li matn ishlash jarayonida talab qiladigan
usullardan foydalanishdir.
Yapon tilidagi matnni o
‘
qiyotganda, so
‘z yoki jumlalarning ma’nosini tushunmaslik,
matnning umumiy mazmunni tushuna olmaslik kabi holatolar har bir til o‘rganuvchi
tajribasida uchraydi. Bu jarayonda e’tibor berish kerak bo‘lgan quyidagi jihatlar mavjud:
1)
Matndagi so‘zlarning ma’nolari qanday izohlanadi va ular o‘quvchining ona
tilisiga qanday tarjima qilinadi?
2) Matnlarni o'qishda qanday noto
‘
g
‘
ri o
‘
qishlar sodir bo
‘
ladi?
3) O
‘
quvchining bilimi va noto
‘
g
‘
ri o
‘
qish o
‘
rtasida bog
‘
liqlik bormi?
4) Yaxshi o
‘
qiydiganlar va noto
‘
g
‘
ri o
‘
qiydiganlarning o
‘
qish uslublarida farq
bormi?
Matn bilan ishlashda to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillar nimalardan iborat:
1)
iyerogliflarni tushunmaslik, o‘qa olmaslik. Aslida bu yapon tili o‘rganuvchi
talaba uchun matnni o‘qib tuhsunishga to‘sqinlik qiluvchi asosiysiy muammolardan biri
xisoblanadi.
Iyerogliflarni o‘rganish yaxlit bir jarayon bo‘lib, u iyeroglifning shaklini,
tovushi va ma’nosini bir vaqtda hotirada saqlab qolishni talab etadi. Iyerogliflarni
o‘rgatish tilini o‘rgatishda muhim poydevor qo‘yishning eng muhim bosqichi hisoblanadi.
Ko‘pincha iyerogliflarni o‘rgatishda deyarli butun dunyoda so‘z yodlash va so‘z boyligini
oshirish bilan aralashgan holda o‘rgatiladi. Alohida aynan iyerogliflar savodhonligiga
qaratilgan kurslar kamdan kam, deyarli mavjud emas.
2)
talabaning leksik boyligining kamligi
–
3)
obyekt va subyektni aniqlay olmaslik
–
yapon tilidagi jumlala a matnlarda gap
egasini aniqlasg qiyinchilik tug‘diradi. Bu asosan yapon tilida Fe’llarning
shaxs-son
qo'shimchalari bilan
tuslanmasligi bilan bog‘liq. Gapni tushunishda birinchi muhim narsa
–
bu mavzu va predikat o‘rtasidagi munosabatdir. Bu “nima (kim), nima qiladi (nimani,
qanday)” qolipini aniqlash. Yapon tilida matnlarda ko‘pincha obyekt va subyekt aniq
berilmaslik holatlari uchraydi, shuning uchun “nima (kim)”ni aniqlashga qaratilgan
mashqlar qilish kerak.
Yapon matnlarida predikatlar ko‘pincha gap oxirida yoki bitta
oldingi gapda berilgan bo‘ladi.
4)
Uzun qo‘shma gaplarni tushuna olmaslik
–
biroz uzun va murakkab tuzilishga
ega bo‘lgan jumla mavjud bo‘lsa, jumlani batafsil tahlil qilish va ularni ma’nosini
chiqarishda strukturasini o‘zgartirib ko‘
rish, qismlarga bo
‘lish oraqi ma’nosini chiqarish
ko‘zda tutiladi.
Katta
va murakkab jumlalarni o‘qishda asosan peredikatni toppish va
mavzuga mos kelishini aniqlash yoki gapni bosh bo‘lak, bosh bo‘lak va o‘zgartiruvchi
bo‘laklarga ajratish, kompozitsiyani tushunishga e’tibor berish darkor.
5)
Bog‘lovchi so‘zlar
–
Jumlani o‘qiyotganda, bog‘lovchi so‘zlar old va orqa
o‘rtasidagi munosabatni tekshirish va kelajakdagi rivojlanishni bashorat qilish uchun
foydalidir. Bog‘lovchi so‘zlardan ongli ravishda foydalansangiz, siz mantiqiy fikr yurita
olasiz, mantiqiy ko‘nikmalaringizni tarbiyalaysiz.
Biz uchta tez-tez ishlatiladigan
bog‘langan so‘zlarga e’tibor qaratib, o‘rganish nuqtalari bilan tanishamiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
19
Bog‘lovchi so‘z birikmasi, ergash gap va iboralarni bog‘lovchi so‘zdir. Ulardan
mustaqil qo‘llanishi mumkin bo‘lgan “
しかし
”
、
“
また
”
、
“
そして
”
、
“
だから
”
、
“
それに
”
、
kabi so‘zlar “bog‘lovchi” deyiladi. Bu
bog‘lovchilar boshlang‘ich daraja yapo tili
adabiyotlarida berilgan. Oldinga / teskari ulanish, parallel / kontrast, qo‘shish (to‘plash)
/ tushuntirish, tanlash / mavzuni o‘zgartirish kabi
bog‘lovchilar mavjud.
1. Ketma-ket ulanish (oldingi tarkibning natijalari keyingi) -
「だから」「すると」
「それで」「そこで」
kabi bog‘lovchi so‘zlarga mos keladi va o‘zaro bog‘liqlik old
tomoni sabab, orqa tomoni esa natijadir. Bu ingliz tilidagi "so" ga mos keladi.
2. Teskari ulanish (oldingisiga qarama-
qarshi bo‘lgan tarkib)
-
「しかし」「だが」
「けれども」「でも」
kabi qo‘shma so‘zlardan keyin oldingisiga teskari so‘zlar keladi.
Teskari ulanish holatida, old tomondan keyingi tarkib men nazarda tutgan narsaga
yaqinroq bo‘ladi, shuning uchun unga e’tibor qarataylik.
3. Qo‘shimcha (oldingi tarkibga qo‘shimcha)
–
Oldingi mazmunga qo‘shiladigan
bog‘lovchi so‘z bo‘lib, “
「しかも」「さらに」「そのうえ」
kabi.
Yuqorida aytib o
‘
tilganidek, o
‘
qishni tushunish ongda yuzaga keladi va uni bevosita
tekshirib bo
‘
lmaydi. Shu bilan birga, o
‘
qishni tushunish jarayonini tekshirish usullariga
ovoz chiqarib o
‘
ylash usullari, anketa so
‘
rovlari, vazifalarni bajarish, intervyu so
‘
rovlari,
o
‘
qish tezligini o
‘lchash kabilarni qo‘llash mumkin. Bular orasida o‘quvchilarning o‘qib
tushunish bilan bog‘liq muammolarini o‘rganish lozim. Aslida yangi taklif qilinayotgan
zamonaviy matn bilan ishlash usullari asosan qisqa vaqt ichida matnga berilgan savolgan
javob topishga qaratilgani sabab, ular asosan vazifaga qarab bajariladi. Bunda matnni
o
‘
qigandan so
‘ng uni eslab qolish qobiliyati kamayishiga sabab bo‘lmoqda. Aslida matn
bilan ishlash ko‘nikmasini rivojlantirishda boshlang‘ich va o‘rta darajalarda matnni
“qayta hikoya qilish”, yozganda esa “yozma takrorlash” kabi usullar ham samara
berishini
ko‘rishimiz mumkin.
Bugungi kunda davlatimiz tomonidan xorijiy tillarni o‘rganishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Xorijiy tillarni o‘zlashtirish esa o‘quvchidan ma’lum darajadagi til
malakasini talab qiladi. Lingvistik malakaning umumiy bilish, o‘zlashtirish qobiliyati bilan
chambarchas bog‘liqligi jahon ilm
-
fan tadqiqotlarida ham ko‘p marotaba o‘z tasdig‘ini
topgan. Kundan-
kunga rivojlanib borayotgan dunyo talablaridan biri bo‘lgan chet tilini
bilish, uni o‘rganish ham bevosita o‘quvchida o‘qish va yozish ko‘nikmalarining yaxshi
rivojlanganiga bog‘liq. Oliy ta’lim bugungi kunda bitiruvchining kasbiy faoliyati sohasida
zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga o‘z ichiga olgan kompetensiyaga asoslangan
yondashuvga asoslanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Азимов Э.Г., Щукин А.Н. Новый словарь методических терминов и понятий
(теория и практика обучения языкам:
M. 2009.
2.
Abdunabiev S. B. THE LEXICOLOGICAL AND SEMANTIC CHARACTERISTICS OF
THE WORDS ENTERED INTO UZBEK FROM ARABIC //INTERNATIONAL SCIENTIFIC
CONFERENCE" SCIENTIFIC ADVANCES AND INNOVATIVE APPROACHES".
–
2023.
–
Т
. 1.
–
№. 5. –
С
. 68-70.
3.
Linguistic and cultural features of concept time in sacred texts:
essemtialassumtions, best practices and challenges. LangLit An International Peer-
Reviewed Open Access Journal / Latur (MS) India, 2018.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
20
4.
Материалы стажировки международного фонда Японии в онлайн режиме
Обучение методике работы с текстом (Teaching Reading Comprehension), Japan
foundation, 2021.
5.
Marguba S. STRATEGIC ANALYSIS OF E-COMMERCE IN UZBEKISTAN
//American Journal of Business Management, Economics and Banking.
–
2022.
–
Т
. 7.
–
С
.
126-129.
6.
Nuttall, C. (1982). Teaching reading skills in a foreign language. London:
Heinemann. Purposes. A multi-disciplinary approach. Cambridge University Press.1998.
7.
Соловова Е.Н. Методика обучения иностранным языкам. Продвинутый
курс. М., 2008.
8.
Суворова М. А. Лингвокультурологический
подход в обучении
иностранным языкам студентов старших курсов языковых вузов: автореф. дис. ...
канд. пед. наук. Улан
-
Удэ, 2000
9.
Carrell, P. L. 1991. Readers and reading strategies. PALM, 6 (1): 13
–
21.
10.
Халилова А. Адабиёт–япон журналистикасида маърифат ҳамда
рекреациянинг асоси //Общество и инновации. –
2023.
–
Т. 4. –
№. 3/S. –
С. 160
-168.
