Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modern
technologies
of
logical-mathematical
development and teaching of preschool children
Momajon MADIRIMOVA
1
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2022
Received in revised form
15 January 2023
Accepted 25 February 2023
Available online
15 March 2023
Modern logical and mathematical games show the child's
constant desire (to collect, link, connect, measure), cognitive
initiative and creative abilities. They help to create a positive
environment for the development of attention, memory, speech,
imagination and thinking. Many modern games help children to
act consistently and use symbols.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2/S-pp2
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
elementary mathematics,
modern technologies,
new methods,
methods,
new approaches,
cooperation with the family,
cooperation with the school,
individual teaching
processes.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni mantiqiy matematik
rivojlantirish va o‘qitishning zamonaviy texnologiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
elementar matematika,
zamonaviy texnologiyalar,
yangicha metodlar,
usullar, yangicha
yondashuvlar,
oila bilan hamkorlik,
maktab bilan hamkorlik,
individual o‘qitish
jarayonlari.
Zamonaviy mantiqiy va matematik o‘yinlar bolaning doimiy
istagini (to‘plash, bog‘lash, ulanish, o‘lchash), kognitiv
tashabbus va ijodiy qobiliyatlarini namoyon etadi. Ular e’tibor,
xotira, nutq, xayolot va fikrlashni rivojlantirishda ijobiy muhit
yaratishga yordam beradi. Ko‘plab zamonaviy o‘yinlar bolalarda
izchil harakat qilish, belgilardan foydalanishga yordam beradi.
1
Urgench State University. E-mail: momajonmadirimova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
212
Современные технологии логико
-
математического
развития и обучения детей дошкольного возраста
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
элементарная математика,
современные технологии,
новые методы,
методы,
новые подходы,
сотрудничество с семьей,
сотрудничество со
школой,
индивидуальные
процессы обучения.
Современные логические и математические игры
показывают постоянное стремление ребенка собирать,
соединять,
измерять,
выработку
познавательных
инициатив и творческих способностей. Они помогают
создать благоприятную среду для развития внимания,
памяти, речи, воображения и мышления. Многие
современные
игры
помогают
детям
действовать
последовательно и использовать символы.
KIRISH
“Taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot
texnologiyalarini egallashimiz zarur va shart. Bu bizga yuksalishning eng qisqa yo‘lidan
borish imkoniyatini
beradi. Shu sababli hammamiz uchun zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirish,
chinakam ma’rifat va yuksak madaniyat egasi bo‘lish uzluksiz hayotiy ehtiyojga aylanishi
kerak” [1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga
Murojaat
nomasidan]ligi ta’kidlandi.
“Maktabgacha
ta’lim
yoshidagi
bolalarga
ta’lim
berish
jarayonini
takomillashtirishda bo‘lajak pedagoglarning ilmiy va uslubiy ta’minlanganligi, ularning
kasbiy tayyorgarligi asosiy masalalardan sanaladi. Ayniqsa, bolalarda matematik
tasavvur va bilimlarni rivojlantirish ularning intellektual jihatdan yetuk insonlar bo‘lib
ulg‘ayishida o‘ziga xos o‘ringa ega.”
[4. D.Q. Asqarova. Matematik tasavvurlarni
shakllantirish nazariyasi va metodikasi. Namangan-2020.].
Pedagogik jarayon modelini ishlab chiqish, barcha mavzularda istiqbolli reja
tuzish, bolalar bilan o‘quv holati va hamkorlikni rivojlant
irish siklini ishlab chiqish,
mantiqiy va matematik o‘yinlarning karta faylini yaratish –
bular tarbiyachining bajarishi
lozim bo‘lgan vazifalaridir. Tarbiyachilar bunday vazifalarni hal qilish uchun bolaning
shaxsiy fazilatlari(diqqat, xotira, nutqi)ni, t
engdoshlar bilan muloqot o‘tkazish
qobiliyatlarini o‘rganishlari shart.
BOLALARNI MANTIQIY MATEMATIK RIVOJLANTIRISH
Mantiq
–
matematik o‘yinlar bolaning matematik qobiliyatini rivojlantirishga, aqliy
faoliyatini oshirishga zamonaviy qarash asosida ishlab chiqilgan. Bularga bolaning
natijani olish istagi kiradi: masalan, ma’lumotlarni yig‘ish, fikrlarni ulash, kattaliklarni
o‘lchash, tashabbuskorlik va ijodkorlikni ko‘rsatish.
Biz quyidagi vazifalarni ajratamiz:
1. Bolalarda kognitiv, ijodiy vazifalarni hal qilish, turli intellektual faoliyatga
qiziqishni rivojlantirish.
2. Shakllangan va mantiqiy fikrlash, idrok va namoyish qilish, taqqoslash,
umumlashtirish, tasniflash, o‘zgartirish va boshqalarni rivojlantirish.
3.
Tasodifiy e’tiborni rivoj
lantirish.
4. Matematik aloqalar, naqshlar, kuzatuv, harakatlar, belgilar, butun, raqamlar,
o‘lchovlar va boshqa qismlar orasidagi munosabatlarni o‘rganish qobiliyatini oshirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
213
Mantiqiy
–
matematik o‘yinlar davomida bola o‘yin vazifasini ongli
ravishda sezadi,
maqsad bilan hal qiladi. Barcha mantiq-
matematik o‘yinlar bolalarni mantiqiy fikrlashni,
mavzuning bir nechta xususiyatlarini ongda saqlash, ma’lumotni aniqlash imkoniyatini
beradi. Mantiqiy-
matematik o‘yinlardan foydalanish kognitiv faoli
yatga qiziqish, ularning
fikrlash tarzi, nutq, hayolotni rivojlantirishga yordam beradi.
Ota-ona ishtirokisiz mantiqiy fikrlash va kognitiv faoliyatni rivojlantirish mumkin
emas. Uyda, oilada bolalarni qo‘llab
-quvvatlash talab etiladi.
Bugungi kunda mantiq-
matematik o‘yinlar 4
-7 yillik matematik qobiliyatining
bolalarda rivojlanishning zamonaviy ko‘rinishini hisobga olish uchun mo‘ljallangan.
Zamonaviy mantiqiy va matematik o‘yinlar bolaning doimiy istakni (to‘plash, bog‘lash,
ulanish, o‘lchash), kognitiv tashabbus va ijodiy qobiliyatlarni ko‘rsatadi. Ular e’tibor,
xotira, nutq, hayolot va fikrlashni rivojlantirishda ijobiy muhit yaratishga yordam beradi.
Ko‘plab zamonaviy o‘yinlar bolalarda izchil harakat qilish, belgilardan foydalanishga
yordam beradi.
Bolalarning mantiqiy va matematik rivojlanishi muammolar, tadqiqot, tajriba,
modellashtirish, shuning uchun mahalliy o‘qituvchilar taklif qilinishiga olib kelishi
mumkin.
Muammolar-
o‘yin usullari.
Muammo-
o‘yin usullaridan foydalanishning maqsadi
kognitiv faoliyat, intellektual va ijodiy qobiliyatdagi bolalarning rivojlantirishdir.
Bola maqsadga erishish yo‘llarini mustaqil ravishda topish va kerakli qobiliyat
bo‘lmagan taqdirda, hozirgi vaziyatning bir qismi sifatida mana bu yerda o‘zlashtirishga
majbur bo‘ladi. Shu bilan birga, bola katta yoshdagilarni yordamini tan oladi (qisman
maslahat, vaziyatni rivojlantirish, bosqichni baholash va boshqalar). Muammo-
o‘yin
usullari natijaga erishish usuli uchun faol va ongli ravishda qidirishni ta’minlaydi. B
unday
qidiruvning ajralmas sharti faoliyatning maqsadi va natijaga yetakchi bo‘lgan harakatlar
bo‘yicha mustaqil fikrlardir.
Bolaning faoliyati quyidagilardan kelib chiqadi:
•
Motivatsiya (arzon, haqiqiy, hayotiy)
•
Bolaning qiziqarli, o‘rtacha murakkab haraka
tlarni amalga oshirishda ishtirok etishi.
•
Nutqda ushbu harakatlarning mohiyatini ifodalash.
•
Tegishli hissiyotlarning namoyon bo‘lishi, kognitiv.
•
Tajribadan foydalanish, ijodiy vazifalarni hal qilish va ularni turli tadbirlarda qo‘llash.
Maktabgacha bolalarning mantiqiy va matematik rivojlanishi uchun muammo-
o‘yinlashish usullari turli xil vositalar yordamida amalga oshiriladi: muammolar,
vazifalar, savollar.
Davom etishni ko‘rib chiqish, muammolar
-
o‘yinlash usullarini amalga oshirish
uchun vositalar:
Mantiq
va matematik o‘yinlar
. Har bir o‘yinda bola maqsadga erishish zarurligiga
duch keladi; amaliy harakatlar qilib natijalarni olishga o‘rganadi.
O‘yinlar bolani o‘zlashtirishning natijasi uning bilimiga bo‘lgan qiziqishini
rivojlantirishdir (“Men hamma narsani bilishni hohlayman!”). O‘yinlarda qatnashish,
“men o‘ynashni hohlayman”, “hali ham o‘ynaymiz”. Bularning barchasi barqaror foizlar
bolani mavjudligini ko‘rsatadi.
Muammo holatlari
- Muammo-
o‘yin usulini qo‘llash sharoitida, bu nafaqat
faollashtirish vosi
tasi sifatida, balki tadqiqot harakatlarini o‘z fikrlarini (taxminlarlarini)
qidirish usullarini (taxminlar) izlash va qidirish qobiliyati sifatida, shuningdek, qidiruv
usullarini izlash va natija olish. Muammoli vaziyatning asosiy uchrashuvlaridan biri bu
bolaning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam berishdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2023) / ISSN 2181-1415
214
Ijodiy vaziyatlar, vazifalar, savollar
. Turli xil xususiyatlar, havolalar, munosabatlar
va bog‘liqlik to‘g‘risidagi g‘oyalarini turli xil xususiyatlarga, aloqa, munosabatlar va
bog‘liqlik to‘g‘risidagi fikrlarini aniqlashtirish va chuqurlashtirishga hissa qo‘shish. Ijodiy
tashabbusni rivojlantirish. Masalan: bolalar muayyan qoidalarga muvofiq yo‘llar qurishga
taklif etiladi; “Qishki o‘rmon” rasmini chizishga taklif qilinadi.
Bilimning asosiy usullari
.
Maktabgacha yoshdagi bolalar egallaydigan ranglar,
shakllar, o‘lcham, balandligi, , miqdori va boshqa belgilarini
taqqoslash, tasniflash .
Taqqoslash
. Taqqoslanadigan narsalar bir-
birlariga ta’sirchan bo‘lishi mumkin
bo‘lmagan vaziyatlarda vositachilik buyumlari qo‘llaniladi.
Tasniflash
. Kompleks aqliy harakat
–
bu to‘plam elementlarining sinflar tomonidan
taqsimlanishi. Tasniflash, shakl, rang, qalinligi, o‘lchami kabi alomatlar bo‘yicha
qismlarga ajratish asoslanadi.
Bolalarning mantiqiy va matematik rivojlanishida tarbiyachining vakolati
1) Har bir yoshdagi bolani mantiqiy va matematik rivojlantirishning maqsadlarini bilishi.
2)
Bolaning mantiqiy va matematik faoliyatda bolani pedagogik qo‘llab
-quvvatlash
usullarini bilish.
3) Mantiqiy va matematik faoliyatda samarali reklama uchun sharoit yaratishi
mumkin.
4)
Ma’lumotlarning mantiqiy fikrlarining mohiyati va xususiyatlarini tushunish:
taqqoslash, sertifikatlash, tasniflash.
Ustozning eng buyuk burchi
–
uning xalqqa nafi tegadigan, aql-idrokli, qobiliyatli,
uquvli shogirdlar tayyorlashdir. Tarbiyachi yosh aviodni xalqimizning munosib farzandi
qilib tarbiyalashdek muhim va fahrli, shu bilan birga ma’suliyatli vazifani bajaradi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki,
maktabgacha yoshdagi bolalarni mantiqiy
matematik rivojlantirish natijasida
ularda e’tibor, xotira, nutq, hayolot va fikrlashni
sezilarli darajada o‘sishi kuzatiladi. Bolalarda maqsadga erishish yo‘llarini mustaqil
ravishda topa olish imkoniyatlari kengayadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga
Murojaatnomasi.
2. Xasanboyeva
O.U. va boshqalar. “Maktabgacha ta’lim pedagogikasi”.
Toshkent.
3. Bikbayeva N.U. Ibragimova Z.I. Kosimova X.I.
“
Maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalarda elementar matematik tasavvurlarni shaklantirish
”
T.,
“O‘qituvchi”
,1995-y.
4. D.Q. Asqarova. Matematik tasavvurlarni shakllantirish nazariyasi va metodikasi.
O‘quv qo‘llanma. Namangan
–
2020.
