Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Designing effective speaking activities based on the
principles of CLT
Feruza ASHUROVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This paper explores the design of effective speaking
activities in the context of Communicative Language Teaching
(CLT). It emphasizes the importance of interaction, real-life
communication, and learner-centered approaches in fostering
speaking skills in second language learners. The study discusses
task-based learning, role-playing, group discussions, and
fluency-building techniques that align with CLT principles,
aiming to improve communicative competence and learner
motivation.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
CLT,
communicative competence,
speaking skills,
task-based learning,
language activities,
learner-centered approach.
CLT tamoyillariga asoslangan samarali og‘zaki nutq
faoliyatlarini loyihalash
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
CLT,
kommunikativ
kompetensiya,
og‘zaki nutq ko‘nikmalari,
topshiriqqa asoslangan
ta’lim,
til faoliyatlari,
o‘quvchi markazli
yondashuv.
Ushbu maqolada Kommunikativ til o‘qitish (CLT)
tamoyillariga asoslangan samarali og‘zaki nutq faoliyatlarini
loyihalash masalasi yoritilgan. Tadqiqot muloqotga asoslangan
yondashuvlar, real hayotiy vaziyatlarga mos mashg‘ulotlar va
o‘quvchi markazli metodlarni qo‘llash orqali chet tilida
so‘zlashish ko‘nikmalarini rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratadi. Rolli o‘yinlar, guruhli muhokamalar va topshiriqqa
asoslangan o‘qitish metodlari tahlil qilinadi.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
350
Проектирование эффективных заданий на устную
речь на основе принципов коммуникативного метода
обучения (CLT)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
CLT,
коммуникативная
компетенция,
устная речь,
обучение на основе
заданий,
языковая активность,
ориентированный на
учащегося подход
.
В статье рассматривается проектирование эффективных
заданий
на
развитие
устной
речи
в
рамках
коммуникативного метода обучения (CLT). Подчеркивается
значимость
взаимодействия,
реалистичных
ситуаций
общения и ориентированного на учащегося подхода для
формирования
разговорных
навыков
у
изучающих
иностранный язык. Анализируются методы обучения,
основанные на заданиях, ролевые игры, групповые
дискуссии и техники развития беглой речи.
KIRISH
Globalizatsiya jarayoni va xalqaro hamkorlikning kengayib borishi bilan chet
tillarini,
xususan ingliz tilini o‘rganish dolzarb masalaga aylangan. Xorijiy tilni
o‘rganishda og‘zaki nutq –
ya’ni erkin va ishonchli muloqot qila olish –
asosiy til
ko‘nikmalaridan biri hisoblanadi. Biroq
an
’
anaviy o
‘
qitish uslublari, masalan,
grammatika- tarjima yoki audiolingvistik metodlar, ko
‘
proq grammatik to
‘
g
‘
rilik va
tarjima qobiliyatini rivojlantirgan bo
‘
lsa-da, muloqotga asoslangan amaliy
ko
‘
nikmalarning shakllanishini ta
’
minlay olmaydi. Shu sababli, 1970-yillardan boshlab til
o‘qitishda
kommunikativ yondashuv (Communicative Language Teaching
–
CLT)
jadal rivojlandi. Ushbu yondashuv tilni shunchaki grammatik qoidalar tizimi sifatida
emas, balki
ijtimoiy muloqot vositasi
sifatida qaraydi. CLT modelining asosiy maqsadi
o‘quvchilarda
kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish, ya’ni tilning turli ijtimoiy
vaziyatlarda qanday qo‘llanishini o‘rgatishdan iborat. CLT doirasida
og‘zaki nutq
faoliyatlarini samarali loyihalash
til o‘rgatish jarayonining muhim jihatlaridan biri
hisoblanadi. Bu faoliya
tlar nafaqat til birliklarini mustahkamlash, balki o‘quvchilarning
ishtirokini kuchaytirish, motivatsiyasini oshirish, va real hayotiy muloqotga tayyorlashga
xizmat qiladi. Shu ma’noda, topshiriqqa asoslangan o‘qitish, rolli o‘yinlar, guruhli
muhokamalar v
a autenik materiallar yordamida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar CLT
tamoyillarini amaliyotda tatbiq etishga imkon beradi. Ushbu maqolada CLT metodikasiga
tayanib, samarali og‘zaki nutq mashg‘ulotlarini loyihalashda qo‘llaniladigan metodlar,
ularning afzallikl
ari, muammolari va til o‘rganish natijalariga ta’siri o‘rganiladi.
Shuningdek, zamonaviy til o‘qitishda CLT yondashuvining o‘rni va istiqbollari ham tahlil
qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Kommunikativ til o‘qitish (CLT) sohasida olib borilg
an ilmiy tadqiqotlar CLTning
nazariy va amaliy asoslarini chuqur o‘rganishga yo‘naltirilgan. Hymes (1972) tomonidan
ilgari surilgan
kommunikativ kompetensiya nazariyasi
tilni nafaqat grammatik
to‘g‘rilik, balki ijtimoiy vaziyatga mos ravishda to‘g‘ri foydalanish zarurligini ta’kidlaydi.
Canale va Swain (1980) ushbu nazariyani kengaytirib, grammatik, sotsiolingvistik,
diskursiv va strategik kompetensiyalarni o‘z ichiga olgan modelni taklif etishgan.
Bu komponentlar til o‘rganishda to‘laqonli kommunikatsiyani ta’minlash uchun zarur
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
351
elementlar sifatida qaraladi. Krashen (1982) va Long (1996) tomonidan ilgari surilgan
kirish (input) va interaktsiya (interaction) gipotezalari
chet tilini o‘rganishda
ma’noli kirish va o‘zaro muloqot asosiy omil ekanl
igini isbotlagan. Ularning fikricha,
o‘quvchilar muloqotga kirishish orqali tilni tabiiy va kontekstual tarzda o‘zlashtiradi.
Bundan tashqari, Vygotskiyning
sotsiomadaniy nazariyasi
ham CLTga katta ta’sir
ko‘rsatgan. Uning fikricha, bilimlar ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali shakllanadi va o‘quvchilar
tilni boshqalar bilan muloqot qilish orqali egallaydi.
So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar (Larsen
-Freeman, 2014; Richards, 2006;
Harmer, 2015) CLT asosida tuzilgan og‘zaki mashg‘ulotlarning samaradorligini
tasdiqlagan. Jumladan, topshiriqqa asoslangan o‘qitish, rolli o‘yinlar, muloqotga
asoslangan muhokamalar va real hayotiy vaziyatlarga moslangan dialoglar
o‘quvchilarning nutq faoliyatini faollashtiradi. Shu tariqa, adabiyotlar CLT tamoyillariga
asoslangan
og‘zaki nutq faoliyatlari samaradorligini ilmiy asoslashda mustahkam manba
bo‘lib xizmat qiladi
Ushbu tadqiqotda
sifatli (qualitative) yondashuv
asosida CLT tamoyillariga
asoslangan og‘zaki nutq faoliyatlarining loyihalash usullari tahlil qilinadi. Tadqiq
otda
ilgari mavjud bo‘lgan nazariy modellar (Hymes, Canale & Swain, Krashen, Long) asos
sifatida olinib, ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi real misollar orqali ko‘rib chiqiladi.
Asosiy maqsad
–
til o‘rgatish jarayonida og‘zaki nutqni rivojlantirishga xiz
mat qiladigan
strategiyalarni aniqlash va ularni CLT yondashuvi nuqtayi nazaridan tahlil qilishdir.
Tadqiqot doirasida quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Adabiy manbalar tahlili
–
CLT nazariyasi va amaliyotiga oid asosiy ilmiy
ishlanmalar tahlil qilindi;
Tadqiqiy kuzatuv va tahlil
–
CLT asosida tuzilgan og‘zaki faoliyatlar
namunalarining samaradorligi kuzatildi;
Taqqoslash usuli
–
CLT asosidagi metodlar boshqa an’anaviy metodlar bilan
solishtirilib, farqlari va afzalliklari aniqlab borildi.
Ushbu metodolog
ik yondashuv orqali CLT asosidagi og‘zaki nutq mashg‘ulotlarini
qanday loyihalash kerakligi bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, CLT tamoyillariga asoslangan og‘zaki nutq
faoliyatlari o
‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Ayniqsa, topshiriqqa asoslangan o‘qitish (Task
-Based Language Teaching
–
TBLT) va rolli o‘yinlar kabi faoliyatlar o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi va
ularning nutqiy faolligini oshiradi. Tahlil qilingan dars namunalarida quyidagi holatlar
aniqlandi:
O‘quvchilar real muloqot vaziyatlariga tushib, ijtimoiy kontekstda til birliklarini
qo‘llashni o‘rganadilar.
Rolli o‘yinlar va guruhli muhokamalar til o‘rganishda tabiiylikni ta’minlaydi va
ijtimoiy-
hissiy omillar (masalan, o‘ziga ishonch, motivatsiya)ni kuchaytiradi.
Faoliyatlar o‘quvchilarning faolligini oshirib, passiv qabul qilishdan faol muloqotga
o‘tishni ta’minlaydi.
Muhokama qismida
aytish joizki
, CLT asosidagi yondashuv an’anaviy metodlarga
nisbatan quyidagi ustunliklarga ega:
Interaktivlik
–
o‘quvchilar o‘zaro muloqotda bo‘lib, tilni real kontekstda
qo‘llaydilar;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
352
Moslashuvchanlik
–
faoliyatlar turli darajadagi o‘quvchilar ehtiyojlariga
moslashtirilishi mumkin;
Amaliy ko‘nikma
–
o‘rganilgan til birliklari darhol muloqotda sinovdan
o‘tkaziladi;
O‘quvchi markazlilik
–
o‘qituvchi ko‘proq fasilitator (yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatuvchi)
rolini bajaradi, o‘quvchi esa faol ishtirokchi sifatida tilni egallaydi.
Bi
roq, ba’zi cheklovlar ham mavjud. Masalan, katta guruhlarda bunday faoliyatlarni
samarali tashkil etish qiyin kechadi, shuningdek, o‘qituvchilardan yuqori darajadagi
tayyorgarlik va kreativlik talab etiladi. Bu esa CLTni amaliyotda qo‘llash uchun qo‘shimch
a
metodik tayyorgarlik va resurslar zarurligini ko‘rsatadi. Shu asosda aytish mumkinki, CLT
asosidagi og‘zaki nutq faoliyatlari o‘quvchilar nutqiy kompetensiyasini samarali
rivojlantiradi, lekin ularni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun metodik yondashuv,
o‘qituvchining tajribasi va dars sharoitlari muhim ahamiyatga ega.
XULOSA
Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, Kommunikativ Til O‘qitish (CLT) tamoyillariga
asoslangan og‘zaki nutq faoliyatlari chet tilini o‘rganayotgan o‘quvchilarda kommunikativ
kompetensiyani samarali rivojlantiradi. Tahlil etilgan faoliyatlar, jumladan topshiriqqa
asoslangan mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar, guruhli muhokamalar va autenik materiallarga
asoslangan muloqotlar o‘quvchilarning tilga qiziqishini oshirib, ularni faol ishtirokchi
sifatida shakllantiradi.
CLT yondashuvi tilni faqat grammatik to‘g‘rilik asosida emas, balki
ijtimoiy va kontekstual jihatdan to‘g‘ri qo‘llay olishga urg‘u beradi. Bu esa o‘quvchilarda
nafaqat til bilimlarini, balki mustaqil fikrlash, erkin ifoda, va o‘zaro
muloqotga tayyorlik
ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, CLT metodikasining
samaradorligi bevosita o‘qituvchining metodik tayyorgarligi, sinf sharoitlari va faoliyatlar
turlicha bo‘lishi bilan bog‘liq. Shu sababli, til o‘qitish jaray
onida CLT tamoyillarini
to‘laqonli joriy etish uchun o‘qituvchilarning doimiy metodik tayyorgarligi, zamonaviy
resurslar bilan ta’minlanishi ham muhim hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Harmer, J. (2015). The Practice of English Language Teaching (5th ed.). Pearson
Education Limited.
2.
Larsen-Freeman, D., & Anderson, M. (2013). Techniques and Principles in
Language Teaching (3rd ed.). Oxford University Press.
3.
Littlewood, W. (2014). Communication-oriented language teaching: Where are
we now? ELT Journal, 68(3), 294
–
304. https://doi.org/10.1093/elt/ccu001
4.
Richards, J. C. (2017). Teaching Listening and Speaking: From Theory to Practice.
Cambridge University Press.
5.
Ellis, R. (2018). Reflections on task-based language teaching. Multilingual Matters.
6.
Nunan, D. (2019). Task-Based Language Teaching: From Theory to Classroom
Practice. Cambridge University Press.
7.
Nation, I. S. P., & Newton, J. (2020). Teaching ESL/EFL Listening and Speaking
(2nd ed.). Routledge.
8.
Willis, D., & Willis, J. (2019). Doing Task-Based Teaching. Oxford University Press.
9.
Thornbury, S. (2016). How to Teach Speaking. Pearson Longman.
10.
Hall, G. (2021). Exploring English Language Teaching: Language in Action (2nd
ed.). Routledge.
