Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Application of enforcement measures and restrictions in
international practice
Islombek INOMJONOV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article analyzes the application of enforcement
measures and restrictions in international practice, the
procedure for executing judicial documents in various
countries, and their formation in accordance with national legal
systems. It is demonstrated that the enforcement of court
decisions on a global scale can be implemented based on state,
private, and mixed systems. A comparative analysis of the
compulsory enforcement systems in CIS countries, such as
Uzbekistan, Russia, Kyrgyzstan, and Tajikistan, is conducted,
highlighting their governing bodies and operational principles.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Enforcement,
court decisions,
international experience,
state enforcement,
private enforcement,
mixed model,
Ministry of Justice,
Finland,
CIS countries,
court ruling enforcement.
Xalqaro tajribada majburiy ijro choralari va cheklovlarning
q
o‘
llanilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Majburiy ijro,
sud hujjatlari,
xalqaro tajriba,
davlat ijrosi,
xususiy ijro,
aralash model,
Adliya vazirligi,
Finlyandiya,
MDH davlatlari,
sud qarorlarining ijrosi.
Ushbu maqolada xalqaro tajribada majburiy ijro choralari va
cheklovlarning q
o‘
llanilishi, turli davlatlarda sud hujjatlarini ijro
etish tartibi hamda ularning milliy huquqiy tizimga mos
ravishda shakllanishi tahlil qilinadi. Dunyo miqyosida sud
qarorlarini majburiy ijro etish davlat, xususiy va aralash
tizimlar asosida amalga oshirilishi mumkinligi k
o‘
rsatib
o‘
tilgan.
O‘
zbekiston, Rossiya, Qir
g‘
iziston, Tojikiston kabi MDH
davlatlarining majburiy ijro tizimlari qiyosiy tahlil qilinib,
ularning boshqaruv organlari va ish yuritish tamoyillari
yoritilgan.
1
Trainee, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
484
Применение мер обязательного исполнения и
ограничений в международной практике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Принудительное
исполнение,
судебные акты,
международный опыт,
государственное
исполнение,
частное исполнение,
смешанная модель,
Министерство юстиции,
Финляндия,
страны СНГ,
исполнение судебных
решений.
В данной статье анализируются применение мер
принудительного
исполнения
и
ограничений
в
международной практике, порядок исполнения судебных
актов в различных странах и их формирование в
соответствии с национальной правовой системой.
Отмечается, что принудительное исполнение судебных
решений в мировом масштабе может осуществляться на
основе государственной, частной и смешанной систем.
Проведен сравнительный анализ систем принудительного
исполнения таких стран СНГ, как Узбекистан, Россия,
Кыргызстан,
Таджикистан,
раскрыты
их
органы
управления и принципы делопроизводства.
Sud hujjatlarini ijro etish tartibi har bir davlatning huquqiy tizimiga mos ravishda
shakllanadi. Dunyo miqyosida sud qarorlarini va boshqa organlar hujjatlarini majburiy
ijro etish uch xil model asosida amalga oshiriladi: davlat, xususiy va aralash (davlat-
xususiy) tizimlar. Shu sababli, turli davlatlardagi majburiy ijro tizimining mavjud
modellari, ularning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Har bir davlatda majburiy ijro tizimi
o‘
zining tarixiy shakllanish jarayoniga ega b
o‘
lib, u
milliy huquqiy tizim va boshqaruv tamoyillariga mos ravishda rivojlangan. Masalan,
O‘
zbekistonda sud va boshqa organlar hujjatlarining ijrosini ta
’
minlash tizimi davlat
nazorati ostida tashkil etilgan b
o‘
lib, u Mamlakat Bosh prokuraturasi huzurida faoliyat
yurituvchi
Majburiy ijro byurosi (MIB)
tomonidan amalga oshiriladi. Bu jihatdan
O‘
zbekistonning majburiy ijro tizimi Mustaqil Davlatlar Hamd
o‘
stligiga a
’
zo boshqa
davlatlarnikidan farqlanadi, chunki ba
’
zi MDH mamlakatlarida ushbu vazifalar mustaqil
davlat organlari yoki xususiy ijrochilar tomonidan bajariladi.
Huquqshunos Sh. Aminovning fikriga k
o‘
ra, Markaziy Osiyo hududida tashkil
topgan davlatlarda uzoq asrlar davomida sud qarorlarini ijro etish davlatning bevosita
nazorati ostida amalga oshirilgan. XIX asrning oxirigacha ushbu jarayon mirshablar
tomonidan bajarilgan b
o‘
lib, ular
o‘
z hududlarida qonun va tartibni saqlashga mas
’
ul
b
o‘
lgan. Mirshablarning asosiy vazifalaridan biri nafaqat jinoyatlarni tergov qilish, balki
nizolarni hal etishda sudya
–
qozilarning farmon va qarorlarini ijro etish b
o‘
lgan. Ular sud
hujjatlarining bajarilishini ta
’
minlash bilan bir qatorda, jamoat xavfsizligini saqlash va
huquqbuzarliklarning oldini olishda ham faol ishtirok etganlar. Shu sababli, tarixiy
nuqtayi nazardan, sud qarorlarining ijrosi har doim davlat tomonidan nazorat qilingan
jarayon b
o‘
lib kelgan.
MDH a
’zo davlatlarda majburiy ijro etish organlari oʻz hududining milliy
qonunchilik xususiyatlari, an
’
analariga mos ravishda turli vakolatli organlar huzurida
tashkil etilgan. Jumladan, Ozarbayjon, Armaniston, Belarus Respublikalarida hamda
Rossiya Federasiyasida sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish organi
Adliya vazirligi huzurida tashkil etilgan boʻlib, ushbu davlatlar hududlarida Adliya
vazirligi ijro organlari faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan tadbirlarni ishlab chiqadi,
ular faoliyatini muvofiqlashtiradi hamda nazoratini amalga oshiradi. Shuningdek,
taalluqlilik qoidalariga koʻra qonun bilan oʻz vakolatiga kiritilgan boshqa vazifalarni
amalga oshiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
485
Rossiya Federatsiyasida ayrim ijro harakatlari faqat sud sanksiyasi asosida amalga
oshiriladi va bu jarayon manfaatdor shaxslarning arizalariga asosan davlat sudlari
tomonidan nazorat qilinadi. Ya
’
ni, ijro jarayonining qonuniyligi va adolatliligi ustidan
sudlarning doimiy nazorati mavjud b
o‘
lib, fuqarolarning huquqlari himoya qilinishiga
alohida e
’
tibor qaratiladi.
Qir
g‘
iziston Respublikasida esa qonuniy kuchga kirgan sud hujjatlari va boshqa
organlar hujjatlarining
o‘
z vaqtida va majburiy ijro etilishini ta
’
minlash
Oliy sud
huzuridagi Sud ijrochilar xizmati
tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu xizmat sud
ijrochilari va sud pristavlari faoliyatini muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi. Shunday qilib,
Qir
g‘
iziston majburiy ijro tizimida sud hujjatlarining t
o‘
liq bajarilishi maxsus davlat
organi tomonidan kafolatlanadi.
Yuqorida sanab oʻtilgan davlatlar hududidagi ijro etuvchi organlardan farqli
oʻlaroq, Tojikiston Respublikasida sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish
Hukumat huzuridagi Ijro xizmati tomonidan amalga oshiriladi. Ijro ishi yurituvi Hukumat
huzurida tashkil etilishiga Tojikiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-apreldagi
Farmoni asos solgan boʻlib, mazkur yoʻnalishda muhim institusional oʻzgarishlar amalga
oshirilgan. Bu esa, nazarimizda Tojikiston Respublikasi Hukumat raisi Prezident
hisoblanganligi bois, Ijro xizmatini nufuzi va javobgarlik darajasi yanada oshishiga sabab
boʻlgan. Tojikiston Respublikasi Hukumat huzuridagi Ijro xizmati ijro ishi yurituvi
sohasida davlat tomonidan tartibga soluvchi davlat hokimiyatining ijro etuvchi organi
hisoblanadi. Ijro xizmati Hukumat rahbari tomonidan tayinlanadigan va ozod etiladigan
boshliq tomonidan boshqariladi.
Shimoliy Yevropa mamlakatlari, jumladan,
Finlyandiya
va
Shvetsiya
sud
ijrochilari davlat tizimiga integratsiyalashgan davlatlar sirasiga kiradi. Ushbu davlatlarda
majburiy ijro organlari davlat tomonidan boshqariladi va huquqiy tartibni saqlash
tizimining ajralmas qismi hisoblanadi.
Xorijiy tadqiqotchilardan biri
Y. Toukola
Finlyandiya ijro tizimini tahlil qilib,
ushbu davlatda majburiy ijroni amalga oshirish vakolati faqatgina davlat organlariga
berilganligini ta
’
kidlagan. Unga k
o‘
ra,
Finlyandiya Konstitutsiyasiga muvofiq, davlat
hokimiyatining ijro etish vakolati boshqa subyektlarga topshirilishi mumkin emas
,
bu esa sud hujjatlari ijrosining mustaqil va qonuniy bajarilishini kafolatlaydi.
Finlyandiya Respublikasida majburiy ijro jarayoni
Adliya vazirligiga
b
o‘
ysunuvchi Majburiy ijro davlat xizmati
tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu xizmat
mustaqil ijro organi b
o‘
lib, Adliya vazirligi tomonidan muvofiqlashtiriladi va nazorat
qilinadi. Shu bilan birga, u
o‘
zining ma
’
muriy boshqaruvini mustaqil ravishda olib borish
huquqiga ega b
o‘
lib, bu uning mustaqilligini ta
’
minlovchi muhim omil hisoblanadi.
Finlyandiya sud ijrochilari hanuzgacha
o‘
z faoliyatini tarixiy asosga ega b
o‘
lgan
huquqiy me
’
yorlar doirasida olib boradi. Ushbu mamlakatda
“
Ijro ishi yuritish
t
o‘g‘
risida
”
gi qonun 1895-yilda qabul qilingan b
o‘
lib
, sud ijrochilari 1996-yilgacha
aynan shu hujjat asosida ish olib borgan. 1996-yilda sud hujjatlarini ijro etish tizimida
muhim islohotlar
o‘
tkazilib, mahalliy ijro organlari tuzilishi qayta k
o‘
rib chiqildi va butun
mamlakat b
o‘
ylab yagona ijro tizimi joriy qilindi.
Ushbu islohotgacha sud hujjatlarini ijro etish vakolati
lensmanlar
zimmasida
b
o‘
lib, ular nafaqat ijro organi vakili, balki huquqni muhofaza qiluvchi organlar
–
politsiya
va prokuratura funksiyalarini ham bajarishgan. 1996-yilga kelib esa, ushbu vakolatlar
t
o‘
liq
Adliya vazirligiga
o‘
tkazilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
486
Bugungi kunda Finlyandiyada majburiy ijro xizmatini tashkil etish va uning
faoliyatini boshqarish
sud va boshqa davlat organlaridan mustaqil b
o‘
lgan yettita
tashkilot
zimmasiga yuklatilgan b
o‘
lib, bu tizim sud ijrochilarining mustaqilligini
ta
’
minlashga qaratilgan.
Finlyandiyada majburiy ijro tizimi
Adliya vazirligi
,
gubernator boshqaruvining
adliya b
o‘
limi
va
hududiy majburiy ijro boshqarmalaridan
iborat. Ushbu tizimda
Adliya vazirligi va gubernator boshqaruvi adliya b
o‘
limi
majburiy ijroni nazorat
qiluvchi boshqaruv organlari hisoblanadi, ijro harakatlarini esa
hududiy boshqarmalar
amalga oshiradi.
Har bir hududiy boshqarma
o‘
ziga tegishli ma
’
muriy hududda majburiy ijro
harakatlarini amalga oshirish uchun mas
’
uldir.
Finlyandiya 90 ta tuman (uyezd)ga
b
o‘
lingan b
o‘
lib
, har bir uezdda bir yoki ikki nafar sud ijrochisi faoliyat yuritadi. Agar
tuman hududida bir nechta sud ijrochisi ishlasa, ularning faoliyatini
bosh ijrochi
muvofiqlashtiradi. Ularning jamoasida
ijro yordamchilari va kantselyariya xodimlari
ham faoliyat yuritadi.
Majburiy ijro tizimining ma
’
muriy va tashkiliy jihatdan boshqarilishini
Adliya
vazirligi
amalga oshiradi. Ushbu vazirlik 1923-yilda tashkil etilgan b
o‘
lib,
qonunchilik
b
o‘
limi
,
adliya organlari boshqarmasi
hamda
jazoni ijro etish b
o‘
limidan
iborat.
Markaziy boshqaruv organi sifatida Adliya vazirligi majburiy ijro tizimiga oid
normativ-
huquqiy hujjatlar ishlab chiqish, budjetni tasdiqlash va kadrlar tayinlash
funksiyalarini bajaradi.
Majburiy ijro byurosining huquqiy boshqaruv departamentida
yetti nafar
mutaxassis faoliyat yuritadi. Ularning besh nafari majburiy ijro organlari uchun axborot
tizimlarini rivojlantirish va ularga xizmat k
o‘
rsatish bilan shu
g‘
ullanadi. Shu tariqa,
Finlyandiya majburiy ijro tizimi markazlashgan holda, adliya idoralarining bevosita
nazorati ostida faoliyat yuritadi.
Majburiy ijro byurosining asosiy vazifalari majburiy ijro tizimining samarali
faoliyat yuritishini ta
’
minlash, strategik rejalashtirish va tizimni yanada rivojlantirishdan
iborat. Shuningdek, ushbu idora majburiy ijro xizmatiga yuklatilgan funksiyalarning t
o‘
liq
bajarilishini q
o‘
llab-quvvatlash, zarur resurslarni taqsimlash va kadrlar bilan ta
’
minlash
vazifalarini ham
o‘
z zimmasiga oladi.
Bu jarayonda byuro o‘zining boshqaruv vakola
tlari doirasida ijro tizimi xodimlariga
topshiriq va ko‘rsatmalar berish, maqsadli boshqaruv tizimini shakllantirish, kadrlar
tayinlash hamda ularning malakasini oshirish kabi vazifalarni bajaradi. Uezd darajasida
faoliyat yurituvchi ijro organlari rahbarlarini lavozimga tayinlash va ularning kasbiy
rivojlanishini qo‘llab
-
quvvatlash ham ushbu tuzilmaning asosiy yo‘nalishlaridan biridir.
Shuni ta
’
kidlash joizki, Adliya vazirligi majburiy ijro jarayoniga bevosita aralashish
vakolatiga ega emas. Biroq, sud ijrochilarining harakatlari yoki harakatsizligiga doir
shikoyatlar aynan ushbu organ tomonidan k
o‘
rib chiqiladi va qonuniy baholanadi. Bu esa
majburiy ijro tizimining shaffofligini ta
’
minlash va fuqarolarning huquqlarini himoya
qilishga xizmat qiladi.
FOYDAL
ANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi –
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni –
“Sud hujjatlari va boshqa
organlar hujjatlarini ijro etish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” // Lex.uz –
https://www.lex.uz/uz/docs/-5124086
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
487
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro
etish to‘g‘risida”gi qonuni –
Lex.uz
4.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat k
odeksi
–
Toshkent: Adolat, 2023.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi –
Toshkent: Adolat, 2023.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi –
Toshkent:
Adolat, 2023.
7.
Rossiya Federatsiyasi “Sud ijrochilari to‘g‘risida”gi Federal qonuni –
Moskva, 2016.
8.
Qirg‘iziston Respublikasi “Sud ijrochilari va ijro ishi to‘g‘risida”gi Qonuni –
Bishkek, 2017.
9.
Tojikiston Respublikasi Hukumatining 2018-yil 5-apreldagi farmoni
–
“Ijro
tizimini isloh qilish to‘g‘risida” // Dushanbe, 20
18.
10.
Finlyandiya Adliya vazirligi hujjatlari
–
“The Structure of Enforcement in
Finland” // Helsinki, 2020.
11.
Belarus Respublikasi “Sud ijrochilari to‘g‘risida”gi qonuni –
Minsk, 2015.
12.
Xalqaro Huquqshunoslik Instituti
–
“Sud qarorlarini ijro etish bo‘yicha xa
lqaro
tajriba” // Berlin, 2021.
13.
G. D. Uletova
–
“Частное и государственное исполнительное производство:
плюсы и минусы” // Российский юридический журнал, 2019.
