Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The formation of foreign policy strategy of India:
theoretical foundations of the study
Rano TUYCHIYEVA
1
Institute for the Study of Youth Problems and Preparation of Prospective Personnel
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article is dedicated to the study of the formation and
development of the foreign policy strategy of India (Republic of
India). It primarily analyzes the key factors shaping its
international relations, taking into account the historical,
economic, and political context of India. The article highlights
changes in India
’
s foreign policy since gaining independence, its
position in the global community, strategic partnerships, and
strengthened diplomatic ties. It also examines India
’
s security
policy, foreign policy initiatives at both regional and global
levels, and how the country
’
s geopolitical situation has evolved.
Furthermore, the article discusses the new approaches of
India
’
s foreign policy that meet modern requirements and its
significance in shaping the country
’
s role in the global socio-
political system. The main aim of this paper is to study the
factors that shape India
’
s foreign policy strategy and assess its
importance in world politics.
2181-
1415/© 2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
foreign policy,
strategy,
geopolitics,
diplomacy,
international relations,
security policy,
regional cooperation,
global politics,
evolution of foreign policy,
strategic partnerships.
Hindiston tashqi siyosat strategiyasi shakllanishini
o‘
rganishning nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tashqi siyosat,
strategiya,
Mazkur maqola Hindiston (Hindiston Respublikasi) tashqi
siyosat
strategiyasining
shakllanishi
va
rivojlanishini
o‘
rganishga ba
g‘
ishlanadi. Unda asosan Hindistonning tarixiy,
1 PhD in Political Science, Doctoral Student, Institute for the Study of Youth Problems and Preparation of
Prospective Personnel. E-mail: rano-tuichiyeva@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
136
geosiyosat,
diplomatiya,
xalqaro aloqalar,
xavfsizlik siyosati,
mintaqaviy hamkorlik,
global siyosat,
tashqi siyosat evolyutsiyasi,
strategik hamkorliklar
.
iqtisodiy va siyosiy kontekstini hisobga olib, uning xalqaro
aloqalarini shakllantirgan asosiy omillar tahlil qilinadi.
Maqolada Hindiston mustaqillikka erishganidan keyin tashqi
siyosatidagi
o‘
zgarishlar, uning dunyo hamjamiyatidagi
o‘
rni,
strategik hamkorliklar va mustahkamlangan diplomatik
aloqalar keng yoritilgan. Shuningdek, Hindistonning xavfsizlik
siyosati, mintaqaviy va global miqyosda amalga oshirilgan
tashqi siyosiy tashabbuslar va ular orqali mamlakat geosiyosiy
holatining qanday rivojlangani tahlil qilinadi. Qolaversa,
Hindiston tashqi siyosat strategiyasining zamonaviy talablarga
javob beradigan yangi yondashuvlari va uning global ijtimoiy-
siyosiy tizimdagi
o‘
rnini shakllantirishdagi ahamiyati ham
k
o‘
rsatilgan. Ushbu maqolani yozishdan k
o‘
zlangan asosiy
maqsad
–
Hindiston
tashqi
siyosati
strategiyasini
shakllantiruvchi omillarni tadqiq qilish va uning dunyo
siyosatidagi ahamiyatini baholashdir.
Формирование внешнеполитической стратегии Индии:
теоретические основы исследования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
внешняя политика,
стратегия,
геополитика,
дипломатия,
международные
отношения,
политика безопасности,
региональное
сотрудничество,
глобальная политика,
эволюция внешней
политики,
стратегическое
сотрудничество.
Настоящая
статья
посвящена
исследованию
формирования и развития внешнеполитической стратегии
Индии (Индийской Республики). В статье рассматриваются
ключевые факторы, определяющие международные
отношения
Индии,
с
учетом
ее
исторического,
экономического и политического контекста. Освещены
изменения во внешней политике Индии после получения
независимости, ее место в мировом сообществе,
стратегическое
сотрудничество
и
укрепление
дипломатических
связей.
Также
проанализированы
вопросы безопасности Индии, внешнеполитические
инициативы на региональном и глобальном уровнях,
а также развитие геополитической ситуации страны.
В статье также рассматриваются новые подходы внешней
политики
Индии,
соответствующие
современным
требованиям, и их значение для формирования ее позиции
в глобальной социально
-
политической системе. Основной
целью написания этой статьи является исследование
факторов, формирующих внешнеполитическую стратегию
Индии, и оценка ее значимости в мировой политике.
KIRISH
Hindiston tashqi siyosat strategiyasi Janubiy Osiyo mintaqasida va global
miqyosda muhim ahamiyatga ega b
o‘
lib, u siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik masalalarida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
137
o‘
ziga xos yondashuvlarni taklif qiladi. Bu mavzuni
o‘
rganish nafaqat Hindistonning
xalqaro maydondagi roli va manfaatlarini anglashga, balki butun dunyo uchun dolzarb
b
o‘
lgan muammolarni tushunishga yordam beradi.
Hindiston tashqi siyosat strategiyasining
o‘
ziga xosligi uni
o‘
rganish zaruratini
keltirib chiqaradi. Hindistonning global kuch sifatida
o‘
sishi, mintaqaviy muammolar va
xavfsizlik masalalari, k
o‘
p qutbli dunyoda strategik muvozanatning zarurati kabi omillar
mavzuning dolzarbligini k
o‘
rsatadi. Darhaqiqat, Hindiston bugungi kunda dunyoning eng
yirik iqtisodiyotlaridan biri va geosiyosiy jihatdan muhim
o‘
rinni egallaydi.
BMT Xavfsizlik Kengashi doimiy a
’
zoligi uchun intilayotgan Hindiston global qaror qabul
qilish jarayonlarida faol ishtirok etmoqda. Rivojlanayotgan davlatlar manfaatlarini
himoya qiluvchi yetakchi sifatida uning roli ortib bormoqda. Hindiston-Pokiston
munosabatlari, Xitoy bilan chegara ziddiyatlari va Janubiy Osiyo mintaqasidagi terrorizm
kabi muammolar mintaqaviy xavfsizlikka tahdid solmoqda. Hindistonning tashqi siyosati
mintaqaviy barqarorlik va rivojlanishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. Global kuchlar
o‘
rtasidagi raqobat (masalan, AQSh va Xitoy) Hindistonning tashqi siyosatida
o‘
z
manfaatlarini muvozanatlashtirish zaruratini tu
g‘
diradi. Hindiston k
o‘
p tomonlama
tashkilotlar (BRICS, G20, QUAD) doirasida
o‘
z manfaatlarini ilgari surmoqda.
Shuningdek, Hindiston tashqi siyosat strategiyasini
o‘
rganish nafaqat amaliy, balki
nazariy jihatdan ham muhimdir. Mazkur mavzuni
o‘
rganishning siyosiy nazariya va
modelga q
o‘
shgan hissasi, mavzu orqali mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlikni tahlil
qilish va geosiyosiy strategiyalar evolyutsiyasini
o‘
rganish uning ilmiy ahamiyatini
yanada oshiradi.
Qolaversa, Hindiston tashqi siyosatini
o‘
rganish xalqaro siyosat va diplomatiya
sohalarida k
o‘
plab amaliy masalalarni hal qilishda yordam beradi. Diplomatik
strategiyalarni shakllantirishda Hindiston tajribasi boshqa rivojlanayotgan davlatlar
uchun foydali b
o‘
lishi mumkin. Xalqaro tashkilotlar faoliyatini takomillashtirishda esa
Hindistonning BMTdagi roli k
o‘
p tomonlama diplomatiyaning yangi imkoniyatlarini
ochadi. Savdo va iqtisodiy aloqalarda Hindistonning iqtisodiy diplomatiyasi jahon
iqtisodiyoti uchun muhim saboqlar beradi.
Hindiston tashqi siyosat strategiyasining shakllanishini
o‘
rganish nafaqat
Hindistonning xalqaro tizimdagi
o‘
rnini anglashga, balki xalqaro munosabatlar nazariyasi
va amaliyoti b
o‘
yicha yangi yondashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi. Tadqiqot
natijalari global xavfsizlik, iqtisodiy rivojlanish va diplomatiya sohalarida samarali
qarorlar qabul qilishga xizmat qiladi.
Hindiston tashqi siyosati dunyo siyosatida muhim
o‘
rin tutadi. Hindistonning
tashqi siyosat strategiyasi tarixiy, geosiyosiy, iqtisodiy va madaniy omillar ta
’
sirida
shakllandi. Hindiston tashqi siyosatining shakllanishini nazariy jihatdan ilmiy tahlil qilish
uchun ushbu mavzuni tarixiy, geosiyosiy va nazariy asoslar bilan tushuntirish zarur.
Hindistonning tashqi siyosati mustaqillikka erishgan (1947-yildan boshlab) davrdan beri
evolyutsion rivojlanishga ega b
o‘
lib, u xalqaro munosabatlar nazariyalarining turli
paradigmalariga mos ravishda rivojlanib kelmoqda.
Tarixiy asoslar
Hindiston tashqi siyosatining shakllanishi tarixiy jihatdan boy va murakkab
jarayon b
o‘
lib, bu siyosatning asosiy tamoyillari, strategiyalari va global ta
’
sirlar
vaqt
o‘
tishi bilan
o‘
zgarib bordi. Hindiston mustaqillikka erishganidan s
o‘
ng, uning
tashqi siyosati bir qancha xalqaro munosabatlar nazariyalariga asoslanib shakllandi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
138
Bu jarayonda xalqaro tizimning
o‘
zgaruvchan sharoitlari, Hindistonning geosiyosiy
joylashuvi, ichki siyosiy holatlari va global ijtimoiy-iqtisodiy holatlar muhim omillar
sifatida
o‘
z aksini topdi.
Hindistonning mustamlaka davridagi tashqi siyosati, asosan, Britaniya
imperiyasining global manfaatlariga xizmat qildi. Britaniya imperiyasi
o‘
zining
mustamlakachilik siyosatini ishlab chiqdi va Hindistonni
o‘
zining iqtisodiy va siyosiy
manfaati uchun boshqardi. Bu davrda Hindistonning tashqi siyosati asosan Britaniya
imperiyasining mustahkamligini ta
’
minlashga qaratilgan edi. Hindistonning Janubiy
Osiyo mintaqasidagi strategik ahamiyati, uni Britaniya imperiyasi uchun muhim hududga
aylantirdi. Hindistonning joylashuvi, asosan, Britaniyaning Osiyo va Yaqin Sharqdagi
ta
’
sirini mustahkamlash uchun xizmat qildi. Bu davrda Hindiston tashqi siyosatining
shakllanishi haqida olimlar, xususan, K.K.
Aziz [8, 9] va S.M.
Ikram[25]lar Hindistonning
mustamlakachilik davrida faqatgina imperiya manfaatlariga xizmat qilganini ta
’
kidlaydi.
1947-yilda Hindiston mustaqillikka erishganidan s
o‘
ng, uning tashqi siyosati yangi
sharoitga moslashdi. Hindiston mustaqil siyosatini shakllantirishda, asosan, Javoharlal
Neru boshchiligidagi rahbariyatning tashqi siyosati va xalqaro ijtimoiy-huquqiy
yondashuvlari muhim rol
o‘
ynadi. J. Neru Hindiston tashqi siyosatining asosiy arxitektori
sifatida quyidagi tamoyillarni ilgari surdi:
–
Hindistonning tashqi siyosatida Q
o‘
shilmaslik harakati tamoyili asosiy
o‘
rinda
turdi. J. Neru Xitoy va Sovuq urush bloklari
o‘
rtasidagi qarama-qarshilikdan qochish
uchun Hindistonning neytral pozitsiyasini ilgari surdi. Bu yondashuv K.M.
Panikkar [16]
va B.K.
Neru [45] tomonidan izchil
o‘
rganilgan b
o‘
lib, ular Hindistonning
o‘zini “har ikki
blokdan mustaqil” deb hisoblashgan;
–
1955-yilda Indoneziyada b
o‘
lib
o‘
tgan Bandung konferensiyasida Hindiston
boshqa mustaqil davlatlar bilan birgalikda, yangi xalqaro tizimda
G‘
arb va Sharq
bloklaridan mustaqil b
o‘
lishga intildi. Hindistonning birinchi ayol tashqi ishlar vaziri
Vijay Lakshmi Pandit va Hindistonning shu paytdagi Prezidenti Rajendra Prasad bu
harakatning asosiy yetakchilari b
o‘
lib,
G‘
arb va Sharq ta
’
siridan holi b
o‘
lgan bir necha
mustaqil davlatlarni birlashtirishga intildilar.
1962-yilda Hindiston va Xitoy
o‘
rtasida yuzaga kelgan chegara urushi Hindiston
tashqi siyosatiga realizm elementlarini kiritishga olib keldi. J. Neru tashqi siyosatda
idealistik yondashuvni davom ettirgan b
o‘
lsa-da, Xitoyning agressiv siyosati Hindistonni
o‘
z mudofaa imkoniyatlarini kuchaytirishga majbur qildi.
Pokiston bilan
o‘
rtadagi Kashmir nizosi Hindistonning tashqi siyosatida
eng muhim va doimiy omillardan biri b
o‘
lib qoldi. Shashi Sarur [60, 61] va Ayesha Jalal
[26, 27] kabi olimlar bu nizo Hindistonning tashqi siyosatini k
o‘
proq realistik va
pragmatik yondashuvga olib kelganini ta
’
kidlaydi.
1960
–
1991
-
yillarda Sovuq urush davri Hindiston tashqi siyosatining rivojlanishida
muhim
o‘
rin tutdi. J. Neru davridagi q
o‘
shilmaslik siyosati, Sovuq urush davrida
Hindistonning xalqaro pozitsiyasi, ayniqsa, Xitoy va Pokiston bilan b
o‘
lgan
munosabatlarda
o‘
zgarishlarga olib keldi. 1971-yilgi Hindiston-Pokiston urushi va
Hindistonning Sovet Ittifoqi bilan aloqalarining mustahkamlanishi bu davrda Hindiston
tashqi siyosatining realizm asosidagi
o‘
zgarishlarini k
o‘
rsatadi.
“Hindistonning Pokisto
n bilan b
o‘
lgan strategik aloqalari va Xitoy bilan chegara
nizolari mamlakat global diplomatiyasini ishlab chiqishga, yaqin q
o‘
shnilar bilan
strategik aloqalar
o‘rnatishga undadi” –
deya ta
’
kidlashadi, Hindiston va Pokiston
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
139
o‘
rtasidagi doimiy nizo va urushlarning Hindistonning tashqi siyosatiga qanday ta
’
sir
k
o‘
rsatganini
o‘
rgangan tarixchi olimlar Tariq Ali [4] va Ayesha Jalal [26, 27].
1991-yilda Hindiston iqtisodiy islohotlarni amalga oshirdi, bu Hindistonning tashqi
siyosatiga yangi bir y
o‘
nalish, ya
’
ni iqtisodiy diplomatiyani olib kirdi. Arvind Panagariya
[47, 48] va Bimal Jalan [7] kabi iqtisodchilar Hindistonning iqtisodiy
o‘
sishi va global
iqtisodiyotdagi
o‘
rni haqida ayni shunday yangi yondashuvlarni ilgari surdilar.
Jozef Nay va Robert Keohane[30, 31]lar esa Hindistonning tashqi siyosati
1991-yildan keyin global iqtisodiy liberalizatsiya va geosiyosiy
o‘
zgarishlarga muvofiq
yangi y
o‘
nalishga intilgani, AQSh bilan aloqalar mustahkamlangani, Xitoy va Pokiston
bilan strategik aloqalar esa murakkablashgani, natijada tashqi siyosatdagi liberalizm
Hindistonning xalqaro aloqalarini mustahkamlashda asosiy omil b
o‘
lganini ta
’
kidlaydilar.
Xitoy bilan iqtisodiy va diplomatik raqobat Hindistonning tashqi siyosatini yanada
samarali qilishga olib keldi. C.
Raja Mohan [40, 41] va Sumit Ganguli [22] bu jarayonni
Hindistonning geosiyosiy manfaatlari bilan bo
g‘
lab tahlil qilishadi.
Hindiston tashqi siyosatida 2020
–
2024-yillar global geosiyosiy yondashuvining
o‘
zgarishi bilan kechdi deb aytish
o‘
rinli b
o‘
ladi. Sababi mamlakat tashqi siyosati
tamoyillariga k
o‘
plab global omillar ta
’
sir k
o‘
rsatdi. Hindistonning Xitoy bilan strategik
raqobati, AQSh bilan xavfsizlik hamkorligi va yangi iqtisodiy imkoniyatlari uning tashqi
siyosatida asosiy
o‘
rinni egalladi.
Muhim va asosiy
o‘
zgarishlardan biri uning k
o‘
p qutbli dunyoga
o‘
tishdagi roli
b
o‘
ldi. Jozef Nay
va Robert Keohan[30, 31]ning "liberal institutionalism" (erkin institutlar
nazariyasi) konsepsiyasiga asoslanib, Hindiston global geosiyosiy jihatdan iqtisodiy,
xavfsizlik va ijtimoiy masalalarda hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan yangi siyosatni
ilgari surdi. Bu siyosat Hindistonni
o‘
zining global ta
’
sirini kuchaytirishga, Xitoyning
Osiyodagi
o‘
sib borayotgan ta
’
siriga qarshi kurashishga va AQSh bilan hamkorlikni
rivojlantirishga undadi.
2020-yillarda Hindistonning tashqi siyosati k
o‘
p qutbli yondashuvga asoslandi,
ya
’
ni Hindiston xalqaro aloqalarini bir nechta kuchli davlatlar va tashkilotlar bilan
o‘
rnatdi. C.
Raja Mohan [40, 41] va Sumit Ganguli [22] kabi olimlar Hindistonning k
o‘
p
qutbli dunyoda
o‘
zining strategik mavqeini saqlab qolishga intilishining globallashuv
jarayoniga ta
’
sirini tahlil qilishgan. Hindiston, ayniqsa, Hind-Tinch okeani mintaqasidagi
muhim davlatlar bilan aloqalarni mustahkamlashga harakat qildi.
Xitoy bilan b
o‘
lgan geosiyosiy raqobat mamlakat tashqi siyosatining asosiy
y
o‘
nalishlaridan biriga aylandi. Xitoyning Osiyodagi ta
’
siri va uning hududiy kengayishi,
jumladan, Hindistonning janubi-sharqidagi davlatlar bilan bo
g‘
lanishi, Hindistonni
Xitoyga qarshi geosiyosiy kurashga jalb qildi. 2020-yilda Xitoy va Hindiston
o‘
rtasidagi
Ladakh hududida yuzaga kelgan chegara mojarosi (2020 yilgi Galvan vodiysi
t
o‘
qnashuvi) Hindistonni
o‘
zining harbiy va diplomatik strategiyalarini qayta k
o‘
rib
chiqishga majbur qildi. Bu voqea Hindistonning "realpolitic" va "containment" (kuzatish
va bostirish) yondashuvini kuchaytirdi.
Xitoy bilan raqobatda, Hindiston Hind-Tinch okeani mintaqasida AQSh, Yaponiya
va Avstraliya bilan QUAD (
“
Kvadrilateral xavfsizlik dialogi
”
) kabi platformalar orqali k
o‘
p
tomonlama strategiyalarni rivojlantirdi. Shyam Saran va Amitabh Mattu [52] kabi
siyosatshunoslar Hindistonning Xitoyga qarshi kurashishda k
o‘
p tomonlama va
mintaqaviy xavfsizlik strategiyalarini q
o‘
llashini ta
’
kidlaydilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
140
AQSh bilan hamkorlik 2020
–
2024-yillarda yanada mustahkamlandi. Hindistonning
AQSh bilan strategik hamkorligi Hind okean va Tinch okean mintaqasidagi xavfsizlik,
iqtisodiy hamkorlik va texnologiya almashinuvi sohalarida
o‘
sishni davom ettirdi.
Shuningdek, AQSh bilan
o‘
zining mudofaa hamkorligini kuchaytirish uchun bir qancha
muhim hujjatlar, shu jumladan, "Basic Exchange and Cooperation Agreement for
Geospatial Cooperation" (BECA) va "Communications Compatibility and Security
Agreement" (COMCASA) imzoladi. Bu hujjatlar Hindiston va AQSh
o‘
rtasidagi harbiy
hamkorlikni mustahkamlashga yordam berdi. M.K.
Bhadrakumar va Sanjay Barun [12]
ning fikricha, Hindiston AQSh bilan strategik hamkorlikni
o‘
zining iqtisodiy va xavfsizlik
manfaatlariga t
o‘g‘
ri kelishini sezdi va bu siyosatni davom ettirdi.
AQSh bilan iqtisodiy hamkorlik 2020-yillarda yanada mustahkamlandi, savdo
aloqalari kengaydi va yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratildi. Hindistonning AQSh bilan
tijorat aloqalarining kuchayishi global iqtisodiyotga ham sezilarli ta
’
sir k
o‘
rsatdi. Arvind
Panagariya [47, 48]
va Raghuram Rajan [51] Hindistonning iqtisodiy diplomatiya orqali
AQSh bilan
o‘
zaro foydali aloqalarni rivojlantirishni davom ettirganini ta
’
kidlaydilar.
Shuningdek, 2020
–
2024-yillarda Hindistonning Hind-Tinch okean mintaqasidagi siyosati
xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga qaratildi. Hindiston Xitoyning
mintaqadagi ta
’
sirini cheklash maqsadida, Hind-Tinch okean strategiyasini ilgari surdi va
AQSh, Yaponiya va Avstraliya bilan hamkorlikni mustahkamladi. Bu Xitoyning
mintaqadagi harbiy faoliyatiga qarshi birgalikda javob berish strategiyasining asosini
tashkil etdi. M.K.
Narayanan [67] Hindistonning Hind-Tinch okeanidagi rolini
kuchaytirish orqali, Xitoyga qarshi muvaffaqiyatli geosiyosiy raqobat olib borish
mumkinligini ta
’
kidlaydi.
Hindiston tashqi siyosatida xalqaro institutlar bilan hamkorlik ham muhim
o‘
rin
tutdi. Mamlakat BMT, Jahon savdo tashkiloti va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan
aloqalarni davom ettirdi. Iqlim
o‘
zgarishi va yashil texnologiyalarga oid masalalar
Hindistonning tashqi siyosatida alohida
o‘
rin oldi. Hindiston 2070-yilga borib
“Nol uglerod chiqindilari” (“net zero emissions”) maqsadiga erishishni rejalashtirgan.
Bu maqsadni mamlakat 2021-yilda BMTning iqlim
o‘
zgarishiga ba
g‘
ishlangan
COP26 sammitida e
’
lon qildi. Ushbu tashabbus global iqlim
o‘
zgarishiga qarshi kurashda
Hindistonning mas
’
uliyatini ifodalaydi.
Shunday qilib, Hindiston tashqi siyosatining shakllanishi, tarixiy jihatdan,
o‘
zining
mustamlakachilikdan mustaqillikka
o‘
tish va Sovuq urush davrining geosiyosiy
sharoitlariga bo
g‘
liq b
o‘
lgan bir necha bosqichlardan
o‘
tgan. J. Neru idealizmidan
realizmga
o‘
tish, iqtisodiy liberalizatsiya va k
o‘
p qutbli dunyodagi strategiyalar
Hindistonning tashqi siyosatida muhim
o‘
rin tutadi. 2020
–
2024-yillarda Hindiston tashqi
siyosati global geosiyosiy
o‘
zgarishlarga, Xitoy bilan raqobat, AQSH bilan hamkorlikka va
Hind-Tinch okean mintaqasidagi xavfsizlik muammolariga javoban
o‘
zgarib bordi.
Hindiston k
o‘
p qutbli dunyo, xavfsizlikni ta
’
minlash, iqtisodiy diplomatiya va xalqaro
tashkilotlar bilan aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan siyosatni davom ettirdi.
Hindiston tashqi siyosatini tahlil qilishda Hans Morgentau, Jozef Nay, Robert Keohan,
Vijay Lakshmi Pandit, Ayesha Jalal kabi olimlarning nazariy yondashuvlari va tahlillari
Hindistonning milliy manfaatlarini va xalqaro aloqalarini tushunishga yordam beradi.
C.
Raja Mohan, Arvind Panagariya va M.K.
Bhadrakumar kabi olimlarning tahlillari esa
mamlakat tashqi siyosatining asosiy tamoyillari va rivojlanishini yaxshi
o‘
rganishga asos
b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
141
Geosiyosiy omillar
Geosiyosiy omillar ham Hindiston tashqi siyosatining asosiy y
o‘
nalishlarini
belgilashda muhim faktorlar hisoblanadi. Hindistonning geosiyosiy ahamiyati, uning
joylashuvi, tarixiy tajribasi, mintaqaviy va global tahdidlar, iqtisodiy va xavfsizlik
masalalari kabi omillar tashqi siyosatining shakllanishiga ta
’
sir k
o‘
rsatadi va
Hindistonning tashqi siyosatidagi asosiy yondashuvlar va qarorlar qabul qilish
jarayonida
o‘
z aksini topadi.
Avvalo Hindistonning geografik joylashuvi uning tashqi siyosatini shakllantiruvchi
eng muhim geosiyosiy omillardan biridir. Mamlakatning Janubiy Osiyo markazidagi
strategik joylashuvi uni
O‘
rta Sharq, Janubi-Sharqiy Osiyo, Osiyo-Tinch okeani
mintaqalari bilan aloqalarga jalb qiladi. Bu joylashuv Hindistonni mintaqaviy va global
xavfsizlik, iqtisodiy hamkorlik va siyosiy ta
’
sir uchun muhim aktorga aylantiradi.
Geosiyosiy jihatini tahlil qiladigan b
o‘
lsak, mintaqaviy xavfsizlik nuqtai nazaridan
Hindistonning Xitoy va Pokiston bilan chegara mojarolari hamda
O‘
rta Sharqdagi
xavfsizlik masalalari mamlakat tashqi siyosatining asosiy elementlariga aylangan.
K.
Subrahmanyam [57, 58] va S.
Raghavan [68] Hindistonning Pokiston va Xitoy bilan
chegara nizolari uning tashqi siyosatidagi asosiy muammolar sifatida tahlil qilganlar.
Bu omillar Hindistonni
o‘
zining harbiy qudratini oshirish va mintaqada xavfsizlikni
ta
’
minlash uchun k
o‘
proq resurs sarflashga majbur qiladi.
“Hindistonning Hind
-Tinch okeanidagi joylashuvi, Xitoyning mintaqadagi
kuchayishiga qarshi Hindistonni hamkorlikka jalb qilishga undaydi. Hindiston AQSh,
Yaponiya va Avstraliya bilan QUAD ("Kvadrilateral xavfsizlik dialogi") kabi xavfsizlik
tashkilotlarida faol ishtirok etadi, bu Hindistonning global xavfsizlikka ta
’sirini oshiradi”,
C.
Raja Mohan [40, 41] Hindistonning Hind-Tinch okean mintaqasida
o‘
zining strategik
rolini va Xitoyga qarshi kurashda qanday geosiyosiy yondashuvlarni q
o‘
llashini tahlil
qilib shunday fikr bildiradi.
Shuningdek, Xitoy va Pokiston bilan b
o‘
lgan raqobat Hindiston tashqi siyosatining
markazida turadi. Hindiston Xitoy va Pokistonni
o‘
zining eng asosiy geosiyosiy raqiblari
sifatida k
o‘
radi. Xitoyning Osiyodagi ta
’
siri va Pokistonning Hindiston bilan b
o‘
lgan
tarixiy aloqalari, mamlakat tashqi siyosatidagi asosiy tahdidlarni tashkil qiladi.
Jon Ikenberri va Amitav Acharya [1, 2, 3] kabi olimlar Xitoyning Osiyodagi kuchayishini
Hindistonning tashqi siyosatiga qanday ta
’
sir qilganini va Hindistonning "containment"
strategiyasini qanday q
o‘
llashini tahlil qilishadi.
Pokiston bilan
o‘
zaro aloqalar va Kashmir masalasi Hindistonning tashqi siyosatida
katta ahamiyatga ega. Hindistonning Pokiston bilan chegaradagi geosiyosiy nizolari, Xitoy
va Pokiston
o‘
rtasidagi strategik ittifoq Hindistonning tashqi siyosatini yanada
murakkablashtiradi. Ayesha Jalal [26, 27] va Shahid Javed Burki [69] Hindiston va
Pokiston
o‘
rtasidagi geosiyosiy raqobatni tahlil qilib, bu nizo Hindistonning tashqi
siyosatining asosi sifatida qolishini ta
’
kidlashadi.
Qolaversa, Hindiston tashqi siyosatda iqtisodiy diplomatiyaga katta e
’
tibor
qaratadi. Mamlakat
o‘
z iqtisodiyotini global iqtisodiyotga integratsiya qilishga harakat
qiladi, shu bilan birga, xalqaro savdo va investitsiyalarni jalb etish, yangi bozorlarni
ochish va global iqtisodiy tizimda
o‘
z
o‘
rnini mustahkamlashga intiladi.
Mamlakatning iqtisodiy geosiyosiy strategiyalariga misol tariqasida mamlakatning
k
o‘
zlayotgan savdo va iqtisodiy integratsiyalarini keltirish mumkin. Hindiston AQSh,
Yevropa Ittifoqi va Osiyo davlatlari bilan savdo va iqtisodiy aloqalarini kengaytiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
142
Arvind Panagariya [47, 48] va Raghuram Rajan [51] Hindistonning iqtisodiy
diplomatiyasini yanada mustahkamlash, xalqaro savdo aloqalarini rivojlantirish va yangi
texnologiyalarni
o‘
zlashtirish jarayonlarini tahlil qilishadi.
Kunal Basu [11] Hindiston ShHT va BRICS kabi tashkilotlar orqali mintaqaviy va
global iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga harakat qilishi, mamlakat ushbu
tashkilotlardagi faoliyati orqali mintaqaviy integratsiya va global iqtisodiy aloqalarni
kengaytirishdagi rolini oshirishga urinishini ta
’
kidlaydi.
Hindiston tashqi siyosatiga ta
’
sir k
o‘
rsatadigan yana bir muhim omil
–
uning
ijtimoiy va madaniy holati. Hindistonning keng milliy xilma-xilligi, etnik, diniy va
madaniy boyligi global aloqalarida katta
o‘
rin tutadi. Hindiston
o‘
zining madaniy
merosini va demokratiya tamoyillarini tar
g‘
ib qilishga intiladi hamda madaniy
diplomatiyasini rivojlantirishga katta e
’
tibor qaratadi. Sashi Sarur [60, 61] va Ramesh
Kumar [35] Hindiston madaniy diplomatiyasini va xalqaro maydonda
o‘
zining "soft
power" (yumshoq kuch)ni qanday ishlatganini tahlil qilishadi. Hindistonning kino
sanoati, yoga va adabiyot orqali dunyo b
o‘
ylab madaniy aloqalarni mustahkamlashga
intilishi uning tashqi siyosatining ajralmas qismi hisoblanadi.
Hindistonning tashqi siyosatini shakllantirishdagi nazariy yondashuvlar uning global
tizimdagi pozitsiyasini belgil
ashda muhim rol o‘ynaydi. Bu siyosat nafaqat Hindistonning
ichki va tashqi manfaatlarini, balki uning tarixiy, geosiyosiy va iqtisodiy omillarni ham
hisobga olgan holda shakllanadi. Mamlakat tashqi siyosati shakllanishiga oid nazariy
yondashuvlarni realizm
, liberalizm, Qo‘shilmaslik harakati va geosiyosiy nazariyalarga
asoslanib tahlil qilish uni batafsil va tushunarli bayon qilishga xizmat qiladi.
Realizm davlatlarning xalqaro tizimda
o‘
z xavfsizligini va manfaatlarini ta
’
minlash
uchun kuchga asoslangan siyosatni ilgari suradi. Bu yondashuvda Hindistonning tashqi
siyosatida xavfsizlik va geosiyosiy manfaatlar ustuvor b
o‘
ladi. Realizm nazariyasiga k
o‘
ra,
Hindiston
o‘
z xavfsizligini ta
’
minlash uchun yadro qudratini rivojlantirish, Xitoy va
Pokiston bilan diplomatik aloqalarini
o‘
rnatish zaruratini k
o‘
rgan.
Hindiston 1974-yilda yadro sinovini amalga oshirib,
o‘
zining xavfsizligini
ta
’
minlashda realistik yondashuvni k
o‘
rsatdi. Xitoy va Pokiston bilan mintaqaviy raqobat
Hindistonni
o‘
z yadroviy qudratini rivojlantirishga undadi. Realist nazariyaga k
o‘
ra,
davlatlar
o‘
z xavfsizliklarini kuch orqali ta
’
minlashga intiladi. Hindistonning yadroviy
qudratini oshirishni davom ettirishi, uning mintaqaviy xavfsizlik siyosatining ajralmas
qismi b
o‘
lib qolgan. Pokiston bilan Kashmir masalasi Hindistonning tashqi siyosatida
realist yondashuvning yanada aniqroq namunasidir. Realizmda davlatlar
o‘
z
manfaatlarini himoya qilish uchun harakat qiladi, bu esa Hindistonni Pokiston bilan
doimiy qarama-qarshilikka olib kelmoqda.
Jahon olimlaridan Jon Marsheimer [39]
o‘zining “
The Tragedy of Great Power
Politics”
asarida xalqaro siyosatda davlatlar
o‘
rtasidagi kuchning dominantligini
ta
’
kidlaydi. Hindistonning yadroviy qudratini rivojlantirishni, uning
o‘
z xavfsizligini
ta
’
minlash uchun kuchga tayanishning eng yaqqol k
o‘
rinishi deb qaraydi. Hindistonning
AQSh bilan aloqalarni rivojlantirishidagi realist yondashuv xavfsizlik va kuchga
asoslangan qarorlarni k
o‘
rsatadi.
Keyingi liberalizm yondashuvi davlatlar
o‘
rtasidagi diplomatik aloqalar, iqtisodiy
hamkorlik va inson huquqlarini ilgari suradi. Hindistonning tashqi siyosatidagi
liberalizmning ta
’
siri 1990-yillardagi iqtisodiy islohotlar, global hamkorlik va demokratik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
143
qadriyatlar asosida shakllanadi. Mamlakatning xalqaro tizimda mustahkamlashga
qaratilgan siyosatida liberalizm tamoyillari muhim
o‘
rin tutadi.
Liberalizmning Hindiston tashqi siyosatiga ta
’
siri sifatida quyidagilarni misol qilish
mumkin:
1991-yildagi iqtisodiy islohotlar Hindistonni global iqtisodiyotga integratsiya
qilishga imkon yaratdi. Liberalizmning asosiy tamoyillari, ya
’
ni iqtisodiy erkinlik va
integratsiya Hindistonning Jahon Savdo Tashkilotiga (WTO) q
o‘
shilishiga sabab b
o‘
ldi.
Bu Hindistonning global savdo tizimidagi ishtirokini yanada kengaytirdi.
Hindistonning demokratik tizimi xalqaro aloqalaridagi qadriyatlarga ham ta
’
sir
etdi. Hindistonning AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan yaqin aloqalari, liberalizmdan
ilhomlangan tashqi siyosatni yoritadi.
Jahon olimlari Robert Keohan va Jozef Nay [31]
o‘
zlarining
“
Power and
Interdependence”
asarida davlatlar
o‘
rtasidagi iqtisodiy va diplomatik aloqalarning
muhimligini ta
’
kidlaydi. Hindistonning AQSh va Yevropa Ittifoqi bilan yaqin aloqalarini
rivojlantirishi, liberalizmning iqtisodiy va diplomatik integratsiya tamoyillariga mos
keladi.
Amartya Sen [54]
ning “
Development as Freedom”
asarida Hindistonning iqtisodiy
va ijtimoiy taraqqiyoti liberalizm tamoyillari asosida tahlil qilinadi. Sen Hindistonning
tashqi siyosatidagi liberal yondashuvni, uning
o‘
z iqtisodiy
o‘
sish va inson huquqlarini
ilgari surishga intilishidagi asosiy omil sifatida baholaydi.
Yana bir asosiy nazariya Q
o‘
shilmaslik, ya
’
ni "non-alignment" yondashuvi
Hindiston tashqi siyosatining asosiy xususiyatlaridan biri b
o‘
lib, J. Neru davridan boshlab,
Hindiston mustaqillik va neytralitetni
o‘
z tashqi siyosatining asosiy tamoyillari sifatida
belgilagan. Q
o‘
shilmaslik siyosati Hindistonni
G‘
arb va Sharq bloklarining
o‘
zaro
raqobatidan himoya qilishga qaratilgan edi.
Ushbu yondashuvni Hindiston tashqi siyosatiga ta
’
siri nuqtai nazaridan tahlil
qiladigan b
o‘
lsak, Hindiston 1961-
yilda Qo‘shilmaslik harakatini tashkil etdi va bu
harakatning yetakchi davlatiga aylandi. Bu, xususan, Hindistonning mustaqillikni saqlashga
va global siyosiy ziddiyatlardan chetda turishga qaratilgan siyosatini ifodalaydi. J. Neru va
keyinchalik uning qizi Indira Gandi qo‘shilmaslik siyosatini ilgari surdilar va xalqaro
aloqalarda Hindistonning neytral pozitsiyasini saqlashga harakat qildilar. J. Neru
o‘zining
“
The Discovery of In
dia”
[44]
asarida qo‘shilmaslik siyosatining Hindistonning mustaqil
tashqi siyosatidagi o‘rnini tushuntiradi. Neru bu siyosatni davlatlar o‘rtasidagi tenglikni
ta’minlashga va yangi mustaqil davlatlarning o‘z siyosiy huquqlarini himoya qilishga
qaratilgan
deb ko‘rsatadi. "Hindiston strategik hamjamiyatining otasi"
nomini olgan taniqli
siyosatchi K. Subrahmanyam
Hindiston qo‘shilmaslik siyosatining xalqaro ziddiyatlardan
chetda turishni ta’minlashdagi ahamiyatini tahlil qiladi. U qo‘shilmaslik siyosatini
mamlakat milliy manfaatlarini himoya qilish va global tizimda neytral pozitsiyani
saqlashga qaratilgan strategiya sifatida ko‘radi.
AQShlik olimlar Hindiston tashqi siyosatini tahlil qilishda bir qator yondashuvlar
va konseptual modellardan foydalanadilar. Ular Hindistonning globallashuvdagi roli,
uning xavfsizlik siyosati, iqtisodiy strategiyalari va mintaqaviy integratsiyasi masalalarini
o‘
rganishga katta e
’
tibor qaratadilar. AQSh olimlarining Hindiston tashqi siyosatiga
b
o‘
lgan yondashuvlari k
o‘
pincha Hindistonning xalqaro maydondagi strategik
manevrlari, asosan, Xitoy va AQSh bilan aloqalari, shuningdek, Hindistonning iqtisodiy
o‘
sishi va uning mintaqaviy xavfsizlikdagi
o‘
rni atrofida shakllanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
144
Z.
Bjezinskiy [14]
o‘zining “
The Grand
Chessboard”
asarida Hindistonning
O‘
rta
Osiyo va Osiyo-Tinch okeani hududidagi geosiyosiy
o‘
rnini muhim deb ta
’
kidlaydi. Genri
Kissinjer [32] Hindistonning tashqi siyosatda geosiyosiy
o‘
rnini va yadroviy qudratini
rivojlantirishni k
o‘
rsatadi. Uning fikricha, Hindiston
o‘
zining geosiyosiy manfaatlarini
saqlash uchun kuchga tayanadi.
A.J.
Tellis [59] Hindistonning strategik mustaqillikni saqlab qolishga b
o‘
lgan
intilishlarini
o‘
rganadi va mamlakat xavfsizlik siyosatini Xitoy bilan bo
g‘
liq muammolar
orqali tahlil qiladi. Tellis Hindistonning Xitoyga qarshi strategik tizimlarini
rivojlantirishda AQSh bilan hamkorlikni kuchaytirish zarurligini ta
’
kidlaydi.
U Hindistonning Hind-Tinch okeani mintaqasidagi xavfsizlikni ta
’
minlashda AQSh bilan
o‘
zaro strategik aloqalarini muhim deb hisoblaydi.
Sumit Ganguli [22] Hindistonning AQSh bilan xavfsizlik sohasidagi hamkorligini
tahlil qiladi. U Hindistonning mintaqaviy xavfsizlikda AQSh bilan yaqinlashishi hamda
Xitoyning kengayishini oldini olishga k
o‘
proq ahamiyat berishini k
o‘
rsatadi. Ganguli
Hindistonning AQSh bilan mudofaa aloqalarini mustahkamlashi mintaqaviy xavfsizlikka
hissa q
o‘
shishini ta
’
kidlaydi.
Arvind Panagariya [47, 48] Hindiston iqtisodiy siyosatining rivojlanishidagi
strategiyalarni tahlil qiladi va Hindistonning global iqtisodiyotda
o‘
z
o‘
rnini
mustahkamlashini k
o‘
rsatadi. U Hindistonning savdo aloqalarini rivojlantirish va AQSh
bilan iqtisodiy aloqalarini kengaytirishning ahamiyatini ta
’
kidlaydi. Panagariya
Hindistonning texnologiya va sanoat rivojlanishi orqali AQSh bilan iqtisodiy hamkorlikni
yanada kengaytirish imkoniyatlarini
o‘
rganadi.
David Shambaf [55] Hindiston va AQSh
o‘
rtasidagi xavfsizlik aloqalarini
o‘
rganadi.
U Hindistonning
o‘
zining strategik mustaqilligini saqlab qolgan holda, AQSh bilan
xavfsizlik hamkorligini rivojlantirish orqali global va mintaqaviy xavfsizlikni
ta
’
minlashdagi rolini ta
’
kidlaydi. Shambaf Hindistonning terrorizmga qarshi kurashdagi
sa
’
y-harakatlarini, AQSh bilan
o‘
zaro mudofaa aloqalarini va mintaqaviy xavfsizlikka
q
o‘
shgan hissasini k
o‘
rsatadi.
AQSh olimlari Hindistonning diplomatik yondashuvlarini, ayniqsa, uning k
o‘
p
vektorli tashqi siyosatidagi
o‘
rnini tahlil qiladilar. Hindistonning global va mintaqaviy
diplomatik aloqalari, k
o‘
p tomonlama tashkilotlarda ishtiroki va xalqaro maydonda
o‘
zining strategik manfaatlarini ilgari surishdagi sa
’
y-harakatlarini
o‘
rganish AQSh
olimlarining tadqiqotlarida keng yoritiladi. Xususan, Uiliam Ansolis [5] Hindistonning
global va mintaqaviy diplomatik aloqalarini tahlil qilgan va Hindistonning xalqaro
tashkilotlardagi ishtirokini, ayniqsa, BMT, BRICS va Hind-Tinch okeani mamlakatlari
tashkilotlaridagi
o‘
rnini
o‘
rganadi. U Hindistonning k
o‘
p tomonlama diplomatiyadagi roli
va uning global siyosatdagi ta
’
sirini kengaytirish strategiyalarini tahlil qiladi.
Maykl Kugelman [36] Hindistonning
O‘
rta Osiyo davlatlari bilan siyosiy va
iqtisodiy aloqalarini rivojlantirishini tahlil qiladi. U Hindiston va
O‘
rta Osiyo
mamlakatlari
o‘
rtasidagi xavfsizlik va iqtisodiy aloqalarining rivojlanishini AQSh uchun
muhim geosiyosiy sharoit deb hisoblaydi. Hindistonning bu mintaqadagi strategik
hamkorligi AQSh uchun ham mintaqaviy barqarorlikni ta
’
minlashda muhimdir.
Yevropalik olimlar Hindiston tashqi siyosatiga nisbatan turli yondashuvlarni taklif
qilganlar. Ularning tahlillari asosan Hindistonning Yevropa bilan aloqalari, xalqaro
siyosatdagi pozitsiyasi va mintaqaviy xavfsizlikka b
o‘
lgan yondashuvlari asosida
shakllangan. Yevropa mutaxassislari Hindiston tashqi siyosatining yuksalishi, uning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
145
mustaqil diplomatiyasi, iqtisodiy
o‘
sishi va global xavfsizlikka ta
’
siri haqida keng tahlillar
olib borishadi. Ularning yondashuvlari Hindistonning xalqaro tizimdagi roli va uning
asosiy hamkorlari bilan aloqalarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Frederik Grare [24] Hindistonning global siyosatdagi
o‘
rnini tahlil qilishda uning
Xitoy va AQSh bilan
o‘
zaro raqobatini va Yevropa bilan aloqalarini muhokama qiladi.
Uning fikricha, Hindiston Yevropaning Xitoy va AQSh bilan
o‘
zaro aloqalariga qanday
ta
’
sir k
o‘
rsatishini tahlil qilish muhimdir. Grare Hindiston va Yevropa
o‘
rtasidagi
iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga alohida e
’
tibor qaratadi.
Britaniyalik olim David Skot [53] mamlakatning tashqi siyosatidagi mustaqil
yondashuvini tahlil qiladi. Uning fikricha, Hindiston Yevropaga b
o‘
lgan aloqalarini
rivojlantirish orqali mintaqaviy xavfsizlik va global barqarorlikni ta
’
minlashga harakat
qilmoqda. Skot Hindistonning Hind-Tinch okean hududidagi strategik rolini va uning
Yevropa bilan
o‘
zaro aloqalarini kengaytirishdagi
o‘
rnini k
o‘
rsatadi.
Germaniyalik olim Tomas Blanchard [13] Hindistonning tashqi siyosatidagi
yuksalishni va uning Yevropa bilan aloqalarini k
o‘
rib chiqadi. U Hindistonning global
ta
’
sirini kengaytirish va Yevropa bilan iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish y
o‘
llarini tahlil
qiladi. Blanchardning fikriga k
o‘
ra, Hindiston va Yevropa
o‘
rtasidagi aloqalar iqtisodiy va
strategik manfaatlarga asoslanadi.
Pier Deleru [17] Hindistonning Yevropa bilan xavfsizlik sohasidagi hamkorligini
tahlil qiladi. U Hindistonning Xitoyga qarshi kurashda Yevropaning q
o‘
llab-quvvatlashiga
b
o‘
lgan ehtiyojini ta
’
kidlaydi.
Rossiya Hindiston bilan o‘zaro aloqalarini xavfsizlik, strategik hamkorlik va xalqaro
siyosatning um
umiy doirasida ko‘rib chiqadi. Hindistonning tashqi siyosatidagi asosiy
yo‘nalishlar, jumladan, uning qo‘shni davlatlar bilan aloqalari, Xitoy bilan raqobati va
mintaqaviy barqarorlikka bo‘lgan yondashuvi Rossiya olimlari tomonidan alohida tahlil
qilinadi. Aleksey Arbatov [6] Hindiston va Rossiyaning xavfsizlik sohasidagi hamkorligini
o‘rganadi. U Hindistonning harbiy texnologiyalarini modernizatsiya qilishda Rossiyaning
o‘rni va ahamiyatini ta’kidlaydi. Arbatovning fikriga ko‘ra, ikki davlatning o‘zaro yaq
in
aloqalari mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi, xususan, Xitoy va
AQSh bilan o‘tkaziladigan strategik raqobatda.
Dmitriy Trenin [62] esa Hindistonning
tashqi siyosatidagi o‘zgarishlarni tahlil qilgan holda, Rossiyaning Hindiston bi
lan uzoq
muddatli strategik hamkorlikni qanday rivojlantirayotganini ko‘rsatadi. U Hindiston va
Rossiyaning mintaqaviy xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlikdagi o‘zaro manfaatlarini
muhokama qiladi. Treninning fikricha, Hindiston va Rossiya o‘rtasidagi aloqala
r global va
mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Hindiston tashqi siyosatining shakllanishi nafaqat
G‘
arb olimlari tomonidan, balki
Osiyo davlatlari, xususan, Yaponiya va Xitoy mutaxassislari tomonidan ham keng ilmiy
tahlil qilingan. Ularning yondashuvlari Hindistonning geosiyosiy ahamiyatini va
mintaqadagi
o‘
rnini k
o‘
rib chiqishda
o‘
ziga xos ahamiyatga ega.
Yaponiyaning hindistonshunos olimlari mamlakatning tashqi siyosatiga doir
tahlillarini, asosan, mintaqaviy hamkorlik, xavfsizlik va iqtisodiy aloqalar nuqtai
nazaridan olib boradilar. Yaponiyaning geosiyosiy manfaatlari Hindiston bilan iqtisodiy
aloqalar va Xitoy bilan raqobatga qaratilgan. Shuningdek, yapon mutaxassislar
Hindistonning
o‘
z tashqi siyosatida q
o‘
shilmaslik va neytralitetga katta ahamiyat
berishini, shu bilan birga, ikkinchi Jahon urushidan keyin Yaponiyaning ham ayni y
o‘
ldan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
146
borishini ta
’
kidlaydilar. Bu nuqtai nazardan, Hindiston va Yaponiyaning global va
mintaqaviy xavfsizlikka qaratilgan siyosatidagi
o‘
xshashliklar kuzatiladi.
Yoichi Funabashi [21]
o‘
zining
“
Asia
’s Cauldron”
asarida Osiyo davlatlari, jumladan,
Hindistonning Xitoy bilan raqobati va mintaqada
o‘
z
o‘
rnini mustahkamlashdagi
ahamiyatini muhokama qiladi. Funabashi Hindiston va Yaponiyaning Xitoyga qarshi
strategik hamkorligini, ularning mintaqada tinchlikni saqlashdagi ahamiyatini yoritadi.
Hindistonning Xitoy bilan geosiyosiy raqobati Yaponiyaning xavfsizlik siyosatida ham
muhim omilga aylanadi.
Ryoji Sato Hindiston va Yaponiyaning iqtisodiy va xavfsizlik aloqalarini,
mintaqaviy xavfsizlikka b
o‘
lgan yondashuvlarini tahlil qiladi. U Hindistonning xalqaro
tizimda, xususan, Yaponiya bilan mintaqaviy hamkorlikda
o‘
z pozitsiyasini
kuchaytirishga qaratilgan harakatlaridan s
o‘
zlaydi.
O‘
z navbatida Xitoyning hindistonshunos olimlari Hindistonning tashqi siyosatini,
asosan, Xitoy bilan strategik raqobat va mintaqaviy xavfsizlik nuqtai nazaridan tahlil
qiladilar. Xitoy va Hindistonning geosiyosiy raqobati, shuningdek, Uzoq Sharq va Janubiy
Osiyodagi
o‘
zaro aloqalari Xitoy mutaxassislarini keng qamrovda qiziqtiradi. Ular,
ayniqsa, ikki davlat
o‘
rtasidagi Kashmir masalasi, chegaradagi t
o‘
qnashuvlar va iqtisodiy
raqobatni tahlil qiladilar. Xitoyning Hindiston bilan
o‘
tkazilgan harbiy va iqtisodiy
aloqalari, asosan, mintaqadagi gegemonlik kurashiga qaratilgan. Xitoy Hindistonning
mintaqaviy integratsiyasini va
o‘zining “Bir kamar bir yo‘l” tashabbusiga qo‘
shilishni
xohlamaydi, chunki bu tashabbus Hindiston uchun Xitoyning geosiyosiy kuchini oshiradi.
Hindiston,
o‘
z navbatida, bu tashabbusga qarshi b
o‘
lib, uning mintaqadagi ta
’
sirini
kamaytirishga harakat qiladi.
Xitoylik olima Zhu Feng [19]
o‘zining “
China
’s Foreign Policy: A New Era”
asarida
Xitoy va Hindiston
o‘
rtasidagi iqtisodiy va harbiy raqobatni
o‘
rganadi. U Hindiston va
Xitoyning
o‘
zaro raqobatini mintaqaviy xavfsizlikka ta
’
sir qiluvchi omil sifatida
k
o‘
rsatadi. Feng Hindistonning geosiyosiy mustaqilligi,
o‘
zining xalqaro siyosatida
Xitoyga qarshi kurashayotganini ta
’
kidlaydi. Li
Xie [65] Xitoy va Hindiston
o‘
rtasidagi
strategik raqobatni, ayniqsa, ular
o‘
rtasidagi chegara masalalari, shuningdek, mintaqaviy
xavfsizlikka ta
’
sir qiluvchi omillarni muhokama qiladi. Xie Hindistonning mintaqadagi
ta
’
sirini oshirishga qaratilgan tashqi siyosatini tahlil qilib, bu strategiyaning Xitoyga
b
o‘
lgan ta
’
sirini baholaydi.
Hindistonning tashqi siyosatiga yaponiyalik va xitoylik mutaxassislarning
yondashuvlari global siyosatdagi yangi o‘zgarishlarni, geosiyosiy kuchlarning
tenglashuvini va
mintaqaviy integratsiyaning ahamiyatini ko‘rsatadi. Hindistonning mintaqadagi pozitsiyasini
mustahkamlashga qaratilgan tashqi siyosat, Yaponiyaning iqtisodiy va xavfsizlik manfaatlari
bilan uyg‘unlashgan holda, Xitoyning ta’siriga qarshi k
urashishga intiladi. Shuningdek,
Hindistonning mintaqadagi barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rni borligi va uning
mintaqaviy xavfsizlikka bo‘lgan yondashuvlarini yanada rivojlantirishi muhimdir.
Aytish mumkinki, Hindistonning mintaqadagi
o‘
zaro aloqalarini rivojlantirishda
Yaponiya asosiy sheriklardan biri sifatida
o‘
rin tutadi. Yaponiyaning Xitoy bilan
geosiyosiy raqobatda Hindiston bilan strategik hamkorlikni mustahkamlashga intilishi,
ikki davlat
o‘
rtasidagi iqtisodiy va xavfsizlik aloqalarining kuchayishiga sabab b
o‘
ladi.
Hindiston va Xitoy
o‘
rtasidagi geosiyosiy raqobat, ayniqsa, Kashmir va chegaradagi
ziddiyatlar doirasida davom etadi. Xitoyning global va mintaqaviy siyosatida Hindistonni
o‘
z raqibiga aylantirish va uning mintaqadagi ta
’
sirini kamaytirishga intilishi seziladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
147
Hindistonning strategiyasi Xitoyning iqtisodiy va harbiy kuchini cheklashga va
mintaqadagi muhim strategik
o‘
rni uchun kurashga qaratilgan.
Markaziy Osiyolik olimlar Hindiston tashqi siyosatining mintaqaviy
o‘
lchamlari,
iqtisodiy aloqalari va xavfsizlikni ta
’
minlashdagi
o‘
rnini chuqur
o‘
rganadilar. Markaziy
Osiyo mamlakatlari Hindiston bilan tarixiy aloqalarga ega b
o‘
lib, ularning tashqi
siyosatidagi yondashuvlari
o‘
zaro hamkorlikni kuchaytirishga, hududiy xavfsizlikni
ta
’
minlashga va mintaqaviy iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan. Markaziy
Osiyo olimlarining Hindiston tashqi siyosatiga b
o‘
lgan yondashuvi k
o‘
pincha
Hindistonning
o‘
zaro aloqalarini Markaziy Osiyo va uning mintaqaviy xavfsizligiga
ta
’
sirini hisobga olgan holda shakllanadi.
O‘zbekistonning Hindiston bilan aloqalari, ayniqsa, iqtisodiy va xavfsizlik masalalariga
alohida ahamiyat beradi. O‘zbek olimlari Hindistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan
aloqalarini, iqtisodiy hamkorlikni va xavfsiz
lik sohasidagi o‘rnini tahlil qiladilar.
Oʻzbekistonning sobiq Tashqi ishlar vaziri
Abdulaziz Kamilov [33] Hindiston va Markaziy
Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy aloqalarni tahlil qilgan. U Hindistonning
mustaqil tashqi siyosatini saqlab
qolishi va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan o‘zaro
manfaatlarni rivojlantirishi zarurligini ta’kidlaydi. A.
Kamilovning fikricha, Hindiston va
Markaziy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar xavfsizlikni mustahkamlashga yordam beradi.
Taniqli siyosatshunos Erkin Ergashev [18] ham Hindistonning Markaziy Osiyo mamlakatlari
bilan iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishni muhim deb hisoblaydi. U Hindistonning iqtisodiy
o‘sishi va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan o‘zaro savdo aloqalarini rivojlantirishning
mintaqaviy
barqarorlikka ta’sirini o‘rganadi.
Qozo
g‘
istonlik olim Qanat Janabayev [66] Hindistonning Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan energetika sohasidagi hamkorligini
o‘
rganadi. Hindistonning energiya
talabini qondirish uchun Markaziy Osiyo resurslarini qanday samarali foydalanish
mumkinligini tahlil qiladi. Janabayevning fikricha, Hindiston va Markaziy Osiyo
mamlakatlari
o‘
rtasidagi energiya aloqalari mintaqaviy iqtisodiy
o‘
sish va xavfsizlikni
ta
’
minlashda muhim omil b
o‘
ladi.
Markaziy Osiyo olimlarining Hindiston tashqi siyosatiga doir tahlillari, mintaqaviy
xavfsizlik, iqtisodiy aloqalar va energetika sohasidagi hamkorlikni k
o‘
rsatadi. Hindiston
va Markaziy Osiyo
o‘
rtasidagi aloqalar kelajakda yanada rivojlanadi deb taxmin qilinadi,
bu esa mintaqaviy barqarorlikka hissa q
o‘
shadi. Hindistonning Markaziy Osiyo bilan
aloqalari yangi transport y
o‘
llari, energetika va iqtisodiy rivojlanish uchun
imkoniyatlarni yaratadi.
Singapur Milliy Universitetining xalqaro munosabatlar b
o‘
yicha professori Amitav
Acharya [1, 2, 3] Hindistonning tashqi siyosati b
o‘
yicha
“
Hindistonning tashqi siyosati
uning demokratik qadriyatlari bilan chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
lib, bu uning xalqaro
aloqalarida
o‘
ziga xos
o‘
rin tutadi
”
,
“
Hindistonning demokratik tizimi uning tashqi
siyosatida hamkorlik va tinchlikni tar
g‘
ib qilishda muhim rol
o‘
ynaydi
”
,
“
Hindistonning
k
o‘
p qutbli dunyo tartibida
o‘
zining mustaqil tashqi siyosatini yuritish imkoniyatlari
kengaymoqda
”
–
deya fikr bildiradi.
Yuqoridagilarga xulosa qiladigan b
o‘
lsak, Hindistonning tashqi siyosati k
o‘
plab
nazariy yondashuvlar, xususan, realism, liberalizm, q
o‘
shilmaslik va geosiyosiy
nazariyalar asosida shakllandi. Realizm va liberalizm Hindistonning xalqaro tizimdagi
o‘
rnini va
o‘
z xavfsizligini ta
’
minlashdagi harakatlarini tushuntiradi, q
o‘
shilmaslik va
geosiyosiy yondashuvlar esa uning xalqaro ziddiyatlardan chetda turish va
o‘
z
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
148
geostrategik pozitsiyasini mustahkamlashga b
o‘
lgan intilishlarini aks ettiradi.
Hindistonning tashqi siyosatidagi har bir yondashuv, uning mustaqillik, xavfsizlik,
iqtisodiy taraqqiyot va global aloqalar bilan bo
g‘
liq manfaatlariga xizmat qiladi.
Hindistonning tashqi siyosatini tahlil qilishda olimlar turli geosiyosiy, iqtisodiy,
xavfsizlik va diplomatik omillarni hisobga olib, uning global maydondagi
o‘
rnini va
strategik ahamiyatini
o‘
rganadilar. Ular Hindistonning Xitoy va Pokiston bilan
o‘
zaro
munosabatlarini, shuningdek, uning yadroviy qudratini va global xavfsizlik tizimidagi
rolini ta
’
kidlaydilar. Hindistonning AQSh bilan xavfsizlik hamkorligi va boshqa yirik
davlatlar bilan aloqalarining rivojlanishi ham muhim
o‘
rin tutadi. Shuningdek, Yevropa,
Rossiya, Osiyo va Markaziy Osiyo davlatlari bilan strategik hamkorlik va iqtisodiy
aloqalar tahlil qilinadi. Bularning barchasi Hindistonning xalqaro maydondagi
o‘
rnini
kuchaytirish va globallashuv jarayonlarida muvaffaqiyatli ishtirok etishiga yordam
beradi. Bu yondashuvlar Hindiston tashqi siyosatining kompleks va k
o‘
p qirraliligini
anglashga imkon yaratadi.
Hindistonning tashqi siyosatidagi amaliy-davriy
o‘
zgarishlarni batafsilroq tahlil
qilish, uning mintaqaviy va global kontekstdagi siyosatini k
o‘
rib chiqishni taqozo qiladi.
Hindiston mustaqillikka erishganidan s
o‘
ng, uning tashqi siyosatidagi
o‘
zgarishlar
o‘
zining tarixiy, iqtisodiy, xavfsizlik va diplomatik omillari bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib,
mamlakatning
o‘
ziga xos
o‘
rnini shakllantirgan.
J. Neru davrida Hindistonning tashqi siyosati, ayniqsa, Pokiston bilan
munosabatlar
o‘
rtasida k
o‘
p tartibsizliklarni
o‘
z ichiga oldi. Hindiston va Pokiston
o‘
rtasidagi 1947-48-yillarda b
o‘
lgan Kashmir urushi, shuningdek, 1965-yilda va
1971-yilda b
o‘
lgan urushlar, Hindistonning mintaqaviy xavfsizlik siyosatiga sezilarli ta
’
sir
k
o‘
rsatdi. Nehru va keyingi davrlarda, Hindiston
o‘
zining harbiy va diplomatik
strategiyasini Pokiston bilan raqobatlashish va Kashmirni
o‘
z ixtiyoriga olish maqsadida
shakllantirdi.
1991-yildan keyin Hindistonning tashqi siyosati katta
o‘
zgarishlarga yuz tutdi.
Sovet Ittifoqining qulashidan s
o‘
ng, Hindiston iqtisodiy islohotlar
o‘
tkazishga va global
iqtisodiyotga integratsiyalashishga harakat qildi.
1991-yil Hindiston iqtisodiy inqirozga duchor b
o‘
lib,
o‘
zining iqtisodiy siyosatini
tubdan
o‘
zgartirishga majbur b
o‘
ldi. Bu islohotlar bozor iqtisodiyotini joriy etish, tashqi
savdo va investitsiyalarni jalb qilishni maqsad qilgan edi. 1990-yillarda iqtisodiy
liberallashtirish va global bozor bilan integratsiya, Hindistonning tashqi siyosatidagi
amaliy yondashuvlarni
o‘
zgartirdi.
Misol uchun, Hindiston va AQSh
o‘
rtasidagi iqtisodiy va diplomatik aloqalar
1990-yillardan boshlab sezilarli darajada kuchaygan. Hindiston AQSh bilan savdo, ta
’
lim
va texnologiya sohalarida hamkorlikni rivojlantirdi. 2000-yillarda Hindiston va AQSh
o‘
rtasidagi strategik hamkorlik yanada chuqurlashdi. Bu hamkorlik, ayniqsa, terrorizmga
qarshi kurashda va Xitoy bilan raqobatda Hindiston uchun muhim b
o‘
ldi.
1998-
yilda Hindiston o‘zining yadro quroliga ega ekanligini e’lon qildi va bu qaror
Hindistonning xavfsizlik siyosatini yangi bosqichga olib keldi. Xitoyning harbiy va iqtisodiy
kuchayishi Hindistonni o‘z xavfsizlik siyosatini yanada mustahkamlashga undadi.
Hindiston o‘zining Xitoyga qarshi xavfsizlik siyosatini kuchaytirishga harakat qilib,
Xitoy bilan to‘qnashuvlar, masalan, 1962
-yilgi Hindiston-Xitoy urushi va 2017-yilda Doklam
inqirozi
Hindistonning Xitoyga qarshi strategiyasini yanada qat’iylashtirishga olib keldi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
149
Hindiston hozirgi kunda
o‘
zining tashqi siyosatini yana bir bor qayta k
o‘
rib chiqdi
va global maydonda
o‘
zining ta
’
sirini yanada kuchaytirishga harakat qilmoqda.
Hindistonning bugungi tashqi siyosatidagi
o‘
zgarishlar asosan uning iqtisodiy
o‘
sishi,
Xitoyga qarshi kurash, Hind-Tinch okeani mintaqasidagi xavfsizlikni ta
’minlash va “soft
power” siyosatini rivojlantirishga qaratilgan.
Hindiston
o‘
zining xalqaro maydondagi ta
’
sirini faqat harbiy va iqtisodiy kuch
orqali emas, balki madaniy va ta
’
lim sohalaridagi islohotlar orqali ham oshirishga harakat
qilmoqda. Hindistonning kino sanoati b
o‘
lgan Bollivud orqali dunyo b
o‘
ylab ta
’
sir
k
o‘
rsatmoqda. Bundan tashqari, Hindistonning ta
’
lim sohasidagi imkoniyatlar, ayniqsa, IT
va texnologiyalar sohasidagi il
g‘or muvaffaqiyatlar, uning “soft power”ni kuchaytirishga
yordam bermoqda.
Hindiston va Xitoy
o‘
rtasidagi munosabatlar bugungi kunda dunyo siyosatidagi
eng muhim mavzulardan biri hisoblanadi. Xitoyning kuchayishi Hindistonni
o‘
zining
mintaqaviy va global siyosatidagi pozitsiyalarini kuchaytirishga undadi. Hindiston,
AQSh bilan hamkorlikni kuchaytirib, Hind-Tinch okeani mintaqasida Xitoyga qarshi
strategiyasini yanada mustahkamladi. Hindiston
“Sharqqa harakat”
siyosati orqali Janubi-
Sharqiy Osiyo va Okeaniya mintaqalarida
o‘
z ta
’
sirini oshirishga intilmoqda.
AQSh bilan strategik hamkorlik Hindistonning tashqi siyosatidagi muhim
o‘
zgarishlardan biri b
o‘
ldi. Hindiston, AQSh bilan iqtisodiy, xavfsizlik va diplomatik
aloqalarini mustahkamlashga harakat qildi. 2000-yillarda bu hamkorlik k
o‘
proq
xavfsizlik masalalariga qaratildi, ayniqsa, terroizmga qarshi kurash va Xitoyning
mintaqadagi ta
’
siriga qarshi kurashda.
Vladimir Zukov
[70] Hindiston va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiya
bo‘yicha shunday fikr bildiradi:
“Hindiston Markaziy Osiyoga o‘zining savdo yo‘llarini,
energetik resurslarini va texnologiyalarini olib kelishi mumkin. Bu hamkorlikni rivojlantirish,
mintaqaning iqtisodiy potentsialini yaxshilaydi
”
.
Bu yondashuv Hindistonning Markaziy
Osiyo davlatlari bilan iqtisodiy aloqalarini yanada rivojlantirishga urg‘u beradi.
Markaziy Osiyo olimlari Hindistonning energetika siyosatini tahlil qilishda,
mintaqada mavjud b
o‘
lgan tabiiy resurslar va energiya yetkazib berish tizimlarining
ahamiyatiga katta e
’
tibor qaratadilar. Hindistonning gaz, neft va boshqa energiya
resurslari uchun Markaziy Osiyo bilan hamkorligi katta
o‘
rin tutadi.
Rossiyalik olimlar Hindistonning energetika siyosatiga katta ahamiyat beradilar.
Rossiya va Hindiston
o‘
rtasidagi energiya resurslari b
o‘
yicha hamkorlik, asosan, neft va
gaz sohalarini
o‘
z ichiga oladi. Rossiya Hindistonning energiya xavfsizligini ta
’
minlashda
muhim rol
o‘
ynaydi. Yevgeniy Primakov Hindistonning energetika sohasidagi Rossiya
bilan hamkorligini qayd etib, shunday ta
’
kidlaydi:
"Hindistonning energetika resurslariga
b
o‘
lgan ehtiyoji, Rossiya bilan mustahkam hamkorlikni ta
’
minlashda katta rol
o‘
ynaydi.
Bu ikki davlat
o‘
rtasidagi iqtisodiy aloqalarni kuchaytiradi."
Vladimir Zukov [70] Hindistonning energiya xavfsizligi masalasida shunday izoh
beradi:
“
Hindiston uchun Markaziy Osiyo energiya resurslari, ayniqsa gaz va neft
manbalari, alohida ahamiyatga ega. Bu, nafaqat iqtisodiy manfaatlar, balki mintaqaviy
xavfsizlikni ta
’
minlash uchun ham muhimdir
”
.
Dmitriy Trenin [62] Hindistonning Xitoyga qarshi siyosatini tahlil qilib, shunday
fikr bildiradi:
“
Xitoyning
o‘
sishi Rossiyaning xavfsizlik siyosatiga ham ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda.
Rossiya Hindiston bilan strategik hamkorlikni davom ettirish orqali Xitoyga qarshi
geosiyosiy raqobatni kuchaytirishi mumkin
”
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
150
Rossiyalik olimlar Hindistonning tashqi siyosatidagi amaliy-davriy
o‘
zgarishlarni
chuqur tahlil qilish orqali, ikki mamlakat
o‘
rtasidagi strategik hamkorlikning rivojlanish
istiqbollari va mintaqaviy xavfsizlikni ta
’
minlashdagi
o‘
rnini aniqlaydilar. Hindistonning
Rossiya bilan aloqalari, asosan, xavfsizlik, energiya, savdo va harbiy texnologiyalar
sohalarida rivojlanmoqda. Rossiya Hindiston bilan aloqalarni yanada mustahkamlashni
davom ettiradi, bu ikki davlat
o‘
rtasidagi hamkorlikni yangi davrda yanada
kuchaytirishga imkon yaratadi.
Markaziy Osiyo olimlari, shuningdek, Hindistonning diplomatik strategiyasini,
ayniqsa, ShHT
doirasida o‘rganadilar. Hindistonning 2017
-
yilda ShHTga a’zo bo‘lishi, uning
Markaziy Osiyo davlatlari bilan diplomatik aloqalarini mustahkamlashga imkon berdi.
Badriddin Koshqonov Hindistonning ShHTdagi pozitsiyalarini tahlil qilib, shunday
fikr bildiradi:
"Hindistonning
ShHT
dagi ishtiroki, mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy
integratsiya va diplomatik aloqalarni mustahkamlash uchun muhim imkoniyat yaratadi.
Bu Hindistonning Markaziy Osiyo bilan aloqalarini yanada chuqurlashtiradi."
Qolaversa, Markaziy Osiyo olimlari Hindistonning Af
g‘
oniston siyosatiga alohida
e
’
tibor qaratadilar. Hindiston, Af
g‘
onistonning xavfsizligini ta
’
minlashda va ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishda faol ishtirok etib kelmoqda. Markaziy Osiyo olimlari
Hindistonning Af
g‘
onistondagi rivojlanish dasturlarini q
o‘
llab-quvvatlashini va unga
yordam berishda muhim rol
o‘
ynashini qayd etadilar.
Ravshanbek Toshp
o‘
latov Hindiston va Af
g‘
oniston
o‘
rtasidagi aloqalarni
o‘
rganib,
shunday deydi:
“
Hindiston Af
g‘
onistonda iqtisodiy rivojlanishni q
o‘
llab-quvvatlash orqali
Markaziy Osiyo bilan aloqalarini mustahkamlashga harakat qilmoqda. Bu, ayniqsa,
Af
g‘
onistonda barqarorlikni ta
’
minlashda yordam beradi
”
.
Hindistonning Markaziy Osiyo bilan aloqalaridagi yangi sohalardan biri bu
transport va logistika. Baku-Tbilisi-Seyhan (BTS) neft trubalari va Chabahar porti kabi
tashqi infratuzilma loyihalari Hindistonning mintaqaviy hamkorlikdagi
o‘
rnini
mustahkamladi. Bu loyihalar orqali Hindiston va Markaziy Osiyo davlatlari o
‘
rtasidagi
savdo va logistika y
o‘
llari yanada rivojlanmoqda.
Markaziy Osiyo olimlari Hindistonning tashqi siyosatini
o‘
rganishda, uning
iqtisodiy, xavfsizlik va diplomatik aloqalaridagi
o‘
zgarishlarni chuqur tahlil qiladilar.
Hindistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorligi, ayniqsa, iqtisodiy integratsiya,
xavfsizlik va transport sohalarida rivojlanib bormoqda. Markaziy Osiyo olimlari
Hindistonning mintaqaviy roli va uning yangi tashqi siyosatining kelajagini
o‘
rganishda
muhim hissa q
o‘
shmoqdalar.
Yevropalik olimlar Hindistonning tashqi siyosatidagi amaliy-davriy
o‘
zgarishlarni
tahlil qilishda asosan Hindistonning geosiyosiy strategiyalariga, global va mintaqaviy
xavfsizlikka, iqtisodiy aloqalar va diplomatik yondashuvlarga diqqat qaratadilar. Ular
Hindistonning tashqi siyosatini, uning
o‘
zgaruvchan xavfsizlik muhitiga va xalqaro
aloqalaridagi yangi y
o‘
nalishlarga qarab tahlil qilmoqda. Ularning fikrlari Hindistonning
global sahnada faol rol
o‘
ynashga intilishining asosiy omillarini k
o‘
rsatadi.
J.H. Uayt [64] Hindistonning tashqi siyosatini
o‘
rganar ekan, Hindistonning
mustaqillikdan keyingi davrdagi asosiy yondashuvi
"non-blok" siyosati
deb hisoblaydi,
ya
’
ni Hindiston global ta
’
sirga qarshi tarafkash b
o‘
lishdan k
o‘
ra,
o‘
zining strategik
muvozanatini saqlashga intildi. White shunday deydi:
"Hindistonning siyosati
mustaqillikdan keyin nafaqat Yevropa, balki butun dunyo bilan muloqotda b
o‘
lishga
qaratilgan edi."
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
151
Ian Hol [71] Hindistonning global xavfsizlik va iqtisodiy muammolarni hal qilishda
faol ishtirok etishini ta
’
kidlashadi. U Hindistonning Osiyo va Yaqin Sharqdagi strategik
ahamiyatiga e
’
tibor qaratgan holda shunday deydi:
“
Hindiston
o‘
rta sinfining va uning
iqtisodiyotining
o‘
sishi, uning tashqi siyosatidagi
o‘
zgarishlarga olib keldi va bu
o‘
zgarishlar
Hindistonni global strategiya va xavfsizlikni shakllantirishda ishtirok etishga undadi
”
.
Xitoyning
o‘
sishi Hindiston tashqi siyosatiga katta ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda. Bruno
Machaes [38], Yevropalik geosiyosatshunos, Hindistonning Xitoyga qarshi siyosatini
tahlil qiladi va Hindistonning Xitoyning geografik va siyosiy ta
’
siriga qarshi kurashish
strategiyasini yoritadi. U Hindistonning
"Strategic Partnership"
(strategik hamkorlik)
siyosatini global miqyosda xususiy va davlatlararo aloqalarda
o‘
zgarishlarga olib
kelayotganini ta
’
kidlaydi. Machaes Hindistonning Xitoyga qarshi siyosatini shunday
izohlaydi:
“
Hindiston
o‘
zining xavfsizlik siyosatini, Xitoyning mintaqaviy va global
hegemonlikka intilishiga qarshi yanada mustahkamlashga harakat qilmoqda
”
.
Hindistonning Pokistonga qarshi siyosati, uning tashqi siyosatidagi asosiy
jihatlardan biridir. Filip Oldenburg Hindiston va Pokiston
o‘
rtasidagi harbiy va
diplomatik ziddiyatlarni yoritgan holda shunday deydi:
"Hindiston va Pokiston
o‘
rtasidagi
doimiy ziddiyatlar mintaqaviy barqarorlikka tahdid soladi va bu ikki davlatning tashqi
siyosatidagi asosan xavfsizlik masalalariga asoslangan omildir."
Hindistonning texnologiya va internet sektori, yangi rivojlanayotgan startaplar va
raqamli innovatsiyalar Yevropa bilan iqtisodiy hamkorlikni kuchaytirishga yordam
beradi. Lora Kuks [37] Hindistonning raqamli iqtisodiyotidagi
o‘
zgarishlarni tahlil qilib,
shunday fikr bildiradi:
“
Hindistonning raqamli sektoridagi yuksalish uning iqtisodiy
imkoniyatlarini kengaytiradi va Yevropa davlatlari bilan aloqalarni kuchaytiradi
”
.
Mutaxassislar Hindistonning tashqi siyosatidagi amaliy-davriy
o‘
zgarishlarni tahlil
qilishda mamlakatning global siyosatdagi
o‘
rnini, Xitoy va Pokiston bilan aloqalarini,
iqtisodiy hamkorlikni va xavfsizlik masalalarini alohida k
o‘
rib chiqadilar. Hindistonning
tashqi siyosatidagi amaliy
o‘
zgarishlar, uning global miqyosdagi
o‘
sishi va geosiyosiy
vaziyatga moslashishi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, olimlar bu
o‘
zgarishlarni va aloqalarning
kuchayishini diqqat bilan
o‘
rganib chiqadilar.
METODLAR
Mazkur tadqiqotda sifatli va miqdoriy usullar q
o‘
llanildi. Asosiy manbalar sifatida
Hindiston hukumatining tashqi siyosatga oid rasmiy hujjatlari, tarixiy hujjatlar, akademik
tadqiqotlar va xalqaro munosabatlar sohasidagi ilmiy maqolalardan foydalanildi.
Masalan, Javoharlal Neru tomonidan ilgari surilgan “Panchsheel” tamoyillari va ular
asosida qabul qilingan xalqaro rezolyutsiyalar asosiy manbalardan biri sifatida k
o‘
rib
chiqildi. Metodologiya quyidagicha tuzilgan:
1.
Hindiston tashqi siyosati shakllanishiga ta
’
sir etuvchi tarixiy omillarni
o‘
rganish,
masalan, mustamlaka davri va uning Hindiston milliy
o‘
zlikni shakllantirishdagi roli.
2.
Geosiyosiy va iqtisodiy omillarni tahlil qilish, jumladan Hindistonning BRICS va
G20 doirasidagi faoliyati.
3.
Hindiston tashqi siyosatining nazariy asoslarini shakllantiruvchi maktablarni
o‘
rganish, masalan, realizm va liberalizm yondashuvlari orqali.
4.
Hozirgi tashqi siyosat amaliyotlari va ularning natijalarini tahlil qilish.
A.J. Tellis, A. Goldsteyn, H.V. Pant, A. Xoll, J. Sperling, J.X. Uayt, K. Bajpay, K. Basu,
L. Kuks, M. Kugelman, N. Sharma, F. Oldenburg, R. Mohan, R. Kumar, R.D. Kaplan,
R. Desay, S.P. Kapur, S. Ganguli, T. Narang, T. Shaffer, E. Rayxel kabi olimlarning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
152
tadqiqotlari Hindiston tashqi siyosatini tahlil qilishda foydalaniluvchi muhim
manbalardandir, ular Hindistonning tarixiy va zamonaviy tashqi siyosatidagi
o‘
zgarishlar
va omillarni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
NATIJALAR
Hindiston tashqi siyosati strategiyasining shakllanishi va rivojlanishi yuzasidan
olib borilgan ilmiy tahlillar natijalariga t
o‘
xtaladigan b
o‘
lsak, bu jarayonda
mustamlakachilik davridan boshlab mustaqillikdan keyingi geosiyosiy voqealar muhim
rol
o‘
ynagan. Britaniya mustamlakachiligi davrida tashqi siyosat Britaniya manfaatlariga
moslashgan b
o‘
lsa, mustaqillikka erishganidan s
o‘
ng Hindiston xalqaro maydonda
o‘
z mustaqil pozitsiyasini shakllantirishga intilgan. Bu jarayon xalqaro tizimning
o‘
zgaruvchan sharoitlariga muvofiq idealistik va pragmatik yondashuvlarni
uy
g‘
unlashtirish orqali kechgan. J. Neru rahbarligida tashqi siyosatning asosi sifatida
q
o‘
shilmaslik harakati ilgari surildi, bu esa Hindistonni Sovuq urush davrida global
kuchlar
o‘
rtasidagi ziddiyatlardan chetda turish imkonini berdi.
Shuningdek, Hindistonning strategik geografik joylashuvi uning tashqi siyosatini
shakllantirishda asosiy
o‘
rin tutadi. Janubiy Osiyoning markazida joylashganligi tufayli
Hindiston mintaqaviy va global xavfsizlikda asosiy aktorlardan biri hisoblanadi. Xitoy
bilan raqobat va Pokiston bilan doimiy ziddiyatlar Hindiston tashqi siyosatining
realizmga asoslangan yondashuvini kuchaytirdi. Ayniqsa, 2020-yilda Xitoy bilan yuzaga
kelgan chegara nizolari Hindistonni harbiy qudratini oshirishga majbur qildi. Hind-Tinch
okeani mintaqasida Hindiston AQSh, Yaponiya va Avstraliya bilan hamkorlikni
kuchaytirib, mintaqaviy xavfsizlikka katta e
’
tibor qaratmoqda.
Shu bilan birga 1991-yildagi iqtisodiy islohotlardan s
o‘
ng Hindiston tashqi
siyosatida iqtisodiy diplomatiya muhim rol
o‘
ynay boshladi. Global savdo tizimiga
integratsiya qilish va xorijiy investitsiyalarni jalb etish Hindistonni iqtisodiy qudratga
aylantirishda asosiy omil b
o‘
ldi. BRICS, ShHT kabi mintaqaviy tashkilotlarda faol ishtirok
etish orqali Hindiston xalqaro iqtisodiy hamkorlikni kengaytirdi. Hindiston IT va
farmatsevtika sohalaridagi yetakchiligini xalqaro savdo va investitsiyalarni jalb qilishda
muvaffaqiyatli q
o‘
llamoqda. Shuningdek, energetika sektorida, xususan, qayta tiklanuvchi
energiyaga b
o‘
lgan qiziqish Hindistonning global iqtisodiy ta
’
sirini oshirdi.
J. Neru tashqi siyosat tamoyillaridan biri b
o‘
lgan q
o‘
shilmaslik siyosati
Hindistonning xalqaro munosabatlarda mustaqil pozitsiyasini ta
’
minlashga xizmat qildi.
Hindiston Sovuq urush davrida Sharq va
G‘
arb bloklari
o‘
rtasida neytral pozitsiyani
saqlagan holda,
o‘
zining iqtisodiy va siyosiy manfaatlarini himoya qildi. Bandung
konferensiyasi va Q
o‘
shilmaslik Harakati orqali Hindiston boshqa rivojlanayotgan
davlatlar bilan hamkorlikni kuchaytirdi. Garchi global kuchlar
o‘
rtasidagi geosiyosiy
raqobat Hindistonni ma
’
lum strategik alyanslarga jalb qilgan b
o‘
lsa-da, mamlakat
hanuzgacha k
o‘
p tomonlama hamkorlik tamoyillariga sodiq qolmoqda.
2020
–
2024-yillarda Hindiston tashqi siyosati k
o‘
p qutbli dunyo tamoyillariga
moslashgan holda rivojlandi. Xitoy bilan iqtisodiy va harbiy raqobat, AQSh bilan strategik
hamkorlik va Hind-Tinch okean mintaqasidagi xavfsizlik masalalari Hindistonning
xalqaro rolini yanada mustahkamladi. QUAD (
“
Kvadrilateral xavfsizlik dialogi
”
) orqali
Hindiston k
o‘
p tomonlama strategiyalarni rivojlantirdi. Shuningdek, Hindistonning
Yevropa Ittifoqi bilan iqtisodiy va ilmiy-texnologik hamkorlikni rivojlantirishdagi
yutuqlari uning xalqaro siyosatdagi k
o‘
lami va ta
’
sirini oshirdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
153
Qolaversa, Hindiston global iqlim
o‘
zgarishiga qarshi kurashda faol rol
o‘
ynadi.
"Net zero emissions" maqsadini e
’
lon qilgan Hindiston yashil texnologiyalar va energiya
resurslarini rivojlantirish orqali xalqaro maydonda
o‘
z
o‘
rnini mustahkamladi. Hindiston
xalqaro hamjamiyatning iqlim b
o‘
yicha qabul qilgan qarorlarini q
o‘
llab-quvvatlab, atrof-
muhitni asrash borasida yetakchi davlatlardan biriga aylandi. Hindistonning xalqaro
tashkilotlarda, jumladan, BMT va Jahon savdo tashkilotida faol ishtiroki uning global
masalalardagi ta
’
sirini yanada kuchaytirdi.
Hindiston tashqi siyosati o‘z tarixiy ildizlari, geosiyosiy holati va iqtisodiy
ehtiyojlariga mos ravishda shakllanib, xalqaro maydonda muhim aktyor sifatida
namoyon bo‘lmoqda. Xitoy va AQSh
bilan strategik aloqalar, iqtisodiy islohotlar va ko‘p
tomonlama hamkorlik Hindiston tashqi siyosatining muvaffaqiyatli rivojlanishini
ta’minlamoqda. Hindistonning harbiy salohiyatni mustahkamlash, iqlim o‘zgarishiga
qarshi kurash va xalqaro iqtisodiy ham
korlikka bo‘lgan intilishi uning global siyosatda
yetakchi o‘ringa chiqishiga xizmat qilmoqda. Kelgusida Hindistonning global siyosatda
yanada faol ishtirok etishi va xalqaro tizimda o‘z ta’sirini oshirishi kutilmoqda.
MUHOKAMA
Hindiston tashqi siyosati nazariy jihatdan realizm, liberalizm va konstruktivizm
kabi xalqaro munosabatlar nazariyalari doirasida tahlil qilinadi. Realizm nuqtai
nazaridan Hindiston tashqi siyosati davlat xavfsizligini ta
’
minlashga y
o‘
naltirilgan,
masalan, Xitoy va Pokiston bilan harbiy tayyorgarlik va chegaraviy nizolar. Liberalizm
esa Hindistonning xalqaro tashkilotlar va k
o‘
p tomonlama sherikliklardagi ishtirokiga
ahamiyat qaratadi, masalan, Hindistonning BMTda islohotlarni talab qilishi.
Konstruktivizm esa Hindistonning tarixiy va madaniy qadriyatlarini tashqi siyosatning
asosi sifatida baholaydi.
Hindiston tashqi siyosatidagi asosiy chaqiriqlar quyidagilarni
o‘
z ichiga oladi:
1.
Pokiston bilan Kashmir masalasi.
2.
Xitoy bilan chegaraviy muammolar, jumladan Doklam mojarosi.
3.
Jahon iqtisodiyotidagi
o‘
zgarishlarga moslashish.
4.
Markaziy va Janubiy Osiyodagi mintaqaviy ta
’
sir kuchi uchun kurash, masalan,
Hindistonning Af
g‘
onistonni qayta tiklashdagi roli.
Hindistonning tashqi siyosatini tushunish uchun uning tarixiy rivojlanish
jarayonini hisobga olish zarur. Ushbu rivojlanish ikki asosiy bosqichga b
o‘
linadi: kolonial
davr va mustaqillikka erishgandan keyingi davr.
Britaniya imperiyasi hukmronligi davrida Hindiston xalqaro munosabatlarda
mustaqil ishtirok eta olmagan. Ammo milliy ozodlik harakati jarayonida tashqi
siyosatning ilk asoslari shakllana boshladi. Milliy ozodlik harakatining liderlari, xususan,
M. Gandi va J. Neru Hindistonning mustaqil tashqi siyosati xalqaro barqarorlikka xizmat
qilishi lozimligini ta
’
kidlagan.
1947-yilda Hindiston mustaqillikka erishgach, uning tashqi siyosati birinchi bosh
vazir J. Neru tomonidan ishlab chiqilgan tamoyillar asosida rivojlandi. Bu tamoyillar
suverenitetni saqlash, har qanday bloklarga q
o‘
shilmaslik va tinchlikparvarlik siyosatini
ilgari surdi.
Realizm nazariyasiga k
o‘
ra, davlatlar tashqi siyosatni milliy manfaatlarga
asoslangan holda yuritadi. Hindistonning Xitoy va Pokiston bilan munosabatlari,
shuningdek, mintaqaviy xavfsizlik strategiyasi realizm tamoyillariga mos keladi. Masalan,
1962-yilda Xitoy bilan yuzaga kelgan chegara mojarolari va Pokiston bilan uzoq yillik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
154
ziddiyatlar Hindistonning tashqi siyosatida kuch muvozanatini saqlash strategiyasini
belgiladi.
Hindistonning xalqaro tashkilotlarda, xususan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti
(BMT) va Harakatga q
o‘
shilmagan davlatlar harakatidagi faol ishtiroki liberalizm
nazariyasining ta
’
sirini aks ettiradi. Bu yondashuv tinchlikni ta
’
minlash va xalqaro
hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan.
Hindiston tashqi siyosati konstruktivizm nazariyasida
o‘
z aksini topgan.
Bu nazariya davlatlarning tashqi siyosati ularning tarixiy tajribasi, madaniy qadriyatlari
va milliy
o‘
zligini hisobga olish bilan bo
g‘
liqligini ta
’
kidlaydi. Hindistonning
tinchlikparvar diplomatiyasi va madaniy diplomatiya y
o‘
nalishlari bunga yaqqol misoldir.
Hindistonning tashqi siyosatini shakllantirishda uning geografik joylashuvi va
mintaqaviy vaziyat muhim rol
o‘
ynaydi. Hindiston Janubiy Osiyoning markaziy
davlatlaridan biri b
o‘
lib, shimolda Himolay to
g‘
lari, janubda Hind okeani bilan
chegaradosh. Ushbu geografik joylashuv unga strategik ahamiyat kasb etadi.
Hindiston Janubiy Osiyo mintaqasida iqtisodiy va siyosiy yetakchilikka intilmoqda.
Bu jarayonda Janubiy Osiyo Mintaqaviy Hamkorlik Assotsiatsiyasi (SAARC) va boshqa
mintaqaviy tashkilotlardagi ishtiroki muhim ahamiyatga ega.
Evolyutsion rivojlanish nuqtai nazaridan Hindiston tashqi siyosati mustaqillikdan
s
o‘
ng turli bosqichlarda rivojlanib bordi. 1947
–
1962-yillar
–
tinchlik va betaraflik davri
b
o‘
lib, bu davrda Hindiston xalqaro bloklarga q
o‘
shilmaslik tamoyilini tar
g‘
ib qildi.
J. Neru tashqi siyosatda tinchlikni saqlash va mustaqil siyosat yuritishga ur
g‘
u berdi.
1962
–
1991-yillar esa geosiyosiy murakkablik davri b
o‘
lib, 1962-yilda Xitoy bilan urush
va Pokiston bilan muntazam ziddiyatlar Hindistonning tashqi siyosatini xavfsizlik va
mudofaa tamoyillariga asoslanishga majbur qildi. Bu davrda Sovet Ittifoqi bilan yaqin
hamkorlik amalga oshirildi. Va nihoyat 1991-dan hozirgi kungacha b
o‘
lgan global
integratsiya davri, Sovet Ittifoqi parchalangach, Hindiston tashqi siyosatida global
iqtisodiy tizimga integratsiyalashuv va strategik hamkorlikka qaratildi. Hindistonning
hozirgi davrdagi tashqi siyosati iqtisodiy hamkorlik, harbiy strategiya va texnologik
rivojlanishni
o‘
z ichiga oladi.
Hindiston tashqi siyosati
o‘
zining tarixiy ildizlari, nazariy tamoyillari va geosiyosiy
konteksti bilan murakkab va k
o‘
p qirrali. Uning evolyutsion rivojlanishi milliy
manfaatlarni himoya qilish va global darajada barqarorlikni ta
’
minlashga qaratilgan.
Hindiston tashqi siyosatining
o‘
ziga xosligi xalqaro maydonda uni ajralib turuvchi
yetakchi davlatlardan biriga aylantirdi.
Hindistonning tashqi siyosat strategiyasi uning
o‘
zining milliy manfaatlarini
himoya qilishdan tashqari, global barqarorlik va hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan.
Bu siyosatning shakllanishida tarixiy, geosiyosiy va iqtisodiy omillar muhim rol
o‘
ynaydi.
Hindistonning geografik joylashuvi, uning iqtisodiy qudrati va demografik jihatlari,
shuningdek, uning tarixiy tajribalari tashqi siyosatga katta ta
’
sir k
o‘
rsatadi. Bu omillar
Hindistonning xalqaro munosabatlarda qatnashish strategiyasini shakllantiradi va uning
dunyodagi
o‘
rni va vazifalarini belgilaydi.
Hindistonning xalqaro siyosatidagi barqaror
o‘
rnini mustahkamlashda milliy
manfaatlarning global miqyosda himoya qilinishi muhim rol
o‘
ynaydi, deb ta
’
kidlaydi
K. Subrahmanyam. Uning fikriga k
o‘
ra, Hindistonning tashqi siyosati milliy manfaatlarni
himoya qilish bilan birga, global xavfsizlik, iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy barqarorlikni
ta
’
minlashga y
o‘
naltirilgan b
o‘
lishi kerak. Bu siyosat Hindistonning xalqaro hamkorlikda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
155
o‘
zining strategik manfaatlarini ilgari surishga imkon beradi va uni global siyosatda
mustahkam
o‘
ringa ega b
o‘
lishiga yordam beradi.
XULOSA
Hindistonning tashqi siyosati keng k
o‘
lamli va k
o‘
p qirrali xususiyatga ega.
Tarixiy, geosiyosiy va iqtisodiy omillar Hindistonning xalqaro siyosatdagi pozitsiyasini
belgilaydi. Hindistonning global miqyosdagi barqarorlikka q
o‘
shgan hissasi va uning
milliy manfaatlarini himoya qilishga b
o‘
lgan intilishi xalqaro aloqalar nazariyasini yanada
chuqurroq tushunishga imkon beradi. Shuningdek, Hindiston
o‘
zining xalqaro siyosatida
mustahkam
o‘
rin egallash uchun global hamkorlikni rivojlantirishga va
o‘
zining strategik
manfaatlarini ilgari surishga intiladi. Hindiston tashqi siyosat strategiyasi tarixiy,
geosiyosiy va iqtisodiy omillarning
o‘
zaro ta
’
siri asosida shakllangan. Mustaqillikdan
s
o‘
ng Hindistonning tashqi siyosati avvalo
o‘
z milliy suverenitetini va mustaqilligini
himoya qilishga qaratilgan edi. Britaniya imperiyasining mustamlakachilik davridan
keyin mamlakatning tashqi siyosati mustaqil davlat sifatida
o‘
zining global
o‘
rnini
izlashga qaratildi. Geosiyosiy jihatdan Hindistonning
o‘
z q
o‘
shnilariga nisbatan xavfsizlik
va barqarorlikni ta
’
minlash, xususan, Pokiston va Xitoy bilan aloqalarini nazorat qilish,
strategik muhim ahamiyatga ega b
o‘
ldi. Iqtisodiy jihatdan esa Hindistonning tashqi
siyosati global iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va
xalqaro savdoda ishtirok etishni
o‘
z oldiga maqsad qilib q
o‘
ydi. Shuningdek,
Hindistonning milliy manfaatlarini global miqyosda himoya qilish, xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish va global barqarorlikni ta
’
minlash tashqi siyosatining asosiy y
o‘
nalishlariga
aylangan. Bu omillar Hindistonning tashqi siyosat strategiyasini shakllantirib, uni global
siyosatdagi muhim aktor sifatida mustahkamladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Amitav Acharya. India
’
s Foreign Policy: The Democracy Dimension. 2008.
2.
Amitav Acharya. The End of American World Order. 2014.
3.
Amitav Acharya. The India Model: The World
’
s Largest Democracy and the
Future of Global Politics. 2019.
4.
Tariq Ali. The Duel: Pakistan on the Flight Path of American Power. 2002.
5.
William Antholis. The Future of India
’
s Global Role: Diplomacy and Strategy in
the 21st Century. Routledge, 2018.
6.
Aleksey Arbatov. Russia and the World: 2015 and Beyond. Russian International
Affairs Council, 2014.
7.
Bimal Jalan.
India
’
s Foreign Policy: A Reader
. Oxford University Press, 2004.
8.
Khursheed Kamal Aziz. The Historical Background of Pakistan. 2nd ed., Oxford
University Press, 1983.
9.
Khursheed Kamal Aziz. The Making of Pakistan: A Study in Nationalism. Chatto
and Windus, 1967.
10.
Kanti Bajpai. "India
’
s Foreign Policy in the Post-Cold War World." South Asian
Survey, vol. 7, no. 1, 2000.
11.
Kunal Basu. "The Global Context of India
’
s Foreign Policy." The Washington
Quarterly, 2015.
12.
M. K. Bhadrakumar, and Barun S. India
’
s Strategic Interests in the Indo-Pacific:
A Comprehensive Approach. 2018.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
156
13.
Thomas Blanchard. India
’
s Economic Diplomacy: Strategy and Security in
Europe-Asia Relations. German Institute for International and Security Affairs, 2015.
14.
Zbigniew Brzezinski. The Grand Chessboard: American Primacy and Its
Geostrategic Imperatives. Basic Books, 1997.
15.
Rupa Desai. "India
’
s Foreign Policy: Engaging with the World." India Review,
vol. 10, no. 2, 2011.
16.
Panikkar, K. M.
India and the Indian Ocean: An Essay on the Influence of Sea
Power on Indian History
. 1945.
17.
Pierre Delerue. Digital Economy and India: Innovation and Growth. European
Journal of International Relations, vol. 17, no. 4, 2017.
18.
Erkin Ergashev. Central Asia and India: Political and Economic Cooperation.
Kazakh National University, 2016.
19.
Zhu Feng. China
’
s Foreign Policy: A New Era. Palgrave Macmillan, 2015.
20.
Claudia Franco. Globalization and Foreign Policy in India: Understanding the
Shifting Patterns. European Journal of Political Science, 2011.
21.
Yoichi Funabashi. Asia
’
s Cauldron: The South China Sea and the End of a Stable
Pacific. Brookings Institution Press, 2017.
22.
Sumit Ganguly. India and the World: A Diplomatic History. Brookings
Institution Press, 2017.
23.
Avery Goldstein. "The India-Pakistan Conflict and American Interests." Foreign
Affairs, vol. 83, no. 2, 2004.
24.
Frédéric Grare.
India and Europe: A Strategic Partnership for the 21st Century.
French Institute for International Relations, 2014.
25.
S.M. Ikram. Modern Muslim India and the Birth of Pakistan, 1857
–
1947. Oxford
University Press, 1964.
26.
Ayesha Jalal. The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League, and the Demand
for Pakistan. Cambridge University Press, 1995.
27.
Ayesha Jalal. The State of Martial Rule: The Origins of Pakistan
’
s Political
Economy of Defence. Cambridge University Press, 1995.
28.
S. Jha. The India-Pakistan War of 1965: The War That Never Was. 2014.
29.
Robert D. Kaplan. Monsoon: The Indian Ocean and the Future of American
Power. Random House, 2010.
30.
Robert O. Keohane. After Hegemony: Cooperation and Discord in the World
Political Economy. Princeton University Press, 1984.
31.
Robert Keohane and Joseph Nye. Power and Interdependence. Longman, 1977.
32.
Henry Kissinger. World Order. Penguin Press, 2014.
33.
Abdulaziz Kamilov. India and Central Asia: Economic and Political Relations.
Uzbekistan Institute of Strategic and Interregional Studies, 2017.
34.
Andrey Kortunov. Russia
’
s Foreign Policy: An Historical Perspective. Russian
Political Science Association, 2015.
35.
Ramesh Kumar. The Foreign Policy of India: Concepts and Practices. Oxford
University Press, 2007.
36.
Michael Kugelman. India and Central Asia: Strategic Interests and Diplomatic
Relations. Woodrow Wilson Center, 2016.
37.
Lora Kux. India
’
s Foreign Policy in a Globalizing World. Brookings Institution
Press, 2016.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
157
38.
Bruno Maçães.
The New Silk Roads: The Present and Future of the World.
Bloomsbury, 2018.
39.
John Mearsheimer. The Tragedy of Great Power Politics. W.W. Norton &
Company, 2001.
40.
C. Raja Mohan. Crossing the Rubicon: The Shaping of India
’
s Foreign Policy.
Viking, 2009.
41.
C. Raja Mohan. India
’
s Strategic Vision and the Indo-Pacific. 2016.
42.
Hans Morgenthau. Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace.
Alfred A. Knopf, 1948.
43.
Tanvi Narang. "India
’
s Engagement with the United States: Political and
Economic Relations." Journal of Asian and African Studies, 2017.
44.
Jawaharlal Nehru. The Discovery of India. Meridian, 1946.
45.
B.K. Nehru. Speaking of India. 1963.
46.
Vyacheslav Nikonov. Russia
’
s Strategic Interests in South Asia. Institute of
World Economy and International Relations, 2014.
47.
Arvind Panagariya. India: The Emerging Giant. Oxford University Press, 2008.
48.
Arvind Panagariya. India
’
s Economic Policy: A Critical Assessment. Oxford
University Press, 2015.
49.
V.L. Pandit. The Congress and the Making of the New India. 1968.
50.
Jean-Marc Rickli. India
’
s Foreign Policy: The Growing Global Role of an
Emerging Power. Centre for International Studies, 2015.
51.
Raghuram Rajan. The Third Pillar: How Markets and the State Leave the
Community Behind. 2017.
52.
Shyam Saran, and Amitabh Mattoo. India
’
s Foreign Policy: Coping with the
Changing World. Routledge, 2020.
53.
David Scott. India and the European Union: Trade and Diplomatic Cooperation.
Routledge, 2016.
54.
Amartya Sen. Development as Freedom. Oxford University Press, 1999.
55.
David Shambaugh. India
’
s Role in Asia: The Emerging Strategic Partnership
with the U.S. Brookings Institution Press, 2015.
56.
Nalin Sharma. "India
’
s Strategic Role in the 21st Century." Asian Security, vol. 4,
no. 3, 2008.
57.
K. Subrahmanyam. India
’
s Foreign Policy: The Emergence of a Regional Power.
Lancer Publishers, 2008.
58.
K. Subrahmanyam. India
’
s Foreign Policy: Retrospect and Prospect. Har-Anand
Publications, 1999.
59.
Ashley J. Tellis. India
’
s Strategic Behavior: A U.S. Perspective. Carnegie
Endowment for International Peace, 2014.
60.
Shashi Tharoor. Riot: A Love Story. 2003.
61.
Shashi Tharoor. The Elephant, the Tiger, and the Cell Phone: India, the
Emerging Superpower. Arcade Publishing, 2007.
62.
Dmitriy Trenin. The Russia-Hindustan Connection: A Strategic Partnership in
the 21st Century. Carnegie Moscow Center, 2016.
63.
Kenneth Waltz. Theory of International Politics. Addison-Wesley, 1979.
64.
John H. White. India
’
s Foreign Policy: A Historical Analysis. Routledge, 2007.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
158
65.
Li Xie. China-India Relations: A Strategic Perspective. Beijing Foreign
Languages Press, 2014.
66.
Kanat Zhanabayev. Energy Security and Cooperation Between India and
Central Asia. Kazakhstan International Center for Energy, 2015.
67.
Narayanan, M.K. "Asia
’
s Response to China
’
s Rise Will Decide Emerging
Strategic Trends in Asia."
Institute for Defence Studies and Analyses
, 15-iyul 2013,
https://www.idsa.in/pressrelease/asias-response-to-chinas-rise-will-decide-emerging-
strategic-trends-in-asia-mk-narayanan.
68.
Raghavan, Srinath.
1971: A Global History of the Creation of Bangladesh
.
Harvard University Press, 2013.
69.
Burki, Shahid Javed.
Pakistan: Fifty Years of Nationhood
. 3rd ed., Westview
Press, 1999.
70.
Zhukov, Vladimir.
India and Central Asia: Commerce and Culture, 1500
–
1800
.
Oxford University Press, 2016.
71.
Hall, Ian.
Modi and the Reinvention of Indian Foreign Policy
. Bristol University
Press, 2019.
