T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
155
ISSN:3030-3613
TOLA SIFATINI ANIQLASHDA ZAMONAVIY
AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARNING AFZALLIKLARI
Andijon davlat Texnika insituti Metrologiya,
standartlashtirish va mahsulot sifati
menejmenti yo`nalishi 4 kurs talabalari
Tursunboyeva Muxlisa Anvarjon qizi
Shuhratova Sayyora G`ayratbek qizi
Ilmiy rahbar: Andijon davlat Texnika
insituti Metrologiya va yengil
sanoat kafedrasi St.o`ituvchisi
Karimov Umidjon
Aloqa uchun: +998 (88) 989-23-03
e-mail:
Annotatsiya.
Mazkur
maqolada
tola
sifatini
aniqlashda
zamonaviy
avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanishning ustunliklari, texnologik imkoniyatlari
va sanoatdagi amaliy qo‘llanilishi yoritilgan. Avtomatlashtirilgan skanerlash, lazerli
o‘lchash, tasvirni qayta ishlash va sun’iy intellekt yordamida ishlovchi tizimlar
an’anaviy usullarga nisbatan qanday ustunliklarga ega ekani ilmiy asosda ko‘rsatib
o‘tilgan.
Kalit so‘zlar.
Tola sifati, avtomatlashtirilgan tizimlar, tola ingichkaligi, optik
sensorlar, sun’iy intellekt, to‘qimachilik sanoati, AFIS tizimi, HVI (High Volume
Instrument), zamonaviy nazorat usullari, raqamli sifat nazorati
Kirish
. To‘qimachilik sanoatining asosiy xomashyosi bo‘lgan tolalar sifati
yakuniy mahsulotning mustahkamligi, tashqi ko‘rinishi va ekspluatatsion
xususiyatlarini belgilab beradi. Shu sababli, tola sifatini aniq, ishonchli va yuqori
aniqlikda baholash masalasi dolzarb hisoblanadi. An’anaviy usullar — masalan,
mikroskopik tahlil, gravimetrik va mexanik usullar — ko‘p vaqt talab qiladi va inson
xatoligiga
sezgir.
Bugungi
kunda
tola
sifatini
aniqlashda
zamonaviy
avtomatlashtirilgan tizimlar qo‘llanilishi bilan ushbu kamchiliklar samarali hal
qilinmoqda.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlar turlari juda ko`p bo`lib.To‘qimachilik
sohasida quyidagi avtomatlashtirilgan tizimlar keng qo‘llanilmoqda:
Lazerli skanerlash qurilmalari (masalan, USTER AFIS);
Tasvirni raqamli qayta ishlash modullari;
Optik tolali sensorlar;
Sun’iy intellekt asosidagi sifat tahlil dasturlari;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
156
ISSN:3030-3613
IoT (Internet of Things) asosidagi real vaqt monitoring tizimlari;
Avtomatlashtirilgan tizimlarning asosiy afzalliklari
-
O‘lchov aniqligi va takroriyligi. Avtomatlashtirilgan tizimlar inson
aralashuvisiz ishlaganligi sababli natijalar doimiy va barqaror bo‘ladi. Masalan, lazerli
tizimlar mikron darajadagi ingichkalik va uzunlikni ±1% aniqlikda o‘lchashi mumkin.
-
Tezkorlik va samaradorlik. An’anaviy usullar bir necha soat vaqt oladigan
o‘lchovlarni avtomatlashtirilgan tizimlar bir necha soniyada yakunlaydi. Bu esa katta
hajmdagi xomashyolarni tahlil qilishda katta ustunlik beradi.
-
Inson xatoligini kamaytirish. Avtomatlashtirilgan tizimlar algoritmlar
asosida ishlaydi, ya’ni shaxsiy fikr yoki ehtimoliy noto‘g‘ri baholashlar chiqarilmaydi.
-
Ma’lumotlarni real vaqt rejimida kuzatish. Ba’zi tizimlar ishlab chiqarish
liniyasiga ulanib, tola sifatini real vaqt rejimida nazorat qilish imkonini beradi. Bu
nosozliklarni erta aniqlash va bartaraf etish imkonini yaratadi.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlar tola sifatini aniqlashda inqilobiy
yangiliklar olib kirgan bo‘lsa-da, ularni to‘liq joriy qilishda ayrim texnik, iqtisodiy va
tashkiliy muammolar mavjud. Quyida ularning asosiy turlari va ilmiy-amaliy
yechimlari yoritilgan.
Malakali mutaxassislar tanqisligi
Muammo: Zamonaviy tizimlar bilan ishlash uchun dasturiy ta'minot,
avtomatika, optika va statistik tahlil bo‘yicha chuqur bilimga ega mutaxassislar yetarli
emas.
Yechim: Oliy o‘quv yurtlarida “Raqamli sifat nazorati”, “Optoelektronika” kabi
yo‘nalishlar joriy etish; Korxona bazasida amaliy ko‘nikmaga ega texnik mutaxassislar
tayyorlash kurslari tashkil etish; Xalqaro tajriba almashinuv dasturlarini yo‘lga qo‘yish
(masalan, Erasmus+, GIZ texnik yordam loyihalari).
Texnik xizmat va kafolatli ta’mirlash infratuzilmasining zaifligi.
Muammo: O‘zbekiston va mintaqa ichida lazerli tizimlarni ta'mirlash, kalibrlash
va texnik xizmat ko‘rsatish markazlari yetarli emas. Bu esa qurilma ishdan chiqqanda
uzoq muddatli to‘xtab qolishga olib keladi.
Yechim:Servis markazlarini mahalliylashtirish va ishlab chiqaruvchi
kompaniyalar bilan hamkorlikda texnik mutaxassislar tayyorlash.Kalibrlash va xizmat
ko‘rsatish uchun mobil laboratoriyalar tashkil etish.
Xulosa.
Tola
sifatini
aniqlashda
avtomatlashtirilgan
tizimlardan
foydalanish
to‘qimachilik sanoatida sifatni oshirish, ishlab chiqarishni optimallashtirish va
resurslardan samarali foydalanishga imkon yaratmoqda. Bu tizimlar an’anaviy
usullarga nisbatan sezilarli ustunliklarga ega bo‘lib, ularni keng joriy qilish
mamlakatning eksport salohiyatini ham oshiradi. Ushbu texnologiyalarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
157
ISSN:3030-3613
mahalliylashtirish va ularni boshqaradigan mutaxassislar tayyorlash esa muhim
vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Абдураҳмонов, Қ.Р. ва бошқалар. Тўқимачилик маҳсулотлари сифатини
назорат қилиш. — Тошкент: “Fan va texnologiya”, 2020. — 240 б.
2.
Назаров, А.А. To‘qimachilik xomashyolarining fizik-kimyoviy xossalari. —
Тошкент: O‘quv qo‘llanma, 2021.
3.
USTER Technologies AG. USTER® AFIS Pro 2 User Manual. — Switzerland:
USTER Technologies, 2019.
1.
https://www.uster.com
4.
Textile World. Advances In Fiber Testing Systems, 2022.
2.
https://www.textileworld.com
5.
ISO 1130:1975. Textile fibres — Some methods of sampling for testing. —
International Organization for Standardization.
6.
ASTM D1447 – 07. Standard Test Methods for Length and Length Distribution of
Cotton Fibers (Array Method). — ASTM International.
7.
GOST 10584-2017. To‘qimachilik tolalarining uzunligini aniqlash usullari
(ruscha).
