Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The current state and problems of the development of spatial
imagination of students. in particular, when using graphic
programs when teaching the technique of building construction
drawings
Sanjar MARDOV
1
Tashkent Institute of Architecture and Civil Engineering
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 November 2021
Accepted 20 December 2021
Available online
15 January 2021
In this article, the technique of industrial drawing is
considered in accordance with theoretical data, rules, methods of
drawing construction based on state standards. Which is one of
the main types when teaching the construction of drawings in
general education institutions.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Standard,
blueprint drawings,
spontaneous thinking,
pupils,
lesson production,
didactic standards,
rules,
readings,
duration.
Qurilish chizmachiligi fanini
o‘
qitishda grafik dasturlardan
foydalanishda talabalarning fazoviy tasavvurini rivojlantirishning
bugungi holati va muammolari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
standart,
chizmalarni taxt qilish,
o‘
quvchi,
samarali dars,
tushuncha,
zaruriyat,
mash
g‘
ulot,
ketma-ketlik,
uzviylik,
didaktik talab,
chizmachilik.
Ushbu maqolada umumta’lim muassasalarida qurilish
chizmachilik fanini
o‘
qitishda asosiy omillardan b
o‘
lgan davlat
standarti asosida chizmalarni taxt qilishga oid nazariy
ma’lumotlar, qoidalar, uslublar yoritilgan.
1
Teacher of the Department of
“
Engineering graphics and computer design
”
Tashkent Institute of Architecture and
Civil Engineering. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: sanjar.mardov@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
172
Современное
состояние
и
проблемы
развития
пространственного воображения студентов. В частоности,
при использовании графических программ при обучении
технике построения строительных чертежей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
стандарт,
чертежи чертежей,
пространственное
мышление,
ученики,
продуктивность урока,
дидактические стандарты,
правила,
черчение,
продолжительность
В
данной
статье,
рассматривается
методика
промышленного чертежа в соответствии теоретическим
данным, правилам, методам построения чертежей на основе
государственных стандартов. Что является, одним из
основных видов, при обучении построению чертежей в
общеобразовательных учреждениях.
Fazoviy tasavvurning rivojlanishi bir qator omillarga bo
g‘
liq b
o‘
ladi. Bu omillar
ichida diqqat, xotira, tasavvur asosiylari hisoblanadi. Bu omillar asosiy b
o‘
lishi bilar birga
ular
o‘
zaro uzviy bo
g‘liq ham hisoblanadi. E’tibor beradigan bo‘
lsak, biz yuqorida dastlab
diqqatni keltirib
o‘
tdik, sababi, diqqat yaxshi rivojlangan b
o‘
lmasa, xotirada nimani eslab
qolishga undovchi y
o‘
lak uziladi. Agar diqqat yaxshi rivojlangan b
o‘
lsa, xotiraning ham
ishlashi yaxshi b
o‘ladi va kerakli ma’lumotlarni eslab qolishga xizmat qiladi. Xotira
mustahkam b
o‘
lsa, tasavvur qobiliyati ham keng rivojlangan hisoblanadi.
Diqqatning quyidagi shakllari mavjud: sensor (perseptiv), aqliy, motorli (harakat-
lantiruvchi). U idrok, xotira, tafakkur kabi bilish jarayonlarining tarkibida b
o‘
lib, diqqat
ularning samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Diqqat-
e’tiborni taqsimlash –
bu bir vaqtning
o‘
zida ikki yoki undan ortiq turli xil
faoliyat turlarini (bir nechta xatti-harakatlar) muvaffaqiyatli bajarish (kombinatsiyalash)
imkoniyati bilan bo
g‘
liq xususiyat. Diqqat-
e’tiborning yuqori darajada taqsimlan
ishi
o‘
quv
jarayoni muvaffaqiyatli kechishining muqarrar shartlaridan biridir.
Xotira barcha aqliy jarayonlarning eng muhim xususiyati b
o‘
lib, insonning birligi va
yaxlitligini ta’minlaydi. Yodda tutish va qayta tiklash jarayonlari amalga
oshiriladigan
faoliyatning
o‘
ziga xosligi xotiraning har xil turlarini ajratish uchun asos b
o‘
ladi.
Xotiraning ayrim turlari uchta asosiy mezonga muvofiq aniqlanadi:
1)
psixik faollik xususiyatiga k
o‘
ra: harakatlanuvchi, hissiy, obrazli va s
o‘
zli-
mantiqiy;
2)
faoliyat maqsadining xarakteriga k
o‘
ra: erkin va majburiy;
3)
materialni mustahkamlash va saqlash davomiyligiga k
o‘
ra: qisqa muddatli, uzoq
muddatli va operativ turlarga b
o‘
linadi.
Ta’lim jarayonini kompyuterlashtirishning psixologik
-pedagogik muammolarining
ayrim jihatlarini yoritib
o‘
tamiz:
–
talabalarning shaxsiy sifatlarini rivojlantirishni hisobga olgan holda
o‘
quv
faoliyatini tashkil etish uchun kompyuterdan foydalanish mumkin va lozim;
–
kompyuter
o‘quv ma’lumotlarini taqdim etish
imkoniyatlarini kengaytiradi;
–
kompyuter ta’limdagi muvaffaqiyasizlik holatini bartaraf etish va tezda tuzatish
imkonini beradi;
–
kompyuter
o‘
qituvchi va talabaning, talabalarning bir-birlari bilan birgalikdagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
173
faoliyatini tashkil etish,
o‘
zaro
munosabatlarining turli shakllarini ta’minlashning samarali
vositasi b
o‘
lib xizmat qilishi mumkin;
–
kompyuter ijodiy jarayonni keskin kuchaytiradi, tabiiy va deyarli har doim barcha
inson faoliyatida sodir b
o‘
ladigan muntazam operatsiyalarni amalga oshiradi;
–
kompyuter talabalarni
o‘quv faoliyatiga faol jalb qiladi, ya’ni talabalarning
harakatlarini boshqaradi. Kompyuterdan foydalanib, amaliy
o‘
quv vazifalari t
o‘
plami
kengaytiriladi;
–
kompyuterlar turli vaziyatlarni modellashtirish, tashxis q
o‘
yish uchun vazifalarni
q
o‘
llash imkonini beradi, shuningdek, rejalashtirish uchun vazifalar doirasini kengaytiradi;
–
kompyuter talabalar faoliyatini nazorat qilish sifatini
o‘
zgartirish imkonini beradi.
Ushbu texnik qurilma barcha javoblarni tekshirish imkonini beradi, xatoning xususiyatini
aniqlash mumkin;
o‘
quv faoliyatining alohida komponentlarini shakllantirish darajasini
aniqlashga yordam beradi;
–
kompyuter talabalarda
o‘
z faoliyatini aks ettirishni shakllantirishga yordam
beradi, chunki kompyuter talabaga
o‘
z harakatlari natijasini tasavvur qilish imkonini
beradi.
Boy fazoviy tasavvurga ega odamlar ma’lumotni tez qabul qilishadi va tahlil
qilishadi. Ular
o‘
z ishining y
е
tuk mutaxassislari hisoblanadi. Masalan, fantastika janridagi
yozuvchilar, multf
ilm va kinofilm rejissyorlari, bino va inshootlarning me’morlari,
mexanizmlar va mashinalarning konstruktorlaridir. Bu kabi mutaxassislar tomonidan
yaratilgan asarlar, avval ularning tasavvurlarida bir nechta k
o‘
rinishlarda namoyon
b
o‘
ladi, ular orasidan eng yaxshisini tanlab oladilar va shundan keyingina natijani ommaga
taqdim etadilar.
Mufassal tasavvur insonda asta-sekin shakllanadi va rivojlanadi. Avvaliga turli xil
fazoviy boshqotirmalar va qiziqarli vazifalar, kompyuter
o‘
yinlari va konstruktorlar bunga
yordam beradi. Keyin maktabda geometriya va chizmachilik fanlarini
o‘
rganish jarayonida
fazoviy tasavvur rivojlanadi. Oliy ta’limda chizma geometriya, chizmachilik va dizayn kabi
fanlar
o‘qitiladi. Ta’lim berish xarakteri fazoviy tasavvurni rivojlantiri
shda
o‘
z izini
qoldiradi. Masalan, arxitektura fakulteti talabalari Pluton qarashlarini, texnologiya
fakulteti talabalari esa hajmli kesimlarni, matematika fakulteti talabalari izoliniyalarni va
hajmli kesimlarni afzal k
o‘
rishadi.
Chizma geometriya fan va ilm sifatida qayd etilgan xususiyatlarga ega, chunki unda
ishlatiladigan asosiy geometrik obrazlar mavhum elementlardir: nuqta, t
o‘g‘
ri chiziq va
sirt, ya’ni abstrakt tasavvurning obyekti hisoblanadi.
M.P.Titova t
o‘g‘ri ta’kidlaganidek, talaba rivojlangan
fazoviy tasavvurga ega
b
o‘
lmasa,
o‘
rganilayotgan obyektlarning tashqi va ichki shakllarini tasavvur qilish uchun
qirqim va kesim kabi texnik shartlarni bajara olmaydi. Ularni q
o‘
llash chizmaning t
o‘
liq
bajarilganligini anglatadi. Xatolarni bartaraf etish uchun vizual-hissiy q
o‘
llab-quvvatlash
kerak. Tasavvur bilan birga keladigan harakat xotirada u bilan bo
g‘
liq eng chuqur
taassurot qoldiradi.
Fazoviy tasavvur
–
bu amaliy va nazariy masalalarni hal qilishda mufassal tasvir-
larning yaratilishini va
ularning ishlashini ta’minlaydigan aqliy faoliyat turidir. Bu murak
-
kab jarayon b
o‘
lib, u nafaqat mantiqiy operatsiyalarni, balki k
o‘
pgina istiqbolli xatti-
harakatlarni ham
o‘z ichiga oladi, ya’ni obyektiv ravishda real yoki grafik vositalar
yordamida tasvirlangan, adekvat obrazlar asosida yaratish va ularni taqdim etish b
o‘
yicha
obyektlarni aniqlash. Fazoviy tasavvur obrazli tasavvurning bir turi b
o‘
lib, uning barcha
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
174
asosiy xususiyatlarini saqlab qoladi va shu bilan birga, undan sezilarli darajada farq qiladi.
Bu, avvalo, fazoviy tasavvur obrazlarga tayanib ishlashida namoyon b
o‘
ladi. Ushbu
operatsiya jarayonida ular kerakli y
o‘
nalishda
o‘
zgartiriladi. Bu y
е
rdagi obrazlar asosiy
operatsion birlik va tasavvur jarayonining xomashyosi hisoblanadi.
Fazoviy tasavvur tuzilishini aniqlash uchun I.S.Yakimanskaya tomonidan ishlab
chiqilgan nazariy ma’lumotlarga tayanish mumkin:
1.
Fazoviy tasavvurning tuzilishi
o‘
quv fanining mazmuniga qarab belgilanadi va
uning asosida shakllanadi.
2.
Fazoviy tasavvur shakllanishining muhim sharti turli xil vizual grafik materialdan
foydalanish hisoblanadi.
3.
Fazoviy tasavvurning tuzilishi, fazoviy obrazning masalani y
е
chish jarayonida
bajaradigan vazifasiga bo
g‘
liq.
4.
Fazoviy tasavvur tuzilishining xususiyatlari subyekt faoliyatining xarakteri va
mazmuniga qarab belgilanadi. Ushbu faollikning y
o‘
nalishi va mazmuni taqdimot usullari
tomonidan ishlab chiqilgan (yoki hal qilish jarayonida topilgan) masalaning usullari bilan
belgilanadi.
Umuman olganda, fazoviy tasavvur
–
bu obyektlarni real olamda anglash, tushunish
va anglashdagi asosiy malakadir.
Mufassal tasavvur va fikrlash ta’lim psixologiyasida ushbu atamalar o‘
rtasida farq
bor-y
o‘qligidan qat’i nazar, bir
-birining
o‘
rnida ishlatiladi. Fazoviy tasavvur bu
vizualizatsiya qilish qobiliyati b
o‘
lib, u tu
g‘
ma qobiliyat hisoblanadi. Tasavvur mash
g‘
ulot
orqali
o‘
rganiladi yoki orttiriladi.
Fazoviy tasavvurni tadqiq etish tarixini J.Eliot va I.M.Smit uchta alohida bosqichga
ajratishadi. S.Strong va R.Smit tomonidan q
o‘
shimcha t
o‘
rtinchi bosqich taklif qilingan.
Birinchi bosqich 1901-yildan 1938-yilgacha b
o‘
lgan davrni
o‘
z ichiga oladi va
psixologlarning yagona fazoviy tasavvur omilini aniqlashga urinishi bilan tavsiflanadi. Bu
davrda tadqiqotlar vizualizatsiyani idrokning muhim omili sifatida aniqlashga qaratilgan
edi. Chunki
o‘
sha davrda o
g‘
zaki vazifalar idrokning asosiy k
o‘
rsatkichi sifatida k
o‘
rilar edi.
Ta’kidlash joizki, Amerika muhandislik ta’limi jamiyati (EDGD)ning grafik loyihalashtirish
b
o‘
limining tadqiqotlari va ishlanmalari vizualizatsiyaga qaratilgan. S.L.Miller tomonidan
1920-yildan 1940-yilgacha b
o‘
lgan (EDGD) ning fazoviy tasavvurni rivojlanishi b
o‘
yicha
olib borilgan tadqiqotlarning tarixiy sharhi taqdim etildi.
Ikkinchi bosqich 1938-yildan 1961-yilgacha b
o‘
lgan davrni
o‘
z ichiga olib, bir necha
fazoviy tasavvur omillarini izlab topishga qaratilgan va ularning ikkita asosiysi aniqlandi.
Birinchi omil geometrik figuralarni fazoda aniqlay olish bilan, ikkinchisi esa ushbu
geometrik figuralarni aqliy boshqarish qobiliyati bilan bo
g‘
liq.
Uchinchi bosqichda, 1961-yildan 1982-yilgacha b
o‘
lgan davrda, fazoviy tasavvur
omillari yanada boyitildi. Yosh, jins va tajribaning individual fazoviy tasavvur qobiliyatiga
ta’siri o‘
rganildi. Muhandislik dasturlari 2D ikki
o‘
lchovli va 3D uch
o‘
lchovli fazolar bilan
boyitildi, grafik taqdimlar va 2D CAD modellari bilan t
o‘
ldirildi. 70-yillardan boshlab,
samarali va muqarrar vosita sifatida avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari yaratildi.
T
o‘
rtinchi bosqich, muhandislik grafikasidan paydo b
o‘
lgan, kompyuter
texnologiyalarining fazoviy tasavvurga ta’sirini aniqlash va shaxsning ushbu psixologik
xususiyatini
o‘
lchash jarayonini
o‘
z ichiga oladi. 2D va 3D CAD tizimlari muhandislik
grafikasi ta’limi tizi
mida joriy etilgan va hozirgi kungacha ishlatilmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
175
Fazoviy tasavvurni shakllantirish va rivojlantirish muammosining muhimligi
shundaki, bu borada k
o‘
plab tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, fazoviy tasavvurni
rivojlantirish b
o‘
yicha
o‘
zbek olimlaridan R. Xorunov, Yu. Qir
g‘
izboyev, I. Raxmonov,
R. Ismatullaev, Sh. Murodov, T. Azimov, D. Kuchkarova, E. R
o‘
ziyev, P. Adilov, S. Saydaliyev,
Sh. Abduraxmonov, A. Hamrakulov va boshqalar; xorijiy olimlardan I.P. Istomina,
O.V. Razumova, L.V. Zanfirova, L.P. Rusinova, A.V. Piliper, Yu.A. Volkova, Ye.P. Benenson,
N.S. Podxodova, A.I. Xubiyev, L.N. Anisimov, X.A. Arustamov, A.D. Botvinnikov, A.V. Ivanov,
I.Ya. Kaplunovich, Yu.F. Katxanov, Ye.I.Korzinov, I.I. Kotov, M.N. Makarov, A.A. Pavlov,
V.S. Stoletnev, V.I. Yakunin, P.A. Ostrojkov, I.P. Kaloshin kabi olimlar tomonidan olib
borilgan ilmiy izlanishlar shular jumlasidandir.
L.P.Rusinovaning ilmiy tadqiqot ishida talabalarning fazoviy tasavvurini tizimli
shakllantirishda qiyinlik darajasiga ega b
o‘
lgan grafik topshiriqlardan foydalanish
b
o‘
yicha olib borgan ishlari ham bizning tadqiqotimiz nuqtayi nazaridan muayyan qiziqish
uy
g‘
otadi.
S.S.
Saydaliyevning Sharqona me’moriy an’analar asosida talabalarning fazoviy
tasavvurlarini rivojlantirish b
o‘
yicha ilmiy tadqiqot ishi olib borilgan b
o‘
lib, fazoviy
tasavvurni rivojlantirish b
o‘
yicha taklif, tavsiya hamda metodika berilgan. Olib borilgan
tadqiqot ishida me’moriy obidalar yordamida talabalar fazoviy tasavvurini rivojlantirish
k
o‘
rib chiqilgan.
Bugungi kunda
o‘
qitishni kompyuterlashtirish nazariyasini ishlab chiqish haqiqatan
ham
o‘
quv faoliyatining samadorligini oshiradigan,
o‘
rganilayotgan mavzuga nisbatan
ijobiy munosabat va qiziqishni shakllantiradigan ta’limiy
-elektron ishlanmalar yaratish-
ning umumiy va xususiy mezonlarini belgilash zarurati paydo b
o‘
ldi.
Talabalarning faolligi va mustaqil fikrlash muammolari amaliyotning didaktik
ildizlaridan biridir. Agar talabalar grafik materiallarning holatini fazoviy tasavvur eta
olmasalar,
o‘
qituvchining faol
iyati ta’limiy
-ijobiy natija nuqtayi nazaridan samaraga ega
b
o‘
lmaydi. Fanni
o‘
zlashtirishda talabalarning mustaqil fikrlashga hamda fazoviy tasav-
vurlarini shakllantirishga zamonaviy kompyuter texnologiyalari va ular asosida yaratilgan
dasturiy vositalar samarali yordam beradi.
“Qurilish chizmachiligi” fanini o‘
qitishda multimediali elektron kitobdan foyda-
lanish bilan bir qatorda, avtomatlashtirilgan loyihalashtirish tizimi (ALT) dasturlaridan
foydalanish yuqori samara beradi. Bu dasturlar turkumiga ArchiCAD, Revit, AutoCAD, 3D
Max, Lumion kiritilishi mumkin.
Hozirgi kunga kelib, ALT grafik dasturlarining imkoniyatlari 3D geometrik
modellashtirish, parametrlashtirish va 4D modellashtirish imkoniyatlariga ega b
o‘
lib,
fanni
o‘
qitishda ALT grafik dasturlaridan foydalanish yuqori samara beradi. Bugungi
kunda
o‘
quv muassasalari va loyihalashtirish tashkilotlarida keng tarqalgan ALT ArchiCAD
dasturi mana shunday imkoniyatlarga ega. Bu imkoniyatlar talabalarning fazoviy
tasavvurlarini rivojlantirish, mustaqil fikrlashlari uchun asosiy k
o‘
makchi vazifasini
bajaradi. ALT ArchiCAD grafik dasturi yordamida fandagi juda k
o‘
plab mavzularni tushun-
tirish mumkin. Masalan, binoning plani, binoning fasadi, binoning qirqimi, tom yopmalar,
interyer, eksteryer va boshqa mavzularni
o‘
qitish jarayonlarida keng foydalanish mumkin.
Bugungi kunga kelib, yangi pedagogik texnologiyalari, an’anaviy o‘
qitish usullari va
zamonaviy kompyuter texnologiyalarining uy
g‘unligini ta’minlash ta’lim sifatining
oshishiga asos b
o‘
ladi. Qurilish chizmachiligi fanini
o‘
qitishda kompyuter grafikasidan
foydalanishda quyidagi muammolar mavjud:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
176
–
fan
o‘
qituvchilarining grafik dasturlar, kompyuter texnologiyalari va texnik
vositalari hamda grafikasi b
o‘
yicha bilimlari y
е
tishmasligi;
–
o‘
qituvchilarning fan mavzulari b
o‘
yicha talabalar fazoviy tasavvurini rivo-
jlantiruvchi zamonaviy k
o‘rinishdagi elektron ma’ruzalarni yaratishga tayyor emasligi;
–
mavjud elektron ma’ruzalar, darslik, uslubiy ko‘
rsatmalar talabalar fazoviy
tasavvurini rivojlantirish uchun y
е
tarli emasligi;
–
qurilish chizmachiligi fani uchun m
o‘ljallangan xonalarning kamligi va ma’ruza
xonalarida kompyuter va texnik vositalar y
е
tishmasligi;
–
qurilish chizmachiligi fanini
o‘
qitishda talabalar fazoviy tasavvurini rivojlan-
tirishda grafik dasturlardan unumli foydalanish metodikasi ishlab chiqilmaganligi;
–
qurilish chizmachiligi fanining mohiyatini ochib beruvchi grafik dasturlardan
foydalanish uchun m
o‘
ljallangan kompyuterlarning y
е
tishmasligi (ayrim hollarda
y
o‘
qligi);
–
grafik dasturlarni mukammal biladigan
o‘
qituvchilarning y
е
tishmasligi;
–
talabalar uchun darsdan tashqari mustaqil shu
g‘
ullanishlari uchun grafik
dasturlarda ishlash uchun m
o‘
ljallangan
o‘
quv xonalarining y
е
tishmasligi.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, talabalar fazoviy tasavvurini rivojlantirish uchun
kompyuterda modellashtirish, ularni sintezlash, tahlil qilish, taqqoslashga asoslangan
muammoli masalalarni kompyuterda modellashtirishga oid q
o‘
llanmalar, tavsiyalar,
multimediali
o‘
rgatuvchi dasturlar ishlab chiqish zarur.
Darslarda kompyuter grafikasidan foydalanish
o‘
qituvchidan katta kuch va vaqt
talab etadi. Chunki mavzularni kompyuterda multimediali k
o‘
rinishda yaratish juda k
o‘
p
mehnat talab etadi. Lekin keyinchalik pedagog uchun qulay va oson k
o‘
rgazmalilikni
ta’minlovchi vosita vazifasini bajaradi. Multimediali kompyuter texnologiyalari asosida
yaratilgan elektron darslikning afzalligi quyidagilardan iborat:
–
ma’lumotlarni tahrirlash va to‘
ldirish qulay;
–
moliyaviy mabla
g‘
talab etmaydi, ya’ni chop
etish muammolarining y
е
chish
mumkinligi;
–
agar server kompyuterga joylashtirilsa, bir vaqtning
o‘
zida bir nechta foydala-
nuvchi foydalanish imkoniyatiga ega;
–
yaratilgan multimediali elektron darslik, q
o‘
llanmalarga talab oshganda adadini
k
o‘
paytirish qulayligi;
–
masofaviy ta’lim tizimida qulaylik;
Kompyuterli
o‘
qitish texnologiyasi q
o‘llanilishidan asosiy maqsad ta’lim
oluvchilarning axborot bilan ishlash k
o‘
nikmalarini shakllantirish, ularning intellektual
qobiliyatlarini rivojlantirishning optimal y
е
chimlarini mustaqil izlash, topish, tadqiqo-
tchilik faoliyatlarini kuchaytirishdan iboratdir[41]. Bu texnologiya pedagogik texnolo-
giyalarni inkor etmaydi, aksincha, ularga k
o‘
mak beradi. Pedagogik texnologiyalar bilan
kompyuterning zamonaviy dasturiy vositalari hamda texnikalari bilan uy
g‘
unligi bilim
oluvchilar uchun qiziqarli b
o‘
lishi kuzatilmoqda.
O‘
quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlash mahoratlarini quyidagi 3 ta darajaga
ajratish mumkin:
–
O‘
quvchi muammoni y
е
chish, topshiriqlarni bajarish y
o‘
llarini
o‘
zi izlaydi,
mustaqil fikrlab, mulohaza yuritadi.
–
O‘
quvchi berilgan topshiriq yoki vazifani mustaqil bajaradi, ammo ijodiy
yondasholmaydi. Mustaqil holda topshiriqni bajarishda muammolarni hal etadi, ammo
natija qanchalik darajada t
o‘g‘
riligini kuzatmaydi. Berilgan topshiriq yoki muammoli
masalaga
o‘
xshashlarini tuza oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
177
–
Muammoning tayyor y
е
chimlaridan foydalanishga intiladi. Muammoni y
е
chishda
qiyinchilikka duch kelishi bilan yordam s
o‘
raydi. Muammoli masalani yoki topshiriqni
mustaqil y
е
chishga qobiliyati y
е
tmaydi.
Kompyuter texnologiyalari yordamida ta’lim berishdan maqsad shuki, bilim
oluvchilarga bilimlar bazasining zamonaviy k
o‘
rinishi va ularda multimediali shaklini
k
o‘
rish, birgalikda
o‘
rganayotgan mavzularni yaxshi
o‘
zlashtirish, bilimlarini boyitish,
ijodiy va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish, fazoviy tasavvurlarini rivojlan-
tirish, olgan bilimlari yordamida
o‘
z ishlariga ijodiy yondashish, aniq maqsad sari ol
g‘
a
borishlar va tadqiqotchilik faoliyatlarini yuqori darajaga k
o‘
tarishdan iborat.
O‘
quvchilarning fazoviy tasavvurlarini shakllantirish va u bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan
malakani oshirish grafik faoliyatning eng muhim tarkibiy qismidir. Zero, hech bir
o‘
quv
fani fazoviy tasavvur va fazoviy farazni chizmachilikdek rivojlantira olmaydi. Talaba
buyumning shakli haqida chizma b
o‘
yicha aniq bir fikrga kelishi uchun u geometrik jismlar
va ularning
o‘
zaro bo
g‘
lanishlari haqida aniq tasavvurga ega b
o‘
lishi kerak. Ayniqsa,
o‘
quvchilarning grafik tayyorgarligida fazoviy tasavvur bilan bir qatorda fazoviy xayol qila
olish xususiyatiga ega b
o‘
lish muhim ahamiyatga ega.
Mavjud tasavvurlarimizga asoslanib, avval idrok qilgan narsa va hodisalarning
qiyofalarini yaratishdan iborat b
o‘
lgan ongimiz faoliyatini xayol deb aytamiz. Inson amaliy
faoliyatidagi
o‘
ziga xos vazifalarga k
o‘
ra xayolni har xil mazmunda izohlash mumkin.
Masalan, grafik faoliyatda predmetlarning munosabat va xususiyatlarini fazoda aks
ettirish bilan bo
g‘
liq jarayonda fazoviy xayol qatnashadi. Shuning uchun ham grafik
tasvirlash faoliyatining turli sohalariga xos b
o‘
lgan malakalarni tarkib toptirish hamda
rivojlantirishda fazoviy xayolning ahamiyati beqiyosdir. Shuni ham alohida ta’kidlash
kerakki, fazoviy metrik masalalarni y
е
chish bilan bo
g‘
liq grafik faoliyatda fazoviy xayol
bilan fazoviy tasavvur birgalikda ishtirok etadi.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, materialni o‘
zlashtirish darajasi
o‘
qiganda 10%,
eshitganda 20%, k
o‘
rsa va eshitsa 50%, boshqalar bilan muhokama qilganda 70%ni tashkil
etadi. Demak, multimedia axborot uzatishning bir necha usullarini
–
matn, statik tasvir
(rasm, chizma va grafik), dinamik tasvir (multiplikatsiya va video) va ovoz (raqamli va
MIDI)
–
interaktiv mahsulot sifatida birlashtiradi.
Ayniqsa, ta’lim
jarayonlarida kompyuter texnologiyalari q
o‘
llash barcha k
o‘
rgazma-
lilikning
o‘rnini bosishi bilan alohida e’tiborlidir.
Multimediali
o‘qitish tizimi ma’ruza kurslari kompleks psixologik
-pedagogik
talablariga kiritilgan yangi talablar:
o‘quv ma’lumoti taqd
imotining sinkretikligi,
o‘
quv-
bilish faoliyati tizimining t
o‘liq ta’minoti, o‘quv ma’lumotining me’yordan ortiqligi,
an’anaviy va multimedia texnologiyalarining komplementarligi, shuningdek, o‘
quvchi-
larning dinamik rivojlanayotgan nazariy obrazi talablari va
o‘
quv-bilish faoliyatini
emotsional boshqarishga
o‘z ta’siri o‘
tkazadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Гура
В.В.
Теоретические
основы
педагогического
проектирования
личностно
-
ориентированных
электронных
образователных
ресурсов
и
сред.
Ростов
н/Д:
Изд
-
во Южного федералного ун
-
та, 2007.
–
С.
320.
2.
Sh. Murodov, A. Xakimov, A. Xolmurzaev, M. Jumaev, A. T
o‘
xtaev. Chizma
geometriya. Elektron darslik. 120 MGB. Toshkent. 2004 yil.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
178
3.
Шевелков
В.В. Внедрение инновatsiонных компютерных технологий в
образователный протсесс подготовки инженерных кадров. М.2015.
–
С.
120.
4.
Щевсова. Л.Г. О внедрение диссиплины «Инженерная графика на ПВЕМ
(персоналное электронная вычислителная машина)» в учебном протсесс
// Среднее
проферсионалное оброзование.
М
.: 2000.
–
№4.
–
С.
49
–
50.
5.
Ergas’heva
G.S. Umumiy
o‘rta ta’lim maktab biologiya darsliklari o‘
quv
materiallarini loyihalas’hning didaktik asoslari. Diss... ped. fan. nom. –
T.: 2006.
–
B. 174.
6.
Едуардо Ферро дос Сантос, Бруна Cаролине Марқуес Гонçалвес, Карине
Боргес де Оливеира, Мессиас Боргес Силва. Прожеcт Басед Леарнинг Апплиед то
Течниcал Драwинг. Cреативе Едуcатион. Вол.09
Но.03(2018), Артиcле ИД:83333,18
п. Лорена Счоол оф Енгинееринг, Университй оф Сао Пауло (УСП), Сао Пауло, Бразил.
7.
Франcесcо Ди Паола ет ал. Дигитал анд интераcтиве Леарнинг анд Теачинг
метҳодс ин десcриптиве Геометрй /
Проcедиа –
Соcиал анд Беҳавиорал Сcиенcес
106
(2013) 873
–
885. 1877-
0428 © 2013 Тҳе Аутҳорс. Публисҳед бй Елсевиер Лтд.
8.
Shoxboz, D. (2019). THE ESSENCE OF TEACHING ENGINEERING COMPUTER
GRAPHICS AS A GENERAL TECHNICAL DISCIPLINE. European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol, 7(12).
9.
Dilshodbekov, S. (2018). Modern Graphic Programs Methodical Possibilities in
Teaching Engineering Disciplines. Eastern European Scientific Journal, (6).
10.
Дилшодбеков
Ш.Д. (2021). Muhаndislik kompyuter grаfikаsi fаnidаn mustаqil
tа’limni tаshkillаshtirish usul
i
. Инновации в педагогике и психологии,
4(1).
11.
Dilshodbekov, Shoxboz Dilshodbekovich (2021) "FOREIGN EXPERIENCE OF
TEACHING ENGINEERING GRAPHIC DISCIPLINES BASED ON COMPUTER GRAPHICS,"
Scientific Bulletin of Namangan State University: Vol. 2: Iss. 2, Article 79. Available at:
https://uzjournals.edu.uz/namdu/vol2/iss2/79
12.
Jabbarov R., & Rasulov M. (2021).
Further formation of students’ creative
abilities by drawing landscapes in painting.
Збірник наукових праць ΛΌГOΣ.
https://doi.org/10.36074/logos-30.04.2021.v2.09.
13.
Халимов
М.К. Сравнение продуктивности учебной доски и проектора в
преподавании предметов, входящих в цикл инженерной графики / М.К.
Халимов,
Р.Р.
Жабборов
,
Б.Х.
Абдуханов, А.А.
Мансуров. –
Текст: непосредственный //
Молодой ученый. –
2018.
–
№ 6 (192). –
С. 203–
205.
–
URL: https://moluch.ru/
archive/192/48066/.
14.
Xalimov
М
., & Farxodova Z. (2021).
Developing students’ creative abilities by
making problem solution situation in drawing subject.
Збірник
наукових
праць
ΛΌГ
O
Σ
.
https://doi.org/10.36074/logos-30.04.2021.v2.62.
15.
Muslimov S.N. (2019). The role of personality-oriented education in the
development of professionally-graphic competence of future teachers of technological
sciences. Scientific Bulletin of Namangan State University, 1(6), 442
–
445.
16.
Валиев
А.,
Рихсибаева
Х.,
&
Отабеков
У.
(2017).
Развитие
пространственного мышления учеников при обучении черчения (на примере темы
“Виды”
).
Молодой ученый, (13), 527–
533.
17.
Gulomova, N. (2021). Use of interactive methods for students in teaching
drawing lessons (on the example of views). Academicia: an international multidisciplinary
research journal, 11(1), 1637
–
1642.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2021) / ISSN 2181-1415
179
18.
Аширбаев
А
. (2021).
Чизмачилик
таълимининг
узвийлигини
таъминлаш
ва
уни
такомиллаштириш
масалалари
.
Грааль науки
, (6), 434-439. https://doi.org/
10.36074/grail-of-science.25.06.2021.082.
19.
Muratov H. (2021). The importance of organization and management
independent education in the learning process.
Збірник наукових праць ΛΌГOΣ.
https://doi.org/10.36074/logos-09.04.2021.v2.40.
20.
Аширбаев
А. (2021). Chizmalarga o‘lcham qo ‘yishda yuzaga kelishi mumkin bo
‘lgan tipik xatolar va ularning oldini olish omillari.
Общество и инновации,
2(3), 7-15.
21.
Усмонов
Б.Ш., Дадабоева
Д.И., & Валиева
З.Т. (2021). NX
–
Это
интегрированное решение для проектирования продуктов
,
разработка и
производство
. Scientific progress, 2(1), 825
–
834.
22.
Gulomova
N. (2021). “Uzatmalar” mavzusini o‘qitishda “iSpring Quiz Maker”
dasturidan foydalanib, talabalarga nostandart testlar orqali bilish faolligini faollashtirish.
Жамият ва инновациялар
, 2(5), 8
–
18. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss5-
pp8-18.
23.
Jabbarov R.
(2021). Уникальное направление, вдохновленное творчеством
Камолиддина Бехзода, великого миниатюриста Восточного Возрождения.
Общество и инновации,
2(5/S), 59
–
67. https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-
iss5/S-pp59-67.
24.
Malikov K.G. (2020). Theory and practice of construction of axonomertic
projects. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol, 8(9).
25.
Gafurovich M.K. (2021). Axonometry New Practical Graphical Methods For
Determining System Parameters. Psychology and Education Journal, 58(2), 5710-5718.
26.
Мирзалиев
З.Э., Халимов
М.К., Маликов
К.Г., & Абдухонов
Б.Х. (2017).
Методика использования нового механизма для построения аксонометрических
проекций.
Молодой ученый, (8), 1–
6.
27.
Mardov S.X. (2021, November). Modern Electronic Methods of Controlling
Students
’
Knowledge in the Field of Construction Drawing. In
“
Online-conferences
”
platform (PP. 18
–
26).
28.
Xudoykulovich M.S., Saidaxatovna R.F., & Xasanboy
o‘g‘
li N.A. (2021). Evristic
teaching technology and its practical application which in theaching of
draftsmanship. Middle European Scientific Bulletin, 12, 458
–
462.
29.
Khudoykulovich M.S., & kizi F.Z.X. (2021). Content of the Science of Architecture
Construction and Its Current Status of Teaching. International Journal of Innovative Analyses
and Emerging Technology, 1(7), 106
–
114. Retrieved from http://openaccessjournals.eu/
index.php/ijiaet/article/view/856
30.
Xudoykulovich M.S. (2021, October). The status of teaching the subject
“
construction drawing
”
in higher education institutions. In Archive of Conferences
(PP. 105
–
108).
