Yarimo‘tkazgichli tranzistorlarni LabWIEV dasturida yig‘ish va foydalanish metodikasi

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

A method for assembling and using semiconductor
transistors in LabVIEW

Sanjaridin ZOIROV

1

Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received December 2023

Received in revised form

15 December 2023
Accepted 20 January 2024

Available online

15 February 2024

In this article, the processes of conducting experiments and

laboratories in physics and electronics using computer

technologies were investigated. The possibilities of using the

technology of creating virtual laboratories in the "LabVIEW"

program in the educational areas were represented. This
assembled program represents the virtual assembly and

creation of a semiconductor NPN transistor that is being studied

in the laboratory work of researchers conducted in the

education areas.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp154-160

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

information technologies,

panels,

animations,

dynamic models,

LabVIEW,

palettes.

Yarimo‘tkazgichli tranzistorlarni LabWIEV dasturida
yig‘ish va foydalanish metodikasi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

informasion texnologiyalar,
panellar,

axborot texnologiyalari,

animatsiyalar,

LabVIEW,

palitralar.

Ushbu maqolada fizika va elektronika fanlarida o‘tiladigan

tajriba va laboratoriyalarni kompyuter texnologiyalaridan

foydalanilgan holda bajarish jarayonlari ko‘rib chiqildi.
“LabVIEW”

dasturida

virtual

laboratoriyalar

yaratish

texnalogiyasidan

o‘quv

jarayonida

foydalanishning

imkoniyatlari taqdim etildi. Bu yig‘ilgan dastur yordamida

ta’lim sohalarida tatqiqot olib borayotgan tatqiqotchilarning
kuzatayotgan

laboratoriya

ishlarida

o‘rganilayotgan

yarimo‘tkagichli NPN tranzistorning vertual yig‘ilish va ishlash

jarayoni keltirilgan.

1

Assistant, Department of Physics and Astronomy, Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2024) / ISSN 2181-1415

155

Способ сборки и использования полупроводниковых

транзисторов в программе LabWIEV

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

информационные

технологии,

панели,

анимации,

динамические модели,

LabVIEW,

палитры.

В данной статье были исследованы процессы

проведения экспериментов и лабораторий в физике и

электронике с использованием компьютерных технологий.

Были

представлены

возможности

использования

технологии создания виртуальных лабораторий в

программе «LabVIEW» в образовательных сферах. Данная

собранная программа представляет собой виртуальную

сборку и создание полупроводникового NPN

-

транзистора,

изучаемого в лабораторных работах исследователей,

ведущих образовательные направления.

Bugungi kunda ta’lim sohalarini rivojlantirish hamda uni zamonaviy texnologiyalar

bilan takomillashtirish maqsadida ko‘plab ishlar olib borilmoqda. O‘zbekiston

Respublikasi Prezidentining 2021-yil 19-martdagi PQ

–

5032-

sonli “Fizika sohasidagi

ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish chora

-

tadbirlari to‘g‘risida”gi

qarorida “Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida fizika fanini o‘qitish sifatini oshirish, darslik

va o‘quv qo‘llanmalarni takomillashtirish; ta’lim jarayoniga zamonaviy o‘qitish

uslublarini ta’limga joriy qilish asosiy ustuvor vazifa qilib qo‘yilgan [1].

Bizga ma’lumki bugungi kunda elektr o‘tkazuvchanligining samaradorligi va

kamxarajatligi jixatidan karxona va xo‘jalik qurilmalarida keng miqyosda qo‘llanilayotgan

asboblar asosiy tarkibini yarimoʻtkazgich materiallar tashkil etadi. Yarimoʻtkazgich

elementlarning yorug‘lik nuriga ta’sirchanligi juda yuqori, ya’ni tashqi yorug‘lik tasirida

elektr o‘tkazuvchanligi 1000 marotabagacha ortib boradi. Ya’ni quyoshdan

yarimoʻtkazgich panellariga tushadigan energiyaning 20

-23 foizini elektr energiyasiga

aylantirib berishi takidlangan.

Yarimoʻtkazgichli quyosh panellari ham bugungi kunda

virtual maketlaridan laboratoriya ishjarida keng qo‘llanilmoqda [2],

[3].

Biz fizika va elektrotexnika fanlarida va kundalik maishiy texnika jixozlarida

yarimoʻtkazgichli asboblardan foydalanamiz. Yarimoʻtkazgichli materiallardan asosan

diodlar va tranzistorlarning turli xildagi turlari yasaladi. Tranzistorlarning asosan

to‘g‘rilagich va kuchaytirgichlar sfatida foydalaniladi. Zamonaviy elektron asboblar va

qurilmalarda mikro va nano kattalikdagi diodlar va tranzistorlardan foydalanilib

kelinmoqda. Bu metallardan yasalgan asboblardan elektr o‘tkazuvchanligi bir necha

marotaba yuqoriligi, kamxarajatligi va bir necha marta yengilligi bilan yuqori

imkoniyatlar beradi. Shu imkoniyatlar bilan bir qatorda kichik o‘lchamdagi tranzistorlar

elektrofizik xossalarini o‘rganishda tatqiqotchilarga qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Bu kabi

muammolarni yechish maqsadida fizika ta’limida va elektrotexnika fanlarida axborot va

kompyuter texnologiyasini qo‘llanishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bu fizikaviy

jarayonlarni va tajribalarni kompyuterda modellashtirilib virtual laboratoriyalarda

qo‘llanilmoqda [4], [5].

Kompyuter modellari bu an’anaviy va noan’anaviy dars jarayonlarini faollashtiradi,

o‘qituvchining darslarni o‘zlashtirishiga ko‘pgina yengilliklar tug‘diradi va fizikaviy

jarayonlarni oydinlashtiradi. Laboratoriya ishlarini talabalarga monitorda namoyish etib, bir

necha marta takrorlab ko‘rib foydalanish jarayonlari yuqori natijalar bermoqda va bu jarayon

fizika va elektronika darslarida virtual laboratoriya ishlarida qo‘llanilmoqda [6], [7].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2024) / ISSN 2181-1415

156

Bunday fizik jarayonlarning real lobarotoriyalarni bajarish qiyin bo‘lganda,

lobarotoriya natijalarining yuqori aniqlikda qayt qilish va jarayonni bir necha bor

takrorlab o‘rganish uchun biz LabVIEW dasturidan foydalanishimiz mumkin.

Ularning

ko‘rinishi, bajarilishi xuddi real o‘lchov asbobiga o‘xshash bo‘ladi. Bugungi kunda
LabWIEV dasturida yig‘ilgan maketlardan robototexnika fanlarida ham keng
qo’llanilmoqda [8], [12]. LabWIEV da yig‘ilgan jarayonlardan foydalanib turli xil tashqi
qurilmalarni tekshirish, o‘lchashlar olib borish, boshqarish va hisobotlarni tayyorlash
mumkin. LabWIEV dasturida yig‘ilgan elektromagnet signallarni modulayatsiyalashtirish,
sevetaforlarni loyixalashtirilmoqda va virtual yig‘ish jarayonlarni amaliyotga tatbiq

qilinmoqda [9], [10], [11].

LabWIEV dasturida NPN tranzistorning ishlash prinspini o‘rganish uchun

LabWIEV dasturini yuklaymiz va bizga ekranda ikkita panel ochiladi. Biz orqa panelga

o‘tamiz va Modem→Decorations→vertical Smo buyrug‘ini panelga yuklaymiz.

Huddi shu

holatda yana bitta vertical Smo buyrug‘ini panelga yuklaymiz va bu vertical Smo ga

tranzistor NPN deb nomlaymiz.

Modem→Numeric→vertical controlni tanlaymiz va

panaldagi birinchi vertical Smo ga yuklaymiz. Shu holatda vertical Smo ga 5 ta vertical
controlni yuklab olamiz. Bu vertical controllar yordamida tranzistorning kirish

signallarini boshqarishimiz mumkin bo‘ladi. Sichqoncha o‘ng tugmasini bosamiz va
Modem→Numeric→vertical indicatorni tanlaymiz va panaldagi birinchi vertical Smo ga

yuklaymiz.

1-rasm.

LabWIEV dasturida orqa oynada yig‘ilgan PNP tranzistorning sxemasi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2024) / ISSN 2181-1415

157

Shu holatda vertical Smo ga 5 ta vertical indicatorni yuklab olamiz.

Modem→Buttons→Stop Button buyrug‘ini panelga yuklaymiz. Paneldan sichqoncha bilan
panel chap yuqori qismidan Viyew→Tools Palette bo‘limini kiramiz va bo‘lim yordamida
har bir vertical control va vertical indicatorlarga nom berishimiz mumkin bo‘ladi. Orqa
panelga Window→Show Block Diagram buyrug‘i yordamida o‘tamiz va sichqoncha o‘ng
tugmasini bosamiz va programming bo‘limidan structuresni tanlaymiz va Whili Loop

yordamida panelda oyna xosil qilamiz. Bu oynaga vertical control va vertical

indicatorlarni kiritamiz. Orqa panelga Window→Show Block Diagram buyrug‘i
yordamida o‘tamiz va programming→structures→Formula Node tanlaymiz. Formula

Nodeni Whili Loop ichki qismiga joylashtiramiz. Vertical Smo ning chetki qismiga

sichqoncha o‘ng tugmasini bosib undan Add Shift Registerni xosil qilamiz. Formula Node
chap chetki qismiga sichqoncha o‘ng tugmasini bosib undan Add Input tanlaymiz va har

bir Vertical controllarni unga ulash simlari yordamida ulaymiz.

2-rasm.

LabWIEV dasturida olda oynada yig‘ilgan

PNP tranzistorning sxemasi

Formula Node o‘ng chetki qismiga sichqoncha o‘ng tugmasini bosib undan

Add Autput tanlaymiz va har bir Vertical indicatorlarni unga ulash simlari yordamida
ulaymiz.

Sichqoncha o‘ng tugmasi yordamida programming bo‘limiga kiramiz va bu

bo‘limdan Boolean →Not →Formula Node →Whili Loop oralig‘iga yuklaymiz.

Not amalining chiqish qismini Formula Nodening stop→Stop Buttonga va Whili
Looplarning stop qismlariga ulaymiz. Bu dastur doimiyligini ta’minlaydi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2024) / ISSN 2181-1415

158

3-

rasm. LabWIEV dasturida ishga tusirilgan olda oynada yig‘ilgan

PNP tranzistorning sxemasi.

Window→Show Block Diagram buyrug‘i yordamida old panelga o‘tamiz va

dasturni ishga tushirishimiz mumkin. Bu NPN tranzistorning ishlash prinspini

kuzatishimiz va boshqarishimiz mumkin bo‘ladi.

4-

rasm. LabWIEV dasturida ishga tushirilgan orqa oynada yig‘ilgan

PNP tranzistorning sxemasi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2024) / ISSN 2181-1415

159

Bu LabWIEV dasturida NPN tranzistorning vertual sxemasi yordamida tatqiqot

olib borayotgan tatqiqotchi, balki institut talabasi, kollej va maktab laboratoriya

darslarida ham qo‘llash mumkin.

Fizika va elektrotexnika fanlarini o‘qitishda an’anaviy uslublarni zamonaviy

o‘qitish texnologiyalari va dasturlashtirilgan pedagogik vositalar bilan boyitib,

tranzistorlarning fizikaviy hossalarini virtual laboratoriya yordamida yaratish va ulardan

unumli foydalanish metodlari takomillashtirish imkoniyati ko‘rsatildi.

Fizika va elektrotexnika fanlarini o‘qitishda foydalanish mumkin bo‘lgan darsliklar,

metodik qo‘llanmalar va bir qancha bajarilgan ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinib, fizika

va

elektrotexnika fanlarini o‘qitishni axborot texnologiyalari asosida takomillashtirish

muhim omillardan biri ekanligi asoslandi.

Bu yig‘ilgan virtual sxemalar yordamida

talabalar laboratoriya mashg‘ulotlarining elektron ko‘rinishi mustaqil va multimediya
holatda har bir materialni to‘liq nazorat qilishi imkonini beradi. Bu esa fizika va
elektrotexnika fanlarini o‘rganayotgan tatqiqotchilar va talabalarning vaqtlarini tejash
hamda bu fanlarni o‘zlashtirishda yuqori samaradorlikka erishishiga yordam beradi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021

-yil 19-martdagi PQ-5032-sonli

“Fizika sohasidagi ta’lim sifatini oshirish va ilmiy tadqiqotlarni

rivojlantirish chora-

tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.

2.

Zoirov S., Nomozov X. QAYTA TIKLANUVCHI ENERGYA MANBALARI ASOSIDA

GIBRID ENERGYA TA’MINOTIDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARI. –

2023.

3.

M.F. Аtoyeva. Use of Periodicity in Teaching Physics. Eastern European Scientific

Journal.

–

Düsseldorf

-Germany, 2017.

№ 4. –

P. 35-39.

4.

M.F.

А

toyeva. Didactic foundations of inter-media relations in the training of

university students. International Scientific Journal. Theoretical & Applied Science.
p-ISSN: 2308-4944 (print) e-ISSN: 2409-0085 (online). Year: 2020 Issue: 06 Volume:

86, Р. 124.

5.

Shavkat Karshiboyev. Fizikadan laboratoriya mashg‘ulotlarida innovatsion

texnologiyalardan foydalanish metodikasi “Ta’lim, fan va innovatsiya” 2023yil 6

-son,

53-57 betlar.

6.

Sanjaridin Xolmuminovich Zoirov, Yuldash Burxanovich Hamrayev, Maftuna

Furqat qizi Bahriyeva Fizika fanini zamonaviy texnologiyalardan foydalanib o‘qitish

metodikasi. "Science and Education" Scientific Journal / www.openscience.uz
515-520 betlar.

7.

Xolmuminovich Z. S., To‘ychiyevich X. Q., Muxiddin A. “LABVIEW” DASTURIDA

VIRTUAL LABORATORIYALARNI YARATISH IMKONIYATLARI HAQIDA //FAN, TA'LIM VA
AMALIYOTNING INTEGRASIYASI.

–

2023.

–

Т. 4. –

№. 3. –

С. 194

-200.

8.

Sanjaridin Z., Ubaydullayevich M. Z. ROBOTOTEXNIKANING RIVOJLANISH

ISTIQBOLLARI //Mexatronika va robototexnika: muammolar va rivojlantirish
istiqbollari.

–

2023.

–

Т. 1. –

№. 1. –

С. 36

-39.

9.

Zoirov S. et al. FIZIK JARAYONLARNI LABVIEW DASTURIDA MODELLASHTIRISH

//Science and innovation.

–

2022.

–

Т. 1. –

№. A8. –

С. 775

-780.

10.

Sanjaridin, Zoirov, and Xoshimov Temur. "METHODS OF CREATING VIRTUAL

LABORATORIES IN THE" LABVIEW" PROGRAM." Science and Innovation 2.11 (2023):
519-523.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2024) / ISSN 2181-1415

160

11.

Sanjaridin Zoirov. Oliy ta’limda laboratoriya ishlarini “Labview” dasturida

virtual yaratish metodikasi .“Ta’lim, fan va innovatsiya” 2023yil 6

-son, 73-75 betlar.

12.

Ҳамраев, Й. Б., Каршибойев, Ш. Е., Зоиров, С., & Тошмуродов, Н. (2023).

ЭФФЕКТ СНЕГА–ОДНО ИЗ ПРОЯВЛЕНИЙ БАРОМЕТРИЧЕСКОГО ЭФФЕКТА.

Educational Research in Universal Sciences, 2(17), 735-740