Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Support for young inventors and organization of work
with them
Shokhista SINDAROVA
1
Tashkent Textile and Light Industry Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
For creative students, developing problems with a high level
of complexity broadens students’
comprehensive worldview.
The goal is to form and develop the professional qualities of the
future specialist. The article increases intellectual work culture,
introduces creative activity, and enriches the student’s
intellectual ability.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp177-181
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
drawing geometry,
imagination,
creativity,
potential,
creative problem,
animation,
professional skill.
Yosh ijodkorlarni qoʻllab quvvatlash va ular bilan
ishlashni tashkil qilish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
chizma geometriya,
tasavvur,
ijodkorlik,
salohiyat,
ijodiy masala,
animatsiya,
kasbiy mahorat.
Ijodkor talabalar uchun murakkablik darjasi yuqori boʻlgan
masalalarni ishlab chiqish talabalarning har tomonlama
dunyoqarashini
kengaytiradi.
Maqsad
kelajakdagi
mutaxassisning
kasbiy
fazilatlarini
shakllantirish
va
rivojlantirishdir. Maqola aqliy mehnat madaniyatini oshiradi,
ijodiy faoliyat bilan tanishtiradi, talabaning intellektual
qobiliyatini boyitadi.
1
Assistant, Tashkent Textile and Light Industry Institute. E-mail: Shohistasindarova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
178
Поддержка молодых изобретателей и организация
работы с ними
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
начертательная
геометрия,
воображение,
творчество,
потенциал,
творческая задача,
анимация,
профессиональное
мастерство.
Разработка сложных задач для творческих учащихся
способствует расширению кругозора учащихся и имеет
целью формирование и развитие профессиональных
качеств будущего специалиста. Данная статья направлена
на повышение культуры интеллектуального труда,
стимулирование творческой активности и обогащение
интеллектуальных способностей учащихся.
KIRISH:
Ijodiy salohiyat ta’lim faoliyatida odamlar koʻproq foydalanishlari, ijodiy
yutuqlar darajasini oshirishlari va shu bilan
oʻzlarining ijodiy imkoniyatlarini toʻliq
roq
roʻyobga chiqarishlari psixologik va pedagogik jihatdan yoritilgan. Ijodkorlikka
qiziqish
ham ijod ma
’
nosini chuqurlashtirish va kengaytirishga undaydi. Ijodkorlik ko
ʻ
p narsani
taklif qiladi, bu dunyoga qarash va imkoniyatlar, sarguzasht va o
ʻ
ziga ishonch uchun yo
ʻ
l
ochish usullari keltirib o
‘
tilgan.
1. Psixologiya shaxsning ijodkorligiga e
’
tibor qaratadi va ijodiy shaxsni tashkil
etuvchi shaxsning kognitiv imkoniyatlari va xususiyatlarini aniqlashga harakat qiladi.
2. Ijtimoiy psixologiya ijodkorlik jarayonini ma
’
lum bir kontekstdagi o
ʻ
zaro ta
’
sir
sifatida o
ʻ
rganadi.
3. Sotsiologiya ijodkorlikni ekologik jarayon sifatida ta
’
kidlab, keng va chuqur
bilimga ega taniqli shaxslardan tashkil topgan samarali aloqa tarmoqlarini o
ʻ
rganadi.
Ushbu asosiy istiqbollardan kelib chiqqan holda, ijodkorlikni o
ʻ
rganishga ko
ʻ
p bosqichli
yondashuv ta
’
kidlanadi. Maqolada biz kamida uchta tahlil darajasini ko
ʻ
rib chiqamiz.
1) Sub
’
yektiv (individual),
2) Intersub’yektiv (guruh),
3) Jamoaviy (tashkilot).
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Talabalarning ijodiy izlanishlarini rivojlantirish muammolarini iqtidorli talabalar
bilan shugʻullanish metodikasi (muhandislik fanlari misolida) [1; 32
-
39.]. oʻrganilgan.
Talabalarning tasavvurini boyitish eng asosiy vazifalardan biri sanaladi. Bu borada
yaqqol koʻrinishdagi chizmalar talaba yaxshi tushunchaga ega boʻlishida muhum tasvir
hisoblanadi.
Talabalarning ijodiy salohiyatini oshirishda koʻrgazmali, animatsiyon masa
lalardan
foydalanish mavzularni yanada tushunarli boʻlishiga yordam beradi.
Ijodkorlikka qaratilgan yuqori analizlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
–
а
nalogik fikrlash;
–
а
qliy hujum;
–
g
‘oyalarni tekshirish varaqlari
;
–
а
ql xaritasi;morfologik tahlil.
Analogik fikrlash:
Odatda ijodkorlik yangi gʻoyani ishlab chiqarish uchun mavjud
bilimlar bazasidan elementlarni yangi uslubda qayta yigʻishdan iborat degan fikr paydo
boʻladi. Analogik fikrlash ijodiy vazifalar asosida yotgan asosiy mexanizm sifatida takli
f
qilinadi, bunda odamlar mavjud toifalardan ma’lumotlarni uzatadilar va undan
oʻzlarining yangi gʻoyalarini qurishda foydalanadilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
179
Analogiyalardan foydalangan holda, shaxs yoki guruh koʻpincha muammoning
mohiyatiga yangi tushuncha va yondashuvni topishi mumkin.
Ushbu texnikani amalga oshirish uchun talabalarga ataylab “Bu kabi yana nima bor?”,
“Boshqalar nima qildilar?”, “Qayerdan gʻoya topsam boʻladi?” va “Muammomni hal qilish
uchun qanday gʻoyalarni oʻzgartirishim mumkin?” kabi savol
larni berish tavsiya etiladi.
Aqliy hujum:
Yangi gʻoyalarni yaratish uchun ko‘p ishlatiladigan vosita sifatida
qaraladi. Aqliy hujum
–
bu mavzu boʻyicha gʻoyalarni oʻrtaga tashlashni anglatadi.
U ijodkorlik psixologiyasini real dunyodagi muammolarni hal
qilish faoliyatiga qoʻllashda,
individual va guruh amaliyotining kombinatsiyasida eng yaxshi foydalanish sifatida
tavsiya etiladi.
Aqliy hujumning toʻrtta asosiy qoidasi beriladi:
1. Tanqid rad etiladi (kechiktirilgan hukm tamoyillarini qoʻllab
-quvvatlash);
2. Freewheyeling mamnuniyat bilan qabul qilinadi (oʻziga xoslikni ragʻbatlantirish
uchun turli xil gʻoyalar);
3. Miqdor talab qilinadi (miqdor sifatga olib keladi); va
4. Kombinatsiyalar va yaxshilanishlar qidiriladi (boshqalarning
gʻoyalarini tinglash
va qoʻshimcha tushunchalar yoki gʻoyalar kombinatsiyasi orqali yaxshilash).
Gʻoyalarni tekshirish roʻyxatlari:
Gʻoyalarni tekshirish roʻyxatining fikrlash
vositasi foydalanuvchini ragʻbatlantiradigan nazorat roʻyxatini tuzishni anglat
adi.
Mavzuning turli nuqtalari, sohalari va dizayn imkoniyatlarini koʻrib chiqish lozim.
Masalan,
savollardan iborat roʻyxatni taklif qilish, jumladan “
kattalashtirish?
”
,
“oʻzgartirish?”
,
“
qayta tartibga solish?
”
va
“
teskari?
”
va boshqalar. Bunda savollarini
funksional sarlavhalar asosida sanaymiz: muayyan tushunish, amaliyot, texnologik
choʻzish, oʻzaro urugʻlantirish, tendensiyani taxmin qilish va yangi ma’lumot qidirish.
Mumkin boʻlgan tushunchalar yoki muammoni hal qilishning muqobil
yondashuv
larini aniqlash uchun soʻzlar taqdim etiladi. Roʻyxat shuningdek, roʻyxatdan
muammoning ayrim jihatlariga nisbatan
“
tekshirish
”
orqali gʻoyalarni yaratishga yordam
beradi, masalan
б
taklifni qanday amalga oshirish kerakligini oʻrganadi.
Aql xaritasi:
Aqliy
hujum va nazorat roʻyxati gʻoyalarni ishlab chiqish usullaridir.
Ong xaritasi gʻoyalarni tizimlashtirish uchun vosita boʻlib xizmat qiladi. U birinchi marta
matematik, psixolog va miya tadqiqotchisi Toni Buzan (1976) tomonidan koʻzni
qiziqtirgan holda eslatmalarni iloji boricha qisqaroq qilish uchun maxsus texnika sifatida
ishlab chiqilgan. Endi undanoddiy eslatma olishdan tashqari juda koʻp turli xil usullarda
foydalanish mumkinligi ma’lum boʻldi. Aql xaritalari ierarxik tarzda tuzilgan va ishlab
chiqarilgan.
Katta qogʻoz varagʻida ong xaritasi mavzusi markazda joylashgan va shu nuqtadan
boshlab asosiy gʻoyalar chizilgan novdalar bilan bogʻlangan boʻlib, ular yana gʻoyani ishlab
chiqish uchun kichik tarmoqlar bilan bogʻlanishi mumkin bu tushunchalarni tala
balar
oʻzlari tasavvuridagi fikir, gʻoya va mulohazalarini tasvirlar, soʻzlar va belgilar asosida
yoritib beradi. Gʻoyalarning bunday vizual tasviri umumiy koʻrinishni yaratadi va mavzu
haqida global, yaxlit ma’noda fikr yuritishga yordam beradi va aqliy q
obiliyatni oshiradi.
Morfologik tahlil:
Morfologik tahlil muhandislik dizaynida yaxshi ma’lum.
Muammo bajarilishi kerak boʻlgan funksiyalarga yoki hatto boshqa kichik funksiyalar
uchun yaratilgan muqobil gʻoyalarga boʻlinadi. Shu sababli har bir funksiya u
chun
yechimlarning almashinishlari sonidan yaratilgan muammoning juda koʻp mumkin
boʻlgan yechimlari mavjud.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
180
ravonlik
moslashuvchanlik
aniqlik va oʻziga xoslik
IJODKORLIK modelini tashkil etuvchi fazilatlardan biri tanqidiy fikrlash,
hamkorlik, ijodkorlik, yaratuvchanlik va muloqotdir. Xalqaro tadqiqot tashkilotlari
ijodkorlikni zamonaviy hayotda zarur bо‘lgan asosiy kо‘nikmalardan biri sifatida
belgilaydi va ijodkorlikni akademik ta’lim va kasbiy tayyorgarlik jarayoniga
integratsiyalashuvining bir qismi sifatida rivojlantirish zarurligini ta’ki
dlaydi.
Inson yuksalishining asosiy omillaridan biri uning ijodiy elementi bо‘lishiga
qaramay, fan hali ijodkorlik tushunchasini konseptuallashtirish bо‘yicha konsensus
shakllantirmagan. Ijodkorlik: kо‘p maqsadli kognitiv ijodiy qobiliyat sifatida belgila
nadi
va uning kabi
tо‘rtta asosiy xususiyatini ta’kidlash kerak:
Talabalarda g‘oyalarini davom ettiruvchi va rivojlantiruvchi ijodkorlikni
muammolarga nisbatan sezgirlik, uyg‘unlik, javoblar va yechimlarni izlash, gipotezalarni
ilgari surish, ularni tekshirish va natijalarni shakllantirish jarayoni sifatini oshirib
borishdan iborat.
Muhandislar uchun qiyinchilik mavjud boʻlib, variantlarning koʻpligidan eng
yaxshisini tanlashdir va amalda bir nechta maqbul yechimlar topilgandan soʻng, qidiruv
tezda toʻxtatiladi. Yuqorida koʻrib chiqilgan vositalar fasilitator muhandislik sinflarida
fo
ydalanishi mumkin boʻlgan
misollar boʻlib xizmat qiladi.
Har qanday yangi inovatsion g‘oyalarni ishlab chiqarish uchun inson qobiliyatlari
va kо‘nikmalarini rivojlantirish zarur. Shuning uchun talabalarda ijodkorlikni
rivojlantirish, kreativlikni shakilla
ntirish zarur va shartdir. Ta’lim jarayonida interfaol,
о‘yinli, о‘quv uslub va shakllaridan foydalanishni talabalar ijodiyotini rivojlantirishning
muhim omili sifatida qayd etadilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
181
1-jadval
Tadqiqot jarayonida talabalarning ijodiy izlanishlarini rivojlantirish kо‘p jihatdan
ularning qiziqishiga bog‘liq. Shuning uchun men darslarimda diqqatni faollashtirishga
harakat qildim.
Xulosa.
Talabaga ijodkorligini oʻstirishda vaziyatni aniqlashtirish uchun ma’lumot
toʻplashning samarali vositalarini oʻrgatish maqsadga muvofiq. Muvaffaqiyatsizlikdan
qoʻrqmaslik: orqaga chekinmaslik, gʻoyasiz tavakkal qilmaslikni tushuntirish lozim.
Talabalarga
–
muvaffaqiyatsizlikka uchragan imkoniyatlarni taqdim etish
–
talabalar odatda
nima uchun bunday boʻlmagani haqidagi tushuntirish xulosasini chiqarishga imkon berishdan
iborat. Oʻz innovatsiyalariga qat’iy ishonganliklari sababini yoritib berish, hatto qar
shiliklarga
duch kelganlarida ham qimmatli gʻoyalarini himoya qilish. Talabalarni erkinligi oʻz
innovatsiyalarini namoyon etishga zamin yaratadi, bu esa qat’iyatlikni ifodalaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
Shoyimova SH.S. va boshqalar. "Ta
’
lim texnologiyalari" darslik. Toshkent.
«IJODPRINT»
nashriyoti, 2020.
2.
M. A. MUHANDISLIK GRAFIKASI FANLARINI OʻQITISHDA IJODIY IZLANISH
TALAB QILINADIGAN MASALALAR.
REANDPUB. UZ
.
Talablarni amalga oshirish doirasida eng dolzarb texnologiyalar
Integratsiyalashgan taʻlim
texnalogiyasi
Modulli texnalogiya
Loyihalash texnalogiyasi
Axborot kommunikatsiya
texnalogiyalari
Darajalarni farqlash
texnalogiyasi
Tanqidiy fikirlashni
rivojlantirish texnalogiyasi
Guruh texnalogiyasi
An’anaviy texnalogiyalar
Taʻlimni rivojlantirish
texnalogiyasi
Oʻyin texnalogiyasi
Muammoni oʻrganish
texnalogiyas
Axborot madaniyati
Hamkorlik pedagogikaasi
Seminar texnalogiyasi
