Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
History of air transport in Uzbekistan (1950
–
1980)
Azamjon TUKHTABAEV
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article covers the history of aviatrensport in Uzbekistan
in 1950
–
1980. In it, the reforms carried out in the civil aviation
system after the Second World War were studied on the basis of
resources. It was determined that many domestic and
International Air flights were established within the period
under consideration. There was an increase in the volume of
passenger and cargo transportation by air transporti. Data on
the directions and length of Air flights in the Republic are
presented. Statistical figures on passenger traffic were given in
the airspace of the former USSR. Also there is information about
aviatrensports, which carried out flights.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
air transport,
domestic flights,
international flights,
passenger,
cargo,
Tu-104,
IL-14,
IL-18,
IL-62,
IL-86.
Ўзбекистонда авиация транспорти тарихи (1950–1980 йй.)
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
авиатранспорт,
маҳаллий қатнов,
халқаро рейс,
йўловчи,
юк,
Ту
-104,
Ил
-14,
Ил
-18,
Ил
-62,
Ил
-86.
Мазкур мақолада 1950–
1980
йилларда Ўзбекистонда
авиатранспорт тарихи ёритилган. Унда Иккинчи жаҳон
урушидан сўнг фуқаролик авиацияси тизимида амалга
оширилган ислоҳотлар манбалар асосида ўрганилди. Кўриб
чиқилган давр оралиғида кўплаб маҳаллий ва халқаро ҳаво
қатновлари йўлга қўйилганлиги аниқланди. Ҳаво транс
-
порти орқали йўловчи ва юк ташиш ҳажми ортиб бориши
кузатилди. Республика бўйича ҳаво қатновлар йўналиш
-
лари ва узунлиги бўйича маълумотлар келтирилган. Собиқ
СССР бўйича ҳаво транспортида йўловчи ташиш бўйича
статистик рақамлар берилди. Шунингдек, қатновларни
амалга оширган авиатранспортлар ҳақида маълумот
берилган.
1
Senior lecturer of the Department of archival studies at Namangan State University, Tel.: (+998) 97-375-26-11,
E-mail: a.toxtabayev@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
163
История воздушного транспорта в узбекистане (1950–
1980-
е гг.)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
авиатранспорт,
внутренние рейсы,
международные рейсы,
пассажирские,
грузовые,
Ту
-104,
Ил
-14,
Ил
-18,
Ил
-62,
Ил
-86.
Эта
статья
посвящена
истории
авиаспорта
в
Узбекистане в 1950
-
1980 годах. В нем на основе ресурсов
были изучены реформы, проведенные в системе
гражданской авиации после Второй мировой войны. Было
установлено, что за рассматриваемый период было
налажено
много
внутренних
и
международных
авиасообщений. Наблюдался рост объемов пассажирских и
грузовых
перевозок
воздушным
транспортом.
Представлены
данные
о
направлениях
и
продолжительности авиаперелетов по республике. Были
приведены статистические данные о пассажиропотоке в
воздушном пространстве бывшего СССР. Также есть
информация об авиатранспорте, который осуществлял
полеты.
Иккинчи жаҳон урушидан кейинги йилларда Ўзбекистонда фуқаро
авиацияси ривожининг кенг истиқболлари очилган. Ўзбекистон ҳаво транспорти
йўловчиларни тинчлик шароитида ташиш учун тезда қайта қурилган ва
авиакомпания техник жиҳозларини яхшилаш бўйича тизимли ишлар амалга
оширилган. Тошкент –
Москва, Тошкент –
Ленинград ва Тошкент –
Харьков шаҳар
-
лари ўртасида Иттифоқ аҳамиятига эга бўлган асосий ҳаво йўлларида самолётлар
узлуксиз парвоз қилган. Натижада, Ўзбекистоннинг бошқа Иттифоқдош
республикалари билан иқтисодий ва маданий алоқалари мустаҳ
-
камланган,
йўловчи ва юклар ташиш қулайлиги, вақтни тежаган. Ўзбекистон ҳаво флоти газ
турбинали двигателлари билан ишловчи Ил –
14 ва ТУ –
104 самолёт
-
лари билан
тўлдирилди. Тошкент самолётсозларининг Ил –
14 самолёти 1954
йил 14 мартда
ўзининг синов рейсини амалга оширган[6,
б.
64]. Бу эса, ҳаво транспортини
ривожланиш суръатларининг тезлашиши, Ўзбекистон ССРни мамлакатнинг бошқа
кўплаб саноат марказлари, шунингдек, Кавказ ҳамда Қрим курортлари билан
ўзаро мунтазам ҳаво алоқаси ўрнатилишига имкон берган.
Иттифоқ ва маҳаллий аҳамиятга эга бўлган кўплаб янги ҳаво йўллари
очилди. Шунингдек, Ўзбекистон фуқаро ҳаво флоти бошқармасининг буйруғига
асосан, тоғ ҳаво йўлларида жойлашган 13 та ҳаво йўналишлари рўйхати
тасдиқланди. 1955 йилда 14 та Иттифоқ линиялари ва 14 та маҳаллий қатновлар
ишга туширилган. Ўзбекистондан Минералые Воды, Адлер, Боку, Свердловск,
Новосибирск, Фрунзе, Чимкент ва Ўрта Осиё республикаларининг барча минта
-
қавий
марказларига мунтазам ҳаво қатновлари амалга оширилган, шунингдек,
халқаро Москва –
Кобул ҳаво йўли ҳам айнан Тошкент орқали амалга оширилган
[8. Б.
246
–
247].
Ту –
104 ва Ил –
18 “ҳаво кема”лари Ўзбекистон ССР пойтахтини Совет
Иттифоқнинг кўплаб шаҳарлари, шу жумладан, Минералные Воды, Симферополь,
Тбилиси, Адлер, Олма
-
ота, Новосибирск, Свердловск, Иркутск ва бошқа шаҳарлари
билан боғлаган. Тошкент орқали Москва
–
Деҳли халқаро автомагистрали ўтган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
164
эди. Республика ҳаво тармоқларининг умумий узунлиги 1924 йилдаги 813 кило
-
метрдан 1962 йилда ўн минглаб километргача кўпайган. Тошкент областининг
айрим районлари билан алоқа ўрнатган ҳолда мунтазам фаолият кўрсатаётган
вертолёт линиялари очилган. “Аэрофлот” ҳаво транспорти орқали республика
ҳудуди
бўйлаб йўловчи ва юкларни ташишда йўловчиларнинг оқими 7 баробар, юк
ташиш ҳажми эса 5,8 баробар ортган[8,
б.
246-247].
СССРда ҳаво транспортида йўловчи ташишнинг оммавийлашуви туфайли
1970 йилда 71 млн, кейинги беш йилда эса 300 млндан ортиқ йўловчи ташилган.
Натижада, “Аэрофлот”нинг юк ва йўловчи ташиш айланмаси олдинги йиллар
-
дагига нисбатан ўсган. Узоқ масофага йўловчи ташиш бўйича фуқаро авиацияси
темир йўл транспортидан
кейин иккинчи ўринда туради. Москва –
Тошкент,
Москва –
Тбилиси, Москва –
Сочи ва Москва –
Новосибирск каби йўналишларда
йўловчиларнинг умумий 65 –
70 фоизи ёз ойларида ташилди. Москва –
Хабаровск,
Москва –
Ашхобод ҳаво қатновларида 80 –
85 фоизгача сайёҳлар манзилга етказил
-
ган. Мамлакатнинг бошқа транспорт турлари яхши ривожланмаган айрим олис
ҳудудларида, ҳаво транспорти деярли барча йўловчи, почта ҳамда юк ташишни
таъминлаган.
1968 йил 2 февралда Москва –
Самарқанд янги ҳаво йўли очилди. Мазкур
ҳаво
йўлида Ил –
18 самолётидан фойдаланилди. 1 июлдан Олма
-
Ота, Тошкент ва
Aшхобод ўртасида Ил –
18 самолётида мунтазам парвозлари бошланди. 2 июлдан
Ил –
18 самолётлари Москвани Фарғона билан тўғридан
-
тўғри қатновлар билан
боғлади. 14 июлдан Москвадан Тошкентга Ил –
62 самолётида биринчи парвоз
амалга оширилди[4,
б. 5].
“1971 –
1975 йилларга мўлжалланган СССР халқ хўжалигини ривожлан
-
тиришнинг беш йиллик режаси”да “Ҳаво йўлларида янги, қулай, тезучар ва
тежамкор самолётларни жорий этиш; товушдан тез йўловчи самолётлар
фаолиятини бошлаш; асосий ва маҳаллий ҳаво йўлларида аэропортлар тармоғини
кенгайтириш” бўйича кўрсатмалар берилган [3.
Б.
14].
Шундай қилиб, Ўзбекистон авиаторлари учун қарийб 6000 километр масофа
-
даги энг узун трассани ўзлаштириш бошланди. Москвадан Тошкентга 350 ўринли
Ил –
86 аэробусининг илк техник рейси 1980 йилда амалга оширилди. Тошкентга
оширилган бу рейс Минералные Водыдан кейин Совет Иттифоқининг қанотли
гигантдан фойдаланган иккинчи шаҳри бўлган эди. Тошкент –
Прага йўналиши
бўйича биринчи навбатдаги йўловчи қатнови 1988 йилда Тошкент ҳаво
корхонасига тегишли Ил –
62 лайнери томонидан амалга оширилган.
Авиапаркларни янги Як –
40 ва Ан –
24 самолётлари билан жиҳозлаш, янада
тўлдириш маҳаллий янги ҳаво линияларини очиш имконини берган, жумладан,
Нукус –
Устюрт, Нукус –
Қўнғирот, Бухоро –
Янги
-
Зарафшан, Бухоро –
Учтепа ва
бошқалар. Янги маҳаллий автомагистралларнинг очилиши билан бир қаторда
мавжуд линияларда ҳаракатланиш тезлиги ҳам ошиб, республика аҳолисининг
маҳаллий ҳаво транспортида ташишга бўлган эҳтиёжини қондиришни жиддий
яхшилади [1]. Агар 1965 йилда маҳаллий линияларда 572 минг нафар йўловчи
ташилган бўлса, 1969 йилда ташилган йўловчилар сони 960 мингга етган.
Маҳаллий линиялар радио техника билан жиҳозланиб, маҳаллий линияларда
қатновларнинг мунтазамлиги йўловчиларга хизмат кўрсатиш маданияти деярли
йирик магистрал линиялар даражасига етган [7. Б. 311].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
165
Республикада 1960 йилда ҳар 100 нафар аҳолига 10,5 йўловчи тўғри келган
бўлса, 1970 йилда ушбу кўрсаткич 21,6 нафар ташкил этганини кўриш мумкин.
Ҳаво транспортида энг катта ҳаракатчанлик Қорақалпоғистон АССР, Тошкент,
Бухоро, Самарқанд ва Фарғона областлари аҳолиси ҳиссасига тўғри келган [2].
Ўзбекистондан Совет Иттифоқнинг марказий ҳудудларига бир қатор янги ҳаво
йўллари очилган, бу эса республиканинг деярли барча ҳудудларида аҳолининг
ҳаракатчанлигини оширишга ёрдам берган. Ўзбекистон фуқаро авиацияси
бошқармасининг маҳаллий ва Иттифоқ йўналишларининг умумий узунлиги
1965 йилгача 111,7 минг км.га ошди, жумладан, 1970 йилда 15,6 минг тонна почта
ва 25,5 тонна юк ташилди. Юк ташишда муҳим ўрин сабзавот ва меваларни жўна
-
тиш муҳим ўрин тутди. 1970 йилда 8,5 минг тоннадан ортиқ мева жўнатилди [1].
1980 йилларга келиб, ҳаво йўллари узунлиги 150 минг километрга тенг
бўлган. Республикада ҳар куни 200 дан зиёд рейс бўйлаб парвозлар амалга
оширилиб, 15 мингдан ортиқ йўловчилар белгиланган манзилларга элтиб
қўйилган. Республика ҳаво транспорта ҳаво йўлларининг узунлиги 155 минг
км.дан ортиб кетди, шу жумладан, маҳаллий ҳаво йўллари узунлиги 60,1 минг
км.ни ташкил этди. Республика ҳаво йўллари узунлиги 1980 йилга келиб, Иккинчи
жаҳон урушидан олдинги даврга нисбатан 20 баробар кўпроқни ташкил этган [2].
Иккинчи жаҳон урушидан сўнг қатновларда, асосан, “Ил” русумли самолёт
-
ларидан фойдаланилди. С.В.
Ильюшин раҳбарлигида Ил –
12 (1946), Ил –
14 (1951),
Ил –
18 (1957), Ил –
62 (1962) ва Ил –
86 фуқаролик йўловчи самолётлари
яратилди. Бу ҳаво кемаларидан узоқ вақт Ўзбекистон ҳаво паркида ҳам
фойдаланилди. Cамолётдан метеорология хизматида, фотосуратлар олиш,
геологик хариталаш ҳамда фойдали қазилмаларни қидириш учун ишлатилди.
Шунингдек, А.Н.
Туполёв раҳбарлигида 100 дан ортиқ типдаги ҳарбий ва
фуқаролар самолётлари, шу жумладан, биринчи реактив фуқаро самолёти Ту –
104
(Харьков авиация заводи), Ту –
114 (Куйбишевдаги 18
-
авиация заводи), Ту –
144
товушдан тезучар фуқаролар самолёти (Воронеж авиация заводи) ишлаб чиқа
-
рилди. Бу самолётлардан Иттифоқнинг маҳаллий ва хорижий йўналишларида кенг
фойдаланилди. Мазкур самолётлар ўз даврининг ишончли, қулай ва замонавий
авиатранспортлари ҳисобланган.
Хулоса қилиб айтганда, 1960–1980 йиллар оралиғида ҳаво транспорти
соҳасига эътиборнинг кучайтирилиши натижаси босқичма
-
босқич ривожланди.
Ўзбекистон Фуқаролик Ҳаво флоти урушдан кейинги даври учиш кемаларининг
янги авлоди, авиация инфратузилмаси ташкил этилиб, замонавий даражада
самолётларга техник хизмат кўрсатиш туфайли йўловчи ва юк ташиш соҳасида
авиатранспорт сифати ва ҳажми жиддий ўсишга эришилди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Azamjon Sh. Tukhtabaev. Air transport: Structure, activity, shape. ACADEMICIA:
An International Multidisciplinary Research Journal. 2020, Volume: 10, Issue: 6
–
PP. 288
–
291. Article DOI: 10.5958/2249-7137.2020.00590.X.
2.
Azamjon Sh. Tukhtabaev. Issues of studying the History of Aviatransport in
Uzbekistan. Theoretical & Applied Science. 2020. Vol. 85 Issue 05,
–
PP. 844
–
846.
DOI: 10.15863/TAS.2020.05.85.155.
3.
Аксенов А. Могучие крыля Аэрофлота // Крыля Родина. –
1973.
–
№2.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
166
4.
Гражданская авиация. 1968. –
№
4.
5.
Гражданская авиация.
–
№
10. 1959.
6.
Тюриков
В. Первый…первая…впервые. –
Ташкент: Ўзбекистон. 1996.
7.
Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси.12
-
жилд. –Тошкент: “Ўзбекистон
миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2006.
8.
Узбекская Советская Соцалистическая Республика. –
Ташкент: Узбекистан,
1974.
