Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The influence of external and internal factors on joint
structure and the biomechanics of joints
Asliddin GADAEV
1
, Tulkin ASHUROV
2
, Jasur SHAMSITDINOV
3
,
Abdurauf RAZZAKOV
4
Tashkent State Dental Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
The structure of joints and their functional properties are
crucial for movement, balance, and overall functioning of the
human div. Joints are connections between bones that enable
movement and transmit forces. The structure and function of
joints are shaped by numerous external and internal factors.
This article presents information about the external and
internal
factors
influencing
joint
structure,
their
interrelationships, and their significance for the organism.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
joints,
external and internal factors,
joint structure,
joint biomechanics,
physical exercises,
diseases,
elasticity.
B
o‘g‘
imlar tuzilishiga tashqi va ichki faktorlarni ta
’
siri
hamda b
o‘g‘
imlarning biomexanikasi
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
b
o‘g‘
imlar,
tashqi va ichki faktorlar,
b
o‘g‘
imlar tuzilishi,
b
o‘g‘
imlar biomexanikasi,
jismoniy mashqlar,
kasalliklar,
elastiklik.
B
o‘g‘
imlar tuzilishi va ularning funksional xususiyatlari
inson organizmining harakatlanishi, muvozanati va umumiy
faoliyatida muhim ahamiyatga ega. B
o‘g‘
imlar
–
bu suyaklar
orasidagi bo
g‘
lanishlar b
o‘
lib, ular harakatni ta
’
minlaydi va
kuchlarni uzatadi. B
o‘g‘
imlar tuzilishi va funksiyasi k
o‘
plab
tashqi va ichki faktorlar ta
’
sirida shakllanadi. Ushbu maqolada
b
o‘g‘
imlar tuzilishiga ta
’
sir etuvchi tashqi va ichki faktorlar,
ularning
o‘
zaro aloqalari va organizm uchun ahamiyati haqida
ma
’
lumotlar berilgan.
1
Tashkent State Dental Institute.
2
Tashkent State Dental Institute.
3
Tashkent State Dental Institute.
4
Tashkent State Dental Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
295
Влияние внешних и внутренних факторов на строение
суставов и их биомеханика
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
суставы,
внешние и внутренние
факторы,
строение суставов,
биомеханика суставов,
физические упражнения,
заболевания,
эластичность.
Строение суставов и их функциональные свойства
имеют важное значение для движения, равновесия и
общего функционирования организма человека. Суставы –
это соединения между костями, которые обеспечивают
движение и передают силы. Строение и функция суставов
формируются под влиянием многих внешних и внутренних
факторов. В данной статье представлена информация о
внешних и внутренних факторах, влияющих на строение
суставов, их взаимосвязи и значении для организма.
KIRISH
B
o‘g‘
imlar tuzilishiga ta
’
sir etuvchi tashqi faktorlar orasida atrof-muhit sharoiti,
jismoniy faoliyat, ovqatlanish, shuningdek, travma va kasalliklar mavjud. Atrof-muhit
sharoiti bo
‘g‘imlar tuzilishiga bevosita ta’sir qiladi. Masalan, iqlim sharoiti, namlik
darajasi, harorat va boshqa ekologik omillar bo
‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘iga ta’sir k
o
‘rsatadi.
Haroratning
o‘
zgarishi b
o‘g‘
imlar harakatliligiga va ularning elastikligini belgilaydi.
Qishda sovuq havoda b
o‘
lish b
o‘g‘
imlarning qattiqlashishiga, harakatliligi pasayishiga
olib kelishi mumkin. Jismoniy faoliyat ham b
o‘g‘imlar tuzilishiga ta’sir etuvchi muhim
tashqi faktordir. Muntazam jismoniy faoliyat b
o‘g‘
imlarning mustahkamligini oshiradi,
ularning elastikligini va harakatliligini yaxshilaydi. Sport bilan shu
g‘
ullanish, jismoniy
mashqlarni bajarish b
o‘g‘
imlar atrofidagi mushaklarni kuchaytiradi, bu esa
b
o‘g‘
imlarning t
o‘g‘ri ishlashini ta’minlaydi. Biroq, jismoniy
faoliyatning haddan tashqari
k
o‘
payishi yoki not
o‘g‘
ri bajarilishi b
o‘g‘
imlarga zarar yetkazishi mumkin. Overtraining,
travmalar va b
o‘g‘
imlarga ortiqcha yuk tushirish b
o‘g‘
imlarning shikastlanishiga,
yalli
g‘
lanish jarayonlariga va boshqa muammolarga olib keladi. Ovqatlanish ham
b
o‘g‘imlar tuzilishiga ta’sir etuvchi muhim omildir. To‘g‘
ri va muvozanatli ovqatlanish
b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
ini saqlashda muhim rol
o‘
ynaydi. Oziq moddalar, vitaminlar va
minerallar b
o‘g‘
imlar va suyaklar uchun zarurdir. Masalan, kalsiy va vitamin D
suyaklarning mustahkamligini ta
’
minlaydi, kollagen esa b
o‘g‘
imlarning elastikligini
oshiradi. Ovqatlanishdagi yetishmovchilik b
o‘g‘
imlar va suyaklar so
g‘
li
g‘
iga salbiy ta
’
sir
k
o‘
rsatadi, bu esa osteoporoz va artrit kabi kasalliklarning rivojlanishiga olib kelishi
mumkin. Tashqi faktorlar orasida travma va kasalliklar ham muhim ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
B
o‘g‘
imlarga tushadigan zarbalar, shikastlanishlar va boshqa travmalar
b
o‘g‘
imlarning tuzilishini va funksiyasini
o‘
zgartirishi mumkin. Masalan, tizza
b
o‘g‘
imining shikastlanishi uning harakatliligini cheklashi, o
g‘
riq va yalli
g‘
lanish
jarayonlarini keltirib chiqarishi mumkin. Kasalliklar, masalan, artrit, revmatoid artrit,
osteoartrit kabi kasalliklar b
o‘g‘
imlarning tuzilishini
o‘
zgartiradi, ularning funktsional
xususiyatlarini pasaytiradi va o
g‘
riq keltiradi. Ichki faktorlar esa b
o‘g‘
imlar tuzilishiga
ta
’
sir etuvchi genetik, gormonal va metabolik omillarni
o‘
z ichiga oladi. Genetika
b
o‘g‘
imlarning tuzilishi va ularning funksiyasini belgilovchi muhim omildir. Har bir
insonning b
o‘g‘
imlar tuzilishi genetik kod orqali
o‘
rganiladi va bu
o‘
zgarishlar avloddan
avlodga
o‘
tadi. Masalan, ba
’
zi insonlarda b
o‘g‘
imlarning ortiqcha harakatliligi yoki,
aksincha, harakatliligining pasayishi genetik omillarga bo
g‘
liq b
o‘
lishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
296
Gormonal omillar ham b
o‘g‘
imlar tuzilishiga ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Gormonlar, masalan,
estrogen va testosteron suyak va b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
ini belgilovchi muhim omillardir.
Estrogen ayollarda suyaklarning mustahkamligini ta
’
minlaydi, uning darajasi pasayganda
(masalan, menopauza davrida) osteoporoz rivojlanish xavfi oshadi. Testosteron esa
erkaklarda suyaklarning kuchini oshiradi. Gormonal disbalans b
o‘g‘
imlar va suyaklar
so
g‘
li
g‘
iga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatishi mumkin. Metabolik omillar ham b
o‘g‘
imlar tuzilishiga
ta
’
sir etadi. Metabolizm jarayonlari, masalan, kalsiy va fosfor almashinuvi suyaklarning
mustahkamligini ta
’
minlaydi. Agar organizmda bu elementlarning yetishmovchiligi
b
o‘
lsa, suyaklar zaiflashadi va b
o‘g‘
imlar so
g‘
li
g‘
iga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Metabolik
kasalliklar, masalan, diabet yoki gipertireoz b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
ini pasaytirishi
mumkin. B
o‘g‘
imlar tuzilishiga tashqi va ichki faktorlar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro aloqalar ham
muhimdir. Tashqi faktorlar ichki omillarni ra
g‘
batlantirishi yoki pasaytirishi mumkin.
Masalan, jismoniy faoliyat b
o‘g‘
imlar va mushaklarning kuchini oshirishi, bu esa ichki
omillar, masalan, gormonlar va metabolizm jarayonlarini yaxshilaydi. Biroq, agar tashqi
omillar salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatsa, masalan, travma yoki not
o‘g‘
ri ovqatlanish, bu ichki
omillarni ham salbiy
o‘
zgartirishi mumkin. Umuman olganda, b
o‘g‘
imlar tuzilishi va
ularning funksiyalari k
o‘
plab tashqi va ichki faktorlar ta
’
sirida shakllanadi. Tashqi
omillar, masalan, atrof-muhit sharoiti, jismoniy faoliyat, ovqatlanish, travma va
kasalliklar b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
iga ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Ichki omillar esa genetik, gormonal
va metabolik jihatlardan iborat b
o‘
lib, b
o‘g‘
imlar tuzilishini belgilaydi. Tashqi va ichki
omillar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro aloqalar b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
ini va funksional xususiyatlarini
belgilovchi muhim omillardir.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
B
o‘g‘
imlar tuzilishi va ularning funksiyasini saqlash uchun muvozanatli
ovqatlanish, muntazam jismoniy faoliyat, travmalardan saqlanish va so
g‘
lom turmush
tarzini yuritish zarur.
O‘
qituvchilar, sport murabbiylari va shifokorlar b
o‘g‘
imlar
so
g‘
li
g‘
ini saqlashda muhim rol
o‘
ynaydi. Ular
o‘
quvchilarga va sportchilarga t
o‘g‘
ri
ovqatlanish, jismoniy faoliyatni tashkil etish va travmalardan saqlanish b
o‘
yicha
maslahatlar berishi kerak. Shuningdek, b
o‘g‘
imlar so
g‘
li
g‘
ini saqlashda tibbiy yordam va
reabilitatsiya muhim ahamiyatga ega. B
o‘g‘
imlarga zarar yetganda yoki kasalliklar
rivojlanganda, shifokorlar va fizioterapevtlar tomonidan t
o‘g‘
ri davolash va reabilitatsiya
jarayonlari amalga oshirilishi zarur. Bu jarayonlar b
o‘g‘
imlarning tuzilishini tiklashga,
ularning funksiyalarini yaxshilashga va o
g‘
riqni kamaytirishga yordam beradi. Bo
‘g‘
imlar
tuzilishi va ularning so
g‘
li
g‘
i inson organizmining umumiy salomatligi va faoliyatini
belgilovchi muhim omillardir. Tashqi va ichki faktorlar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro aloqalar
b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
ini va funktsional xususiyatlarini belgilaydi. Shuning uchun,
b
o‘g‘
imlar so
g‘
li
g‘
ini saqlash va ularning tuzilishini yaxshilash uchun barcha tashqi va
ichki omillarni inobatga olish zarur. Bu esa insonning umumiy salomatligi va hayot
sifatini oshirishga yordam beradi.[1]
B
o‘g‘
imlarning biomexanikasi suyaklar va mushaklar bilan birgalikda harakat
tizimini tashkil etadi. B
o‘g‘
imlar suyaklarning bir-biriga bo
g‘
lanishini ta
’
minlaydi va bu
bo
g‘
lanishlar orqali harakatlar amalga oshiriladi. Har bir b
o‘g‘
imning
o‘
ziga xos tuzilishi
va mexanik xususiyatlari mavjud. B
o‘g‘
imlar, odatda, suyaklar orasida joylashgan
t
o‘
qimalar, ligamentlar va mushaklar yordamida harakat qiladi. Ushbu t
o‘
qimalar
b
o‘g‘
imning harakatini va barqarorligini ta
’
minlaydi. B
o‘g‘
imlarning biomexanikasida
harakat mexanizmi muhim ahamiyatga ega. Harakat mexanizmi b
o‘g‘
imning qanday
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
297
harakatlanishini va bu harakatlar qanday kuchlar ta
’
sirida sodir b
o‘
lishini
o‘
rganadi.
B
o‘g‘
imlar harakatining asosiy turlari burilish, siljish va egilishdir. Har bir b
o‘g‘
imning
harakat mexanizmi uning tuzilishi va joylashuviga bo
g‘
liq. Masalan, tizza b
o‘g‘
imi burilish
harakatini amalga oshiradi, bu harakat tizza suyaklarining bir-biriga nisbatan burilishiga
asoslanadi. B
o‘g‘
imlar turli xil turlarga b
o‘
linadi, va har bir tur
o‘
ziga xos biomexanik
xususiyatlarga ega. B
o‘g‘
imlar, asosan, uchta asosiy turga b
o‘
linadi: sinovial b
o‘g‘
imlar,
sinartroz va amfiartroz. Sinovial b
o‘g‘
imlar eng keng tarqalgan va harakatlanishi eng
yuqori b
o‘
lgan b
o‘g‘
imlardir. Ular suyaklar orasida sinovial suyuqlik bilan t
o‘
ldirilgan
b
o‘
shliq mavjud b
o‘
lib, bu suyuqlik b
o‘g‘
imning harakatini osonlashtiradi. Sinovial
b
o‘g‘
imlar, masalan, tizza, bilak va yelka b
o‘g‘
imlaridir.[2]
Sinartroz b
o‘g‘
imlarida suyaklar bir-biriga juda yaqin joylashgan va harakatlanishi
cheklangan. Ular k
o‘
pincha suyaklarning
o‘
sishi yoki birikishi natijasida paydo b
o‘
ladi.
Masalan, bosh suyagi suyaklari sinartroz b
o‘g‘
imlaridir. Amfiartroz b
o‘g‘
imlarida esa
suyaklar orasida kichik harakatlar amalga oshirilishi mumkin, bu esa b
o‘g‘
imning
barqarorligini ta
’
minlaydi. Masalan, umurtqa b
o‘g‘
imlari amfiartroz b
o‘g‘
imlariga misol
b
o‘
la oladi. B
o‘g‘
imlarning biomexanikasida kuchlar va momentlar ham muhim rol
o‘
ynaydi. B
o‘g‘
imlarda harakat sodir b
o‘
lishi uchun kuchlar ta
’
sir qiladi. Bu kuchlar
mushaklardan kelib chiqadi va b
o‘g‘
imning harakatini ta
’
minlaydi. Har bir b
o‘g‘
imda
kuchlar ta
’
siri turlicha b
o‘
lishi mumkin. Masalan, tizza b
o‘g‘
imida mushak kuchi va
o
g‘
irlik kuchi bir-birini muvozanatga keltirishi kerak. Agar kuchlar muvozanatda
b
o‘
lmasa, bu b
o‘g‘
imning shikastlanishiga yoki o
g‘
riq keltirishiga olib kelishi mumkin.[3]
B
o‘g‘
imlarning biomexanikasida stress va deformatsiya ham muhim ahamiyatga
ega. Stress
–
bu materialning ichki kuchga qarshi k
o‘
rsatadigan qarshiligi b
o‘
lib,
deformatsiya esa materialning shaklini
o‘
zgartirishi bilan bo
g‘
liq. B
o‘g‘
imlar
harakatlanayotganda stress va deformatsiyaga duch keladi. Agar stress darajasi yuqori
b
o‘
lsa, bu b
o‘g‘
imlarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun,
b
o‘g‘
imlarning
biomexanikasini
o‘
rganish
ularning
so
g‘
li
g‘
ini
saqlash
va
shikastlanishlardan saqlanish uchun muhimdir. B
o‘g‘
imlarning biomexanikasini
o‘
rganish sport va reabilitatsiya tibbiyotida ham muhim ahamiyatga ega. Sportchilar
uchun b
o‘g‘
imlarning biomexanikasini bilish ularning harakatlarini yaxshilash va
jarohatlarni oldini olishda yordam beradi. Masalan, sportchilar
o‘
zlarining harakat
mexanizmini yaxshilash uchun mushak kuchini oshirish, b
o‘g‘
imlarni mustahkamlash va
t
o‘g‘
ri texnikani
o‘
zlashtirishlari kerak. Reabilitatsiya jarayonida esa b
o‘g‘
imlarning
biomexanikasini
o‘
rganish shikastlangan b
o‘g‘
imlarni tiklash va ularning funksiyalarini
qaytarish uchun zarur.[4]
B
o‘g‘
imlarning biomexanikasini
o‘
rganish uchun zamonaviy texnologiyalar,
masalan, kompyuter simulyatsiyasi va 3D model yaratish usullari q
o‘
llaniladi. Bu
texnologiyalar b
o‘g‘
imlarning harakatini va kuchlar ta
’
sirini aniq
o‘
rganishga imkon
beradi. Shuningdek, b
o‘g‘
imlarning biomexanikasini
o‘
rganish uchun laboratoriya
tadqiqotlari va klinik tajribalar ham muhim ahamiyatga ega. Bu tadqiqotlar
b
o‘g‘
imlarning mexanik xususiyatlarini aniqlash va ularning so
g‘
li
g‘
ini saqlash uchun
yangi usullarni ishlab chiqishga yordam beradi.[5]
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, b
o‘g‘
imlar tuzilishi va ularning funksional xususiyatlari
k
o‘
plab tashqi va ichki faktorlar ta
’
sirida shakllanadi. Tashqi omillar, masalan, atrof-
muhit sharoiti, jismoniy faoliyat, ovqatlanish, travma va kasalliklar b
o‘g‘
imlarning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
298
so
g‘
li
g‘
iga ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Ichki omillar esa genetik, gormonal va metabolik jihatlardan
iborat b
o‘
lib, b
o‘g‘
imlar tuzilishini belgilaydi. Tashqi va ichki omillar
o‘
rtasidagi
o‘
zaro
aloqalar b
o‘g‘
imlarning so
g‘
li
g‘
ini va funksional xususiyatlarini belgilovchi muhim
omillardir. B
o‘g‘
imlar so
g‘
li
g‘
ini saqlash va ularning tuzilishini yaxshilash uchun
muvozanatli ovqatlanish, muntazam jismoniy faoliyat, travmalardan saqlanish va so
g‘
lom
turmush tarzini yuritish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Ro‘Yxati:
1.
Akhmedov, I. (2020). "Joints and their pathology". Doctor of Medical Sciences,
Tashkent.
2.
Kholmirzaev, A. (2019). "Osteoarthritis and its biomechanics". Journal "Medical
Research", 5(2), 45-50.
3.
Muradov, B. (2021). "Joints and injuries in sports". Journal of Sports Medicine,
10(1), 30-35.
4.
Saidov, R. (2018). "Age-related joint diseases". Journal of Medicine and Biology,
12(3), 60-65.
5.
Ismailov, D. (2022). "Joints and their functional properties". Doctor of Medical
Sciences, Samarkand.
6.
Rakhmanov, S. (2023). "Hormonal changes and joints". Journal of Medical
Biology, 15(4), 75-80.
7.
Tursunov, E. (2020). "Biomechanics of joints and sports activities". Journal
"Sports Medicine", 8(2), 55-60.
8.
Yusupov, M. (2021). "Metabolic processes and joints". Journal of Medical
Sciences, 11(3), 40-45.
