Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Approaches to safeguarding students from harmful
ideological influences and ensuring information security
Mukhtor ABDURAKHMANOV
1
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
The article emphasizes the significance of enhancing
students' Internet literacy in the era of globalization, focusing
on developing their spirituality and personal growth. It
highlights the importance of refining Internet technologies and
innovative methods to increase students' social engagement.
Special attention is given to protecting young people from
various ideological influences in the global information space
and improving mechanisms to ensure information security.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Internet,
internet network,
social networks,
globalization,
information culture,
computer games.
Talabalarni zararli g‘oyaviy ta’sirlardan himoya qilish va
axborot xavfsizligini ta’minlash yo‘llari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Internet,
internet tarmog‘i,
ijtimoiy tarmoqlar,
globallashuv,
axborot madaniyati,
kompyuter o‘yinlari
.
Maqolada talabalarni ma’naviyatini globallashuv davrida
internet-savodxonligini oshirishning ahamiyati, shaxs sifatida
rivojlantirish va uning ijtimoiy faolligini oshirishda internet
texnologiyalarini, innovatsion usullarini takomillashtirish,
global axborot maydonida yoshlarni turli g‘oyaviy ta’sirlardan
himoyalash va axborot xavfsizligini ta’minlash mexanizmlarini
takomillashtirishga alohida e’tibor qaratilgan.
1
PhD, Associate Professor, Department of Informatics, Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute.
E-mail: mukhtor_343@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
497
Пути защиты студентов от вредных идеологических
воздействий
и
обеспечения
информационной
безопасности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Интернет,
интернет
-
сеть,
социальные сети,
глобализация,
информационная
культура,
компьютерные игры.
В статье подчёркивается важность повышения интернет
-
грамотности студентов в эпоху глобализации для их
духовного
развития.
Особое
внимание
уделено
использованию интернет
-
технологий и инновационных
методов для развития личности и повышения социальной
активности. Также акцент сделан на совершенствовании
механизмов защиты молодёжи от различных идеологических
воздействий в глобальном информационном пространстве и
обеспечения информационной безопасности.
KIRISH
Globalizatsiya davrida axborot texnologiyalari rivojlanib, dunyo bo‘ylab axborot
almashinuvi tezlashmoqda. Ushbu jarayon yoshlar, xususan, talabalarninig ongiga ijobiy
va salbiy ta’sirlarni birdek olib kelmoqda. Zararli g‘oyalar va zararli axborot ta’sirini
kamaytirish, talabalarni himoya qilish masalasi bugungi kunning dolzarb vazifalaridan
biridir.
Bugungi kunda axborot olamida Internet, internet-televidenie, internet-radio,
elektron pochta, onlayn-vi
deo kabi ko‘plab yangi axborot tarqatish texnologiyalari tez
sur’atlar bilan rivojlanib, ularning auditoriyasi va ta’sir doirasi tobora kengayib
borayotganligiga guvoh bo‘lmoqdamiz. Bunday axborot vositalariga asosan talabalar juda
katta qiziqish bilan qarashi va ulardan keng foydalanishini hisobga olsak, haqiqatdan
ham, bu masalaning naqadar ulkan ahamiyatga ega ekanini anglash qiyin emas.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Respublikamiz va xorijiy pedagog olimlarning tadqiqot ishlarida taqdim etilgan.
Xususan,
mamlakatimizda
A.A. Abduqodirov,
R.G. Sharipov,
U.Sh. Begimqulov,
R.D. Shodiyev, R.X. Djurayev, O.X. Turaqulov, M. Fayziyev, N.A. Muslimovlar va boshqalar
tomonidan o‘rganilgan.
MDH mamlakatlar olimlari axborot xavfsizligi to‘g‘risidagi zamonaviy ilmiy
muhokamalarning va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining shiddatli rivojlanishi,
ulardan ta’lim jarayonida foydalanish ijtimoiy muhitning o‘zaro ta’siri muammolari
bo‘yicha
A. Altufeva, T. Askirov, V. Bayburin, M. Brovkova, A. Gilmutdinov, V. Dikarev,
D. Zegjda, V. YArochkin
va boshqalar; masofaviy ta’lim tizimlarini tashkil etishda
V. Olifer,
A. Suvorinov, E.I. Mashbits, E.S. Polat, I.V. Robert, E.G. Skibitskiy va boshqalarning
tadqiqot ishlarida o‘z aksini topgan.
Xorijiy davlatlarda ta’limni elektron ta’lim muhiti asosida takomillashtirish
A. Bork,
H. McLellan, J. Winslow, W. Olatokun, J. Hanson, B. Krouk, A.T. Mohr kabi olimlarning
tadqiqotlarida
o‘rganilgan.
Bugungi kunda globallashayotgan dunyoda, Internet yoshlarni kundalik hayotining
ajralmas qismiga aylanib ulgurgani hech kimga sir emas. Global tarmoq shiddat bilan
rivojlanib, imkoniyatlari tobora kengaymokda. Har kuni virtual makonda bir necha
milliondan ziyod axborot resurslarining paydo bo‘lishi uning hajmi daqiqa sayin o‘sib
borayotganidan dalolat beradi. [1]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
498
Ma’lumki, aholi o‘rtasida, jumladan, yosh avlod ongida dunyoda, yon
-atrofimizda
bo‘layotgan voqea
-hodisalar, yangiliklar haqidagi fikrlarning shakllanishida ommaviy
axborot vositalari katta rol o‘ynaydi. Shuning uchun ham bugungi kunda zamonaviy
ta’lim tiz
imiga yana bir muhim vazifa
–
yoshlarni turli manbalardan, birinchi navbatda,
Internet va mobil telefoni kabi axborot uzatuvchi vositalardan olinayotgan turli
axborotlarni to‘g‘ri qabul qila olishga o‘rgatish vazifasi yuklatilmoqda.
[2]
Zararli g‘oyalar tu
rlari:
Radikallik, ekstremizm, axloqsizlik targ‘iboti, millatchilik,
mafkuraviy manipulyatsiyalar.
Ta’sir vositalari
:
Internet, ijtimoiy tarmoqlar, video kontentlar, kompyuter
o‘yinlari.
Oqibatlari:
Yoshlar ongida chalg‘ituvchi fikrlar paydo bo‘lishi, axloqiy qadriyatlar
buzilishi, ijtimoiy izolyatsiya va ruhiy salomatlikka zarar yetishi.
Talabalarga har qanday axborotlarning sifati va ishonchliligini baholay olishlari,
axborotlardan to‘g‘ri foydalana bilishlari, tanlay olishlari va har bir ma’lumotga tanqidiy
yondashishni o‘rgatishimiz zarur. Shu bilan birga, Internet, televidenie, kino, radio, video,
mobil telefoni, turli ma’lumotlar aks etgan slayd va suratlar kabi aloqa va ma’lumot
uzatuvchi vositalarning jadal rivojlanib borishi hayotimizn
i sifat jihatdan o‘zgartirib,
ko‘plab yangi muammolarni, masalan, axborot madaniyatini shakllantirish hamda o‘sib
kelayotgan avlodning axborot xavfsizligini ta’minlash muammolarini yuzaga
keltirmoqda. [4]
Mazkur jarayonda talabalarni mustaqil fikr yuritishga, ijodkorlik faoliyatlarini
rivojlantirishga, axborot olish, uni qayta ishlash, umumlashtirish, xulosa chiqarishga
o‘rgatib, yoshlarning dunyoqarashi, intellektual salohiyatining rivojlanishiga va kamol
topishiga zamin yaratadi. Talabalarning axborot bilan ishlash, axborot qidirish, turli
yolg‘on ma’lumotlarga aldanib qolmaslik, zarur axborotlarni ajrata bilish, qayta ishlash,
tartibga keltirish, axborot mazmunini tushunish, do‘stlarga xolis manbalarni uzatish,
mantiqiy fikrlay olishni o‘rganish kabilar a
sosida axborot madaniyati shakllanadi.
Axborotning kim uchun va nima maqsadda tayyorlanganligini tushuna bilish muhim
ahamiyatga ega. Har bir talaba aloqa sohasida qanday texnik vositalar ishlatilishi
to‘g‘risida umumiy tasavvurga ega bo‘lishi kerak.
Umuma
n, ta’lim tizimi oldidagi ustuvor vazifalardan biri –
yosh avlodga zamonaviy
bilim berish bilan birga, ularni mustaqil fikrlovchi, umuminsoniy va milliy qadriyatlarni
e’zozlovchi, yuksak insoniy fazilatlarga ega vatanparvar inson sifatida tarbiyalash hamda
yoshlar ongida turli mafkuraviy tahdidlar va axborot xurujlariga qarshi ma’naviy
immunitetni shakllantirishdan iboratdir. Bugungi globallashuv jarayonida yoshlarning
zamonaviy axborot-kommunikatsiya tarmoqlaridan, xususan, Internetdan foydalanish,
axborot
larni tahlil etish borasidagi bilim va ko‘nikmalarini yuksaltirish muhim masala
hisoblanadi. Ma’lumotlarda keltirilishicha, har bir foydalanuvchi kuniga Internetdan
foydalanish uchun ko‘plab vaqt ajratar ekan. Biroq bugungi kun talabiga ko‘ra esa, zarur
ax
borot va ma’lumotlarni keraksiz va yaroqsiz, soxtalaridan ajrata olish, muhim ahamiyat
kasb etmoqda. [5]
Qayd etganimizdek, global axborot jamiyati shakllanishi sharoitida axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, avvalambor, Internet bolalar va o‘smirlar ri
vojlanishiga
ta’sir etuvchi muhim omilga aylanib bormoqda. Shu bilan birga, axborot
-
kommunikatsiya, internet-texnologiyalarining jamiyat hayotining barcha sohalariga keng
miqyosida joriy etilishi yoshlarni axborot sohasidagi xavf-xatarlardan himoya qilish,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
499
chetdan kirib kelayotgan mafkuraviy xurujlardan, ularning ongini buzg‘unchilik
ta’sirlaridan saqlash masalalarining dolzarbligini kuchaytirdi. Ijtimoiy tarmoqlar,
kompyuter o‘yinlari foydalanuvchilari, video va kinomahsulot iste’molchilari ularning
jismon
iy va ma’naviy
-
axloqiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi axborotlarga duch
kelayotgan holatlari uchramoqda.
Oliy ta’lim muassasasi talabalari uchun internet kitob yoki televizorga nisbatan
axborot olishning bosh manbai bo‘lib qoldi, aksariyat hollarda u o‘qituvchi, tengqur
do‘stlari, hatto ota
-
onaning ham o‘rnini bosmoqda
[2]
Talabalarni internet tarmog‘idagi “
Referatlar katalogi
”
,
“
YouTube
”
,
“
”
,
“
Wikipedia
”
,
“
”
,
“
Odnoklassniki
”
,
“
Telegram
”
ijtimoiy tarmoqlar va turli saytlar
qiziqtiradi. Ko‘pchilik talabalar o‘zining qimmatli vaqtlarini o‘qish va o‘quv materiallariga
sarflamasdan telegram, feyzbuk, ijtimoiy tarmoqlarda har xil turdagi yozishmalar,
videoroliklar va shunga uxshash saytlariga kiradilar.
Ko‘pchilik hollarda o‘g‘il bolalarga
qaraganda qizlar o‘quv materiallaridan foydalanishga qiziqadilar. O‘qishdan tashqari ular
zamonaviy modalar, musiqalarga juda qiziqadilar va ko‘p vaqtini mashhurlar hayotini aks
ettiruvchi resurslar va saytla
rni o‘rganishga sarflaydilar. Ijtimoiy tarmoqlarga o‘g‘il va qiz
bolalar bir xilda qiziqish bilan qaraydilar. Ba’zi yoshlar internetni kim nimani xohlasa
qilishi mumkin bo‘lgan erkin makon deb hisoblaydilar. Bu ular uchun juda maroqli
daqiqalar bo‘lsada, l
ekin hamma yoshlar ham bu sohada bir xil fikrlashmaydi.
Shu boisdan ham, yoshlar uchun qator imkoniyatlar eshigini ochgan internetning
foydasi bilan bir qatorda uning zarariga ham ko‘z yuma olmaymiz. Internetda
jamiyatning ma’naviy taraqqiyoti, shaxs, ayn
iqsa, hali ongi shakllanib ulgurmagan xuddi
ana shunday yosh bo‘g‘inlarning dunyoqarashiga, g‘oyaviy tarbiyasiga o‘ta salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi manbalar ham oz emas.
Yoshlarning o‘qishdan chalg‘ib, bo‘sh vaqtlarini internetda o‘tkazishi ham ularning
internet
kasaliga chalinishiga sabab bo‘lmoqda. Bundan ustalik bilan foydalanayotgan
manfaatdor ijtimoiy-
siyosiy kuchlar Internetda g‘araz maqsadlarni amalga oshirmoqda.
Tobora kuchayib borayotgan bunday xatarlarga qarshi doimo sergak, ogoh va hushyor
bo‘lib y
ashashashimiz zarur. Bunday tahdidlarga qarshi har tomonlama chuqur
o‘ylangan, puxta ilmiy asosda tashkil etilgan, muntazam va uzluksiz ravishda olib
boriladigan ma’naviy tarbiya bilan javob berish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, axborot asri davrida yoshla
rga yopirilib kelayotgan “xavf
tug‘diruvchi va noxolis” axborotlardan saqlanishga o‘rgatish, sara ma’lumotlarni topib
foydalanishlari, xususan, nosog‘lom axborotlardan himoyalana olishlari, kommunikatsiya
vositalaridan to‘g‘ri foydalana bilishlari uchun bilim va tajriba kerak bo‘ladi. Darhaqiqat,
axborot makonida tahdidlar bor ekan, Milliy axborot makonimizga chegara qo‘yib bo‘lmaydi.
Shunday ekan, yoshlarga sog‘lom axborot muhitini yaratib, ular ma’naviy olamining
daxlsizligini asrash asosiy vazifalarimizd
an biridir. Bu esa o‘z navbatida, talabalarning
kelajakdagi fuqarolik pozitsiyasining yanada mustahkamlanishiga, jahonda yuz berayotgan
voqea-
hodisalarni xolis baholab, to‘g‘ri qaror qabul qila olishiga asos bo‘la oladi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Мухина С. А., Соловьева A.A. Нетрадиционные педагогические технологии
в обучении. Ростов на Дону: Феникс, 2004. –
379 с.
2.
Қуронов
М. Болам бахтли бўлсин, десангиз (Ота
-
оналар учун тавсия). –
Т.:
“Маънавият”, 2013. –
115 б.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
500
3.
Shadiev R.D. Methods and Forms to Ensure Understanding in Educational
Process. / R.D. Shadiev // Eastern European Scientific Journal. DOI
10.12851/EESJ201805.www.auris-verlag.de
4.
Ёзиева У.Л. Таълим
-
тарбия жараёнида ўқувчиларни зарарли ахборотлар
таҳдидидан ҳимоя
қилишнинг такомиллаштирилган технологияси (бошланғич
таълим мисолида). Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
диссертацияси. –
Нукус, 2018. –
134 б.
5.
Махкамов А.А., Жуманазаров С.С., Турсунова Ф.Р., Абдуллахўжаева М.А.
Информатика ва ахборот технологиялари фанини ўқитиш методикаси модули
бўйича ўқув –
услубий мажмуа. Т., 2018, https://giu.uz/wp
-content/uploads/4.2-
информатика.pdf
