Mualliflar

  • Сайёра Тураева
    т.ф.н., катта ўқитувчи, Гуманитар ва ижтимоий фанлар кафедраси, Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардияси Ҳарбий-техник институти, Тошкент, Ўзбекистон

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss1-pp23-31

Kalit so‘zlar:

табиий бойликларни ўзлаштириш жамиятнинг тараққиёт босқичлари тош даври мис- тош даври темир даври “уран даври” табиий фойдали қазилмаларидан фойдаланиш атом электр станциялари уран қазиб олиш уран савдоси қувватли энергия манбаи.

Annotasiya

Мақолада жамиятнинг цивилизацияси  инсониятнинг табиий бойликларни ўзлаштириш, ишлаб чиқаришга жалб этиш кўлами билан боғлиқлиги ҳамда жамият тараққиёт "тош даври", "мис- тош даври" "бронза даври" "темир даври" каби  босқичлари бугунги кунда янада юқорига илдамланганлиги ва бу босқичда бутун дунё мамлакатларининг иқтисодётини ва саноатини ривожлантиришда электр энергиянинг ўрни ва унинг энг кучли манбаи бу атом электр станцияларининг ишлашига асосий хом ашё – уран ҳақида маълумотлар келтирилган.    Шунингдек,  бошқа энергия манбаига нисбатан атом электр станциялари устунликка эга бўлиб, бу барқарор, ишончли ва нарх жиҳатдан  ҳамёнбоп энергия манбаи эканлиги дунё жамоатчили  томонидан тасдиқланган ҳодисадир.   Мақолада  дунё ҳамжамиятининг ишлаб чиқариш ва  саноат, маиший турмуши, ҳаёт фаровонлиги тараққиёти даврини “уран даври” деб аталиши ҳақидаги фикрлар асосланган.   Ўзбекстоннинг уран қазиб олиш ва кон захиралари, халқаро савдога экспорти ҳақида маълумотлар берилган.  


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

To call the XX century the "uranium age" of social development
is the demand of the period

Sayyora TURAYEVA

1


Military

Technical Institute of the National Guard of Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 January 2021
Available online
01 February 2021

The article argues that the civilization of society is related to

the scale of human development and involvement in natural
resources, and that such stages of social development as the
"Stone Age", "Copper Age", "Bronze Age" and "Iron Age" today
have risen to a new stage ... At this stage of the civilization of
human society, the role of electricity in the development of the
economy and industry, and its most powerful source is
information about the main raw material for the operation of
these nuclear power plants - uranium. It is also a phenomenon
confirmed by the world community that nuclear power plants
have an advantage over other energy sources, which is a stable,
reliable and economical source of energy. The article is based on
the idea that the period of development of production and
industry, everyday life, well-being of the world community is
called the "uranium era". Information is provided on the mining
and production of uranium in Uzbekistan, export to international
trade.

2181-

1415/© 202

1 in Science LLC.

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Development of natural
resources
Stages of development of
society
"Stone age"
"Copper-stone age"
"Bronze age"
"Iron age"
"Uranium age"
Use of natural resources
Nuclear power plants
Uranium. Mining
Sale of uranium
A powerful source of energy.

Жамият тараққиётининг XX

-

асрини

"уран даври" деб аташ

давр тақозосидир

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

Табиий бойликларни
ўзлаштириш

Жамиятнинг тараққиёт
босқичлари

"Тош даври"

Мақолада жамиятнинг цивилизацияси

инсониятнинг

табиий бойликларни ўзлаштириш, ишлаб чиқаришга жалб
этиш кўлами билан боғлиқлиги ҳамда жамият тараққиёт
"тош даври", "мис

-

тош даври" "бронза даври" "темир даври"

каби

босқичлари

бугунги

кунда

янада

юқорига

1

PhD, senior lecture, Military

Technical Institute of the National Guard of Republic of Uzbekistan, the department of

Humanitarian disciplines, Tashkent, Uzbekistan
E-mail: sayyora_tura@mail.ru


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

24

"Мис

-

тош даври"

"Бронза даври"

"Темир даври"

“Уран даври”

Табиий фойдали
қазилмаларидан
фойдаланиш

Атом электр станциялари

Уран қазиб олиш

Уран савдоси

Қувватли

энергия манбаи

илдамланганлиги

ва

бу

босқичда

бутун

дунё

мамлакатларининг

иқтисодётини

ва

саноатини

ривожлантиришда электр энергиянинг ўрни ва унинг энг
кучли манбаи бу атом электр станцияларининг ишлашига
асосий хом ашё –

уран ҳақида маълумотлар келтирилган.

Шунингдек,

бошқа энергия манбаига нисбатан атом электр

станциялари устунликка эга бўлиб, бу барқарор, ишончли
ва нарх жиҳатдан

ҳамёнбоп

энергия манбаи эканлиги дунё

жамоатчили

томонидан тасдиқланган ҳодисадир.

Мақолада

дунё ҳамжамиятининг ишлаб чиқариш ва

саноат, маиший

турмуши, ҳаёт фаровонлиги тараққиёти даврини “уран
даври” деб аталиши ҳақидаги фикрлар асосланган.

Ўзбекстоннинг уран қазиб олиш ва кон захиралари, халқаро
савдога экспорти ҳақида маълумотлар берилган.

Назвать XX

век «урановым веком» общественного

развития

-

это требование периода.

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Освоение природных
ресурсов

Этапы развития общества

«Каменный век»

«Медно

-

каменный век»

«Бронзовый век»

«Железный век»

«Урановый век»

Использование
природных ресурсов

Атомные электростанции

Уран. Добыча

Продажа урана

Мощный источник
энергии

В статье утверждается, что цивилизация общества

связана

с

масштабами

человеческого

развития

и

вовлеченности в природные ресурсы, и что такие этапы
общественного развития, как «каменный век», «медный
век», «бронзовый век» и «железный век» сегодня поднялись
на новый этап.

На этом этапе человеческой цивилизации

общественную роль электроэнергии в развитии экономики
и промышленности, и ее самый мощный источник

-

это

информация об основном сырье для работы этих атомных
электростанций

-

уране.

Это

также

явление,

подтвержденное мировым сообществом, что атомные
электростанции имеют преимущество перед другими
источниками энергии, которое является стабильным,
надежным и экономичным источником энергии. В основе
статьи лежит идея о том, что период развития производства
и промышленности, повседневной жизни, благополучия
мирового

сообщества

называют

«урановой

эрой».

Предоставляется

информация

о

добыче

урана

в

Узбекистане, экспорте в международную торговлю.

КИРИШ

Жамиятнинг цивилизацияси табиий бойликларни ўзлаштириш, ишлаб

чиқаришга жалб этиш кўлами билан боқлиқдир. Ишлаб чиқаришга турли
маъданларни, тошларни, металл турларини жалб этиши, ўзлаштирилиши
инсониятнинг ўзининг тараққиёт даражасидан янада бир юқори босқичга
кўтарилишини англатган.

Жамиятнинг тараққиёт босқичларининг "тош даври", "мис

-

тош даври" "бронза

даври" "темир даври" каби

номлари ҳам буни тасдиқлайди.

Бугунги кунда қайсидир

мамлакатнинг табиий фойдали қазилмаларидан фойдаланиш даражаси ушбу


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

25

давлатнинг тараққиёт кўрсаткичини ҳам белгилайди.

Бугунги кундаги замонавий

давлат қудрати, унинг аҳолисининг фаровонлиги кўп жиҳатдан қанчалик ер ости ва
усти фойдали қазилма бойликларидан самарали ва кенг

кўламли фойдаланишга

қам

боқлиқ.

Қайсидир

давлат қудрати қақида гап кетганда, биз дастлаб шуни назарда

тутамизки, бу давлатда қанча пўлат ёки чўян, алюминий, қанча миқдорда тошкўмир,
нефть, газ, марганецли рудалар қазиб олинди, қанча электр энергия ишлаб чиқаришга
эътибор қаратилади. Ҳар қандай давлатнинг саноатлаштирилиши бевосита унинг хом
ашё материаллари билан таъминланишидан бошланади.

Саноатни

хом ашё

ресурслари билан таъминланиши эса геология соқасининг тарақиққиётига
боғлиқдир.

МЕТОДЛАР

Масаланининг ўрганилиши

давомида

илмий тадқиқотнинг

тарихийлик

принципларига таянган ҳолда ретроспектив ёндашув, қиёсий таҳлил, тизимли таҳлил
ва мантиқийлик асосидаги фикрий операциялар қўлланилди.

Илмий ахборот

олишнинг хилма

-

хил манбаларидан фойдаланилди.

АСОСИЙ ҚИСМ

Инсоният

тараққиёт босқичларини номини таҳлил қиладиган бўлсак, бу

даврлар меҳнат қуроллари, энг эҳтиёждаги меҳнат унимдорлигини ўзгартирган,
ишлаб чиқаишда туб ўзгаришлар ясаган хом ашё ресурси билан боғлиқ бўлган.

Палеолит (палео... ва лот. "литос"

-

тош)

-

қадимги тош даври. Тош даврини 2

босқичга: палеолит

-

қадимги ва неолит

-

янги тош асрларига бўлиб ўрганиш дастлаб

1865 йил инглиз археологи Ж. Леббок томонидан фанга киритилган. Палеолит қуйи
(илк), ўрта ва юқори (сўнгги) қадимги тош даврларига бўлинади. Палеолит энг
қадимги ибтидоий одамларнинг қазилма илк зотлари ҳаёт кечирган улкан тарихий
замон ҳисобланади.

Ўша қадимги замонда ер куррасининг иқлими, ўсимлик ва

ҳайвонот дунёси биз яшаб турган даврдан мутлақо ўзгача бўлиб, ундан кескин фарқ
қилган. Палеолит даврининг ибтидоий одамлари кертилган дағал тош қуроллардан
фойдаланганлар. Улар тош қуролларга сайқал бериш ҳамда сопол идиш ясашни ҳали
билмаганлар. Асосан, овчилик ва термачилик билан кун кечириб, ибтидоий
деққончилик ва

чорвачилик каби машғулотларни ҳали кашф этмаганлар.

1928 йилда украиналик олим М.Я. Рудинский рус адабиётида биринчи бўлиб

"мезолит" атамасини киритди ва тош асрининг махсус мезолит даври мавжудлигини

фанга таклиф қилди. 30

-

йилларда таниқли инглиз археологи Д.Г. Кларк мезолитнинг

ажралиб чиқишини алоқида катта давр сифатида асослаб берди. Таниқли рус
археологи М.В.Воеводский биринчи бўлиб Шарқий

Европанинг мезолит маданияти

дунёсини аниқлади ва тавсифлади. Мақаллий археологларнинг кейинги
тадқиқотлари у таклиф қилган қоидаларни кенгайтирди ва чуқурлаштирди.

Мис асри, мис

-

тош асри, энеолит

-

инсоният тараққиёти даври, неолит (тош

асри) дан бронза даврига ўтиш давридир. Ушбу атама 1876 йилда Венгрия археологи
Ф.Пулский томонидан К.Ю. Томсеннинг асл таснифини аниқлаштириш учун халқаро
археологик конгрессда таклиф қилинган бўлиб, бунда бронза асри тош давридан
кейин келган.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

26

Неолит (нео… ва юн. литос

-

тош)

-

янги тош даври, тош даврининг сўнгги

босқичидир. Неолит (қадимги юнонча

-

"янги"

қадимги

юнонча

-

"тош") ёки янги тош

асри

-

ХIХ асрда Жон Луббок томонидан асосланган инсоният тарихий давридир.

Неолит даврига хос хусусиятлар сайқалланган ва бурқуланган тош қуроллардир.

Осиё ва Европа минтақаларида қайд этилган ва қазиб ўрганилган. Неолит даври

осори атиқаларининг аксарияти мил. ав. 6

-3-

минг йилликлар билан саналади. Тош

даври бу янги босқичи қарийб 3 минг йил давом этган. Неолит даврида одамзоднинг
турмуш тарзи ва иқтисодий қаётида бир қатор йирик туб ўзгаришлар содир бўлади.
Овчилик ва теримчилик каби табиатга боқим ҳаётий машғулотлар негизида ибтидоий
деққончилик ва хонаки чорвачилик юзага келиб, кишилик тарихида илк бор
дастлабки ишлаб чиқарувчи хўжаликларга асос солинди.

Мис

-

тош асри, инсоният тараққиётининг

"энеолит"

даври, ўрта тош давридан

кейинги ва бронза давридан олдинги босқич қисобланади. Ушбу атамани фанга 1876
йил халқаро археологлар конгрессида венгер археологи Ф. Пульский,

аввалроқ олим

К.Ю.Томсеннинг

дастлабки даврлар классификациясига кўра,

"тош даврлардан кейин

бронза даври келган" деган ғоясига аниқлик киритиш мақсадида киритган.

Биринчи марта XVII

-

асрнинг XX

-

йилларида Германияда кукун конлари

ёрдамида қалай қазиб олинишни бошлади. Шу билан бирга, улар тарихчилар
томонидан қайд этилган қалай ва қўрқошинни ажрата бошладилар.

Шу тариқа, бронза

пайдо бўлди ва "бронза" сўзининг ўзи, ёзма инглиз тилида 1645 йилда пайдо бўлган.

Темир даври, илк темир даври

-

инсониятнинг ибтидоий жамоа ва илк ишлаб

чиқариш

хўжалиги шаклланаётган тарихий даврдир. Фанда тош ва жез деб юритилган

даврлардан сўнг инсоният ҳаётида содир бўлган тарихий босқич ҳисобланади. Бу давр
хўжаликда оҳангарлик (темир металлургияси) юзага келиши, тарқалиши ва темир
қуроллар ишлатилиши билан белгиланади. "Темир даври" атамаси, гарчи антик
дунёда тош, жез асри тушунчалари қаторида юзага келган бўлсада, фанга XIX

-

асрнинг

ўрталарида даниялик археолог К.Ю.Томсен томонидан киритилган. [8]

Рудадан темирни ажратиб олиш усули дастлаб Миср ва Месопотамияда (мил. ав.

3минг йилликнинг 1ярмида) кашф этилган. Кейинроқ (мил. ав. 2

минг йилликнинг

охирида) бу усулни юнонлар билиб олишган. Мил. ав. 11

-

асрдан бошлаб Фаластин,

Сурия, Кичик Осиё, Закавказе, қиндистон ва Хитойда хўжалик ва қарбий қурол
аслаҳалар ясашда темирдан кенг миқёсда фойдаланилган, сўнгра темир асбоблар ясаш

Эрон

ва Ўрта Осиёда ҳам кенг тарқала бошлаган.

Ҳаётимизни

электр энергиясиз тасаввур қилиш мушкул.

Ҳар дамда , ҳар соҳада

ушбу ресурсдан фойдаланамиз.

Бугунги ахборот

-

коммуникация технологиялари

даврида тарақиёт сари илдам одимлар эканмиз, электр энергияига талаб йил эмас, ой
эмас, кун сайин ортиб бораверади.

Бугунги кунда жамият тараққиётининг, саноат

ишлаб чиқариш кўлами ортиб борган сайин инсониятнинг тараққиётида юқори
босқични келтириб чиқарган.

Саноат корхоналарининг, фабрикаларининг,

техниканинг салмоқли кўлами электр энергия билан ишлайди. Бу ўз навбатида

инсониятнинг электр энергияга жаҳон миқиёсида талабини оширади.

Бугунги кун

илм фан

тараққиёти ва ютуқларидан маълумки, энг катта электр энергия манбаи бу

уран эканлиги исботланган.

Жаҳон тарихида уран металлининг топилиши ва

турмуш тарзида

қўлланилишига эътибор қаратадиган бўлса, қадимги даврларда ҳам табиий уран
оксиди

кулолчилик идишларни тайёрлаш учун ишлатилган. Шундай қилиб, Неапол


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

27

яқинида, таркибида 1% уран оксиди бўлган ва милодий 79 йилларга тўғри келадиган
сополдан парча топилди. Милоддан аввалги

Уран тарихидаги биринчи муҳим сана

-

1789 йил, немис табиий файласуфи ва кимёгари Мартин Гейнрих Клапрот саксон
питчбленде рудасидан олинадиган олтин

-

сариқ "тупроқ" ни қора металлга ўхшаш

моддага айтилган. Ўшанда маълум бўлган (саккиз йил олдин 1781 йил 13 мартда
инглиз астрономи

Уилям Гершел томонидан уран сайёраси кашф этилган эди) энг

узоқ сайёра шарафига

М.Г. Клапрот янги моддани элемент деб ҳисоблаб, уни "уран "деб

атаган (шу билан у Ёханн Боде янги сайёрани "Жорж юлдузи" ўрнига "Уранус" деб
номлаш таклифини қўллаб

-

қувватлаган эди)..

М.Клапрот бу элементни

1781 йилда

уран сайёрасининг кашф этилиши муносабати билан шундай номлаган эди.

[10]

Фақат 1841 йилда француз кимёгари

Эугене Пелигот (1811

-

1890), ўзининг

ёрқин металл ёрқинлигига қарамай,

М.Клапрот уранининг элемент эмас, балки УО2

оксиди эканлигини исботлади. 1840 йилда Пелиго оддий уран моддасини

-

пўлат

кулранг оқир металлни олишга ва унинг атом оғирлигини аниқлашга муваффақ
бўлди. Уранни ўрганишда кейинги муҳим қадам 1874 йилда Д.И.Менделеев томонидан
амалга оширилди. У яратган даврий тизим асосида у уранни жадвалининг энг узоқ
ҳужрасисига жойлаштирди. Илгари ураннинг атом оғирлиги 120 га тенг деб
ҳисобланарди. Д.И. Менделеев бу қийматни икки баравар оширди. 12 йилдан кейин
унинг узоқни кўра билиши немис кимёгари Ж. Зиммерманнинг тажрибалари билан
тасдиқланди [10].

1804 йилда немис кимёгари Адолф Геқлен уранил хлорид эритмасининг

эфирдаги ёруқлик сезгирлигини кашф этди Француз ихтирочиси Абел Нипсе де Сент

-

Виктор 1857 йилда ушбу хусусиятдан фотографияда фойдаланишга уринди, аммо
уран тузлари нурга сезгир материалларни таъсир қиладиган баъзи кўринмас
нурланишлар чиқаришини аниқлади. Ўша пайтда бу кузатув эътиборга олинмади

.

1896 йилда уранни ўрганаётганда француз олими Антуан Анри Бекерел

тасодифан радиоактив парчаланишни кашф этди. Шу билан бирга, француз кимёгари
Анри Моиссант соф металл уранни ишлаб чиқариш усулини ишлаб чиқишга муваффақ
бўлди. 1899 йилда эрнест Резерфорд уран препаратларининг нурланиши бир ҳил
эмаслигини, икки хил радиатция

-

алфа ва бета нурлари борлигини аниқлади. Улар

турли хил электр зарядларини олиб юрадилар; уларнинг моддадаги диапазони ва
ионлаштирувчи қобилияти бир хил эмас. 1900 йил май ойида Пол Виллард
нурланишнинг учинчи турини

-

гамма нурларини кашф этди[10].

Резерфорд 1907 йилда Фредерик Содди билан биргаликда яратган

радиоактивлик назарияси асосида радиоактив уран ва ториумни ўрганишда
минералларнинг ёшини аниқлаш бўйича биринчи тажрибаларни ўтказди.

1938 йилда немис физиклари Отто Хан ва Фритз Страссманн уран ядроси

нейтронлар билан нурланганда пайдо бўладиган кутилмаган ҳодисани аниқладилар.
Эркин нейтронни ушлаб, ураннинг 235У ядроси изотопи парчаланади, шу билан бирга
этарлича катта энергия (уран ядроси учун) ажралиб чиқади, асосан қисмларнинг
кинетик энергияси ва нурланиш содир бўлган.

Кейинчалик, ушбу ҳодисанинг

назариясини Лиза Меитнер ва Отто Фриш ва улардан мустақил равишда Готтфрид фон
Дрон ва Зигфрид Флюгге асосладилар [9]. Ушбу

кашфиёт атом ичидаги энергиядан

тинчлик ва ҳарбий мақсадларда фойдаланиш манбаи бўлган.

Ўрта Осиё ҳудуди ер ости бойликларининг баъзи нодир металлари 1899 йилда

маълум бўлган.

Россия империяси томонидан Қўқон хонлигини босиб олганидан


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

28

чорак аср ўтиб, 1899

йилда Маркази

Осиё темир йўли қурилган. Йўл бўйлаб маршрут

бўйича геологик тадқиқотлар ўтказилди, шужумладан: адвокат ва тадбиркор В.
А.Спечев Туя

-

Муйин маъдан конини мис рудалари кони сифатида қазиб олишни

ҳамдау ерда рухсатнома асосида иш бошлашни

сўраб мурожаат этган. Ушбу кон

маҳаллий аҳоли ёрдамида топилган, В. А. Спечев бу ерда руда намуналарини тўплаган,
улар орасида уран минераллари

ҳам бўлган. В.А.Спечевнинг қариндошлари

намуналарни Тошкентга етказиб беришди ва Туркистонга жўнатилган Геология
қўмитаси кимёгари Б.Г.Карповга топширишди. Карповуш бу намуналарни Санкт

-

Петербургга етказиб берди. 1908 йил

“Фарғона нодир металл қазиб олиш жамияти”

номидаги хусусий акционерлик жамият тузилган. “Фарғона нодир металл қазиб олиш
жамияти” темир

йўл муҳандиси Сергей Егорович Палашковский томонидан асос

солинган

бўлиб,

тоғ кон муҳандиси Х.И. Антонович томонидан ташкил этилган. [10]

“Фарғона нодир металл қазиб олиш жамияти” фаолияти давомида 1908

-1918

йилга қадар, 820 тонна руда қазиб олган, ундан

655 тоннаси Санкт

-

Петербургга

юборилди ва уран ва ванадий препаратлари қайта ишланиб, Германияга экспорт
қилинган.[10]

1939-

1940 йилларда Ю.Баритон ва Я.Белзелдович биринчи бўлиб табиий

уранни уран

-

235 билан озгина бойитиш билан атом ядроларининг узлуксиз

бўлиниши учун шароит яратилиши мумкинлигини, яъни жараёнга занжир
характерини беришини назарий жиқатдан биринчи бўлиб кўрсатдилар.

1942 йил 2

-

декабрда уранни плутонийга айлантириш жараёни эҳтимоли

назарияси АҚШда экспериментал равишда исботланди. Уран жуда оғир, кумуш

-

оқ,

ялтироқ металлдир. Соф шаклида у пўлатдан бироз юмшоқроқ, эгилувчан, эгилувчан
ва кичик парамагнитик хусусиятларга эга бўлиб, 1132.3 ° С эрийди [14] [11]. Ураннинг
асосий қисми таркибида кремний юқори бўлган кислотали жинсларда учрайди.

Ер қобиқидаги уран миқдори олтин миқдоридан қарийб 1000 баравар кўп,

кумушдан 30 баравар кўп, бу кўрсаткич қўрқошин ва руҳникига тенг. Ураннинг катта
қисми тупроқларда, тошларда ва денгиз сувларида тарқалган. Нисбатан кичик
қисмигина бу элементнинг таркиби ер қобиқидаги ўртача таркибидан юзлаб марта
юқори бўлган конларда тўпланган [24]. 2015 йилдаги ҳисоб

-

китобларга кўра, уран

конларининг аниқланган дунё захиралари 5,7 миллион тоннадан кўпроқни ташкил
этади [25] [26].

Ураннинг энг катта захиралари, шу жумладан захира конлари: Австралия,

Қозоғистон

(ишлаб чиқариш бўйича дунёда биринчи ўрин), Россия 2015 йилги ҳисоб

-

китобларга кўра, Россия конларида 507,8 минг тонна уран захираси мавжуд (унинг
жақон захирасининг 9%) [25] [26]. Уларнинг тахминан 63% Якутия Республикасида
тўпланган. Россиядаги асосий уран конлари: Стрелтсовское, Октябрское, Антей, Мало

-

Тулукуевское, Аргунское уран

-

молибден вулканикаларида (Транс

-

Байкал ўлкаси),

қумтошлардаги Далматовское урани (Курган вилояти), қумтошлардаги Хиагда урани
(Бурятия

Республикаси), Жанубий олтин метасоматитларда ва Шимолий уран

метасоматитларида (Якутия Республикаси) [27] ҳисобланади.

Геологияда ураннинг асосий қўлланилиши

-

геологик жараёнлар кетма

-

кетлигини аниқлаш учун минераллар ва тошларнинг ёшини аниқлашда қўлланилади.
Бу радиоизотопларни таништириш деб номланган геохронология бўлими томонидан
амалга оширилади. Аралаштириш ва моддалар манбалари муаммосини ҳал қилиш қам
муҳим аҳамиятга эга.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

29

Тоғ жинслари таркибида турли хил уран концентрацияси борлиги сабабли улар

ҳар хил радиоактивликка эга. Ушбу хусусият жинсларни геофизик усуллар билан
таҳлил қилишда ишлатилади. Ушбу усул нефт геологиясида қудуқларни геофизик
тадқиқ қилишда энг кўп қўлланилади.

Уран

-

тинчлик ва уруш учун металлидир.

У

ўтмиш замонлардан бери сир ва эмал

ишлаб чиқариш учун ишлатилган.

Айни вақтда

Ўзбекистон уран олиш ҳажми бўйича дунёда 5

-

ўринни, уран

захиралари бўйича эса 10

-

ўринни эгалламоқда. 2019 йил августига кўра, дунёда

табиий уран захиралари ҳажми 6,14 млн тоннага баҳоланади. Бундан 29,6 фоизи
Австралияга, 13,7 фоизи Қозоғистонга, 8,4 фоизи Канадага тўғри келади. Кейинги
ўринларни Россия, Намибия, ЖАР, Хитой, Нигерия, Бразилия эгалламоқда. Ўзбекистон
эса 139,2 минг тонна уран захираси билан 10

-

ўринни эгаллаб келмоқда.

Шу

билан бирга, Ўзбекистон уран олиш бўйича йилига 3,5 минг тоннага яқин

уран билан дунёда 5

-

ўринни эгалламоқда. Жумладан, Ўзбекистонда 2014 йилда 3128

тонна, 2015 йилда 3228 тонна, 2016 йилда 3325 тонна, 2017 йилда 3400 тонна, 2018
йилда 3445 тонна уран олинган.

Ўзбекистонда олинувчи уран республикада қўлланмайди ва тўлиқ ҳажмда

хорижга экспорт қилинади.

Уран олиш бўйича компаниялар орасида "Казатомпром" дунёда 1

-

ўринни

эгалламоқда. Қозоғистон компанияси йилига 11 тоннадан кўпроқ уран олади. Бу эса
дунёда бир йилда жами олинадиган ураннинг 20,5 фоизини ташкил қилади. Навойи
кон металлургия комбинати бу борада дунё бўйича 5

-

ўринни эгалламоқда. Унинг

ҳиссасига дунёда олинадиган жами ураннинг 6,4 фоизи тўғри келади. Компания
Ўзбекистонда табиий уран олувчи ягона корхона

ва дунёдаги етакчи компаниялардан

бири ҳисобланади. [ 25]

Уран улуши компания экспортида 99,5 фоизни ташкил

қилади. Корхона Жақон ядро ассоциацияси аъзоси ҳисобланиб, бугунги кунда уранни
дунёнинг етакчи компаниялари, жумладан, AREVA NC (Франция), Converdyn (АқШ),
Cameco (Канада), CNEIC (КНР) ва бошқаларга экспорт қилади.

Маълумотларга кўра, 2019 йилда дунё бўйича уранга бўлган эқтиёж 63400

тоннани ташкил қилган. Ураннинг асосий истеъмолчилари

АҚШ (18161 тонна),

Франция (9211 тонна), Россия (6264 тонна), Хитой (5338 тонна), Жанубий Корея (5013
тонна) қисобланади.

Дунё бўйича ураннинг йиллик ишлаб чиқариш ҳажми 60 минг тоннадан

кўпроқни ташкил қилади. Бу эса дунёда уранга бўлган талабнинг 80

-90

фоизига тенг.

Эслатиб ўтамиз бундан олдин Ўзбекистон АҚШ ва

Ҳиндистон, Япония, Корея

билан уран еткизиб бериш бўйича шартномалар имзолаган эди. Уран улкан заҳираси
бугунги кундаги энг истиқболли энергетика соҳасини ёқилқи билан таъминлашни
кафолатлайди.

Бу айниқса кичик атом электростанцияларини ривожлантиришда

янада долзарблик касб этади.

Мамлакатлар иқтисодётини ва саноатини ривожлантиришда бугунги кунда

атом электр станцияларининг салмоқи катта. Бошқа энергия манбаига нисбатан атом
электр станциялари

устунликка эга бўлиб, бу барқарор, ишончли ва нарх жиҳатдан

ҳамёнбоп

энергия манбаидир.

У ёқилқи нархига кучли тобеъ бўлмайди, зеро атом

энерациясида ураннинг таннархи улуши атиги 4

-

5 фоизни ташкил қилади, шундай

экан

ураннинг нархининг ўзгариши охир

-

оқибат электр энергиясининг нархига


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

30

деярли таъсир кўрсатмайди. Ҳозирги босқичда электр энергияни муқобил энергия
манбаларидан

кўра атом станцяларида

ишлаб чиқариш анча арзонга тушади.

Таҳлилларга кўра, Ўзбекистонда йилига 64

миллиард кВт/ соат электр

энергияси ишлаб чиарилмоқда, унинг 70 фоизи

табиий газ, 13 фоиз кўмир, 3 фоиз эса

нефть ҳамда мазут ёқиш орқали олиняпти.

Қолган

14 фоизи гидроэлектростанциялар

хиссасига тўғри келади.

Ҳисоб

-

китобларга кўра, 2030 йилга бориб,бугунги 64 милиардлик эқтиёж 117

миллиард кВт/ соатга етар экан. Атом электр станциясидан олинган энергиянинг
таннархи ҳозирги кунда энг паст ҳисобланади,

-

дейди Ядро физикаси институти

директори ўринбосари

Илҳом Содиқов.

-

20 грамм уран оксиди таблеткаси битта

ядро ёқилқиси ичида бўладиган бўлса, шу энергияни олиш учун 560 кг. кўмир ёқиш
керак [27].

"Атом энергиясидан тинчлик

мақсадларида фойдаланиш тўғрисида"ги

Ўзбекистон Республикаси қонуни лойҳасини, 2019

-

2029 йиллар даврида

Ўзбекистонда атом энергетикасини ривожлантириш

концепциясини ҳамда бошқа

тегишли дастурларни ишлаб чиқиш ва ундаги вазифаларни амалиётга тадбиқ этиш
режалаштирилган.

ХУЛОСА

Хуллас,

ХХ асрни саноат ривожланиши, кучли ишлаб чиқариш техникаларининг

ишлаши учун энг эҳтиёждаги ресурс бу

-

электр энергия бўлиб, башариятда

ушбу

эқтиёжини таъминлаш учун атом электр станциялари

бера оладиган қувватли

энергия манбаи олишни йўлга қўйилди. Атом электр станцияларида бундай қувватни
урандан олиши барчамизга сир эмас экан, демак инсоният ижтимоий
даврлаштиришни қудратли энергия манбаи

-

"уран" номи билан аталиши асослидир.

Ҳар қандай фикирлайдиган инсон, бугунги куннинг электр энергиясининг кучли
манбаи номига давр номи берилишига эътирози бўлмаса керак.

Жамиятнинг

тараққиёт босқичида

"уран даври"

атамаси

инсоният тарихида янги

давр атамаси

ҳисобланади.

Ҳўш,

"уран даври"ни қачондан

бошланишига ҳам аниқлик киритамиз.

Инсоният

уран

элементи билан 1789 йилдан танишди, аммо унинг имкониятлари XX

аср бошларидан кенгроқ маълум бўлди.

Демак, жамият тараққиёт

босқичида "Уран

даври"

XX-

асрдан бошланди.

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

1.Борисковский П. И., Кишиликнинг энг қадимги ҳаёти, Т., 1959;

2.Герасимов М. М., Люди каменного века, М., 1964;

3.Средняя Азия в эпоху камня и бронзи, М., 1966;

4.Асқаров

А., Ўзбекистон тарихи [Енг қадимги даврлардан эрамизнинг В

асригача], Т., 1994.

5.Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А., Первобытная культура и возникновение

орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана, Т., 1966;

6.Толстов С. П., қадимги Хоразм маданиятини излаб, Т., 1964.

7.Всемирная история: в десяти томах / Ред. И. Лурье, М. Полтавский; глав. ред. E.

M. Жуков.

-

М.: Государственное издательство политической литературы, 1955.

-

Т. 1.

-

748 с.

-

100 000 экз.


background image

Жамият

ва

инновациялар

Общество

и

инновации

Society and innovations

Issue - 2,

01 (2021) / ISSN 2181-1415

31

8.Корякова Л. Н. Археология раннего железного века Евразии. Ч. I. Общие

проблемы. Железный век Западной Европы.

-

Екатеринбург, 2002.

9.Редкол.: Зефиров Н. С. (глав. ред.). Химическая энциклопедия: в 5 т.

-

Москва:

Большая Российская энциклопедия, 1999.

-

Т. 5.

-

С. 41.

10 ЎзР МДА И

-

17, оп

-

1, Д. 13307

, -79

варақ. (1 модда)

10.Бекман, И. Н. Уран : [арх. 25 июня 2011].

-

Вена, 2008.

11.Siegfried Fl

қ

gge, Gottfried von Droste. Energetische Betrachtungen zu der

Entstehung von Barium bei der Neutronenbestrahlung von Uran // Zeitschrift f

қ

r

Physikalische Chemie B. - 1939. - Vol. 4. - P. 274-280.

12.Изотопы: свойства, получение, применение. В. 2 т / Под ред. В. Ю. Баранова.

-

М: ФИЗМАТЛИТ, 2005.

-

Т. 2.

- ISBN 5-9221-0523-X.

13.Неорганическая химия.

-

М: Мир, 1966.

-

Т. 2.

-

С. 206

-223.

14.Кац

Дж., Рабинович Е. Химия урана.

-

М: Изд

-

во иностранной литературы,

1954.

15.Rosholt J. N. Isotopic fractionatio of uranium related to role feature in Sandstone,

Shirley Basin, Wyoming // Economic Geology. - 1964. -

Vol. 59, № 4.

- P. 570-585.

16.Чалов П. И. Изотопное фракционирование природного урана.

-

Фрунзе: Илим,

1975.

17. Tilton G. R. Isotopic composition and distribution of lead, uranium, and thorium in

a precambrian granite // Bull. Geol. Soc. Am.. - 1956. -

Vol. 66, № 9.

- P. 1131-1148.

18.Шуколюков Ю. А. Изотопные исследования "природного ядерного реактора"

// Геохимия.

- 1977. -

№ 7.

-

С. 976

-991.

19.Мешик Алекс. Древний ядерный реактор // В мире науки. Геофизика.

- 2006. -

№ 2.

20.Гайсинский М., Адлов Ж. Уран // Радиохимический словарь элементов.

-

Атомиздат, 1968.

21.Наумов С. С. Сырьевая база урана // Горный журнал.

- 1999. -

№ 12.

22.Хмелевской В. К. Геофизические методы исследования земной коры.

Международный университет природы, общества и человека "Дубна", 1997.

23.Справочник по геологии нефти и газа / Под ред. Еременко Н. А.

-

М: Недра,

1984.

24.Машковцев Г. А., Мигута А. К., Щёточкин В. Н. Минерально

-

сырьевая база и

производство урана в Восточной Сибири и на Дальнем Востоке // Минеральные
ресурсы России. Экономика и управление.

- 2008. -

№ 1.

25.Конырова, К. Казахстан вышел на первое место по добыче урана в мире (рус.),

Информационное агентство TREND (30 декабря 2009). Архивировано 31 декабря 2009
года. Дата обращения 30 декабря 2009.

26.Амирова У. К., Урузбаева Н. А. Обзор развития мирового рынка урана //

Universum: Экономика и юриспруденция : электрон. научн. журн. 2017. № 6(39). URL:
http://7universum.com/ru/economy/archive/item/4802 (дата обращения: 29.12.2018)

27.Шерқулов Р. Ақоли фаровонлиги ва иқтисодиётимиз тараққиёти йўлидаги

улкан қадам./ Халқ сўзи. 2018 йил 20 июль.

Муаллифнинг (муаллифоарнинг) энг кўп ўқилган мақолалари