T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
151
ISSN:3030-3613
UNDALMANING BADIIY ASARDAGI O‘RNI
KOMILA ABDURAHIMOVA ULUG‘BEK QIZI
Namangan davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada undalmaning badiiy asardagi stilistik va ifodaviy imkoniyatlari
tahlil qilinadi. Xususan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi undalma
misollari orqali yozuvchining obraz yaratish, qahramonning ruhiy holatini ochib berish
hamda muallifning munosabatini bildirishdagi uslubi yoritiladi. Undalmalar
yordamida matnda bevosita murojaat, ichki monolog, dramatizm va emotsional ta’sir
kuchi oshganini ko‘rish mumkin. Maqolada undalmaning roman tiliga badiiy ohang
bag‘ishlovchi vosita sifatidagi o‘rni hamda u orqali muallif va qahramon o‘rtasidagi
hissiy bog‘liqlik ifodasi asosiy tahlil obyekti etib olingan.
Kalit so‘zlar:
undalma, badiiy asar, stilistik vosita, “O‘tkan kunlar”, murojaat,
dramatizm, ichki nutq, emotsional ta’sir
KIRISH
Undalma — bu bevosita murojaat shakli bo‘lib, badiiy asarda obrazlarning ichki
kechinmalarini ochishda, dramatik ohangni kuchaytirishda va matnga ifodaviy boylik
bag‘ishlashda muhim stilistik vosita sifatida xizmat qiladi. Ayniqsa, undalma vositasi
yordamida muallif qahramonning ruhiy holatini ko‘rsatish, ichki monologini ochish,
yoki bevosita o‘quvchiga murojaat etish orqali estetik ta’sir kuchini oshiradi. Abdulla
Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida undalmalar nafaqat obrazlarning tuyg‘ularini
yoritish, balki muallif pozitsiyasini ifodalash, o‘quvchini voqealar markaziga jalb etish
kabi funksiyalarni ham bajaradi. Ushbu maqolada undalmaning mazkur asarda qanday
badiiy va mazmuniy vazifalarni bajarayotgani amaliy misollar asosida tahlil qilinadi.
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida obrazlar ruhiyati, muallifning
ichki kechinmalari va dramatik voqealar rivoji ko‘pincha undalma vositasi orqali
chuqur ochib beriladi. Bevosita murojaat shaklida ifodalanuvchi undalma asarda
qahramonlarning ichki iztiroblari, muhabbat va vijdon qarama-qarshiliklari,
shuningdek, muallifning jamiyatga nisbatan munosabati singari jihatlarni yoritishda
muhim badiiy vositaga aylangan. Jumladan, asardagi “Kumush! Kumush!” kabi qisqa,
ammo kuchli ta’sirga ega undalmalar orqali qahramonlarning dardli hayqirig‘i,
umidsizlik yoki intilish holatlari nafaqat hikoya qilinadi, balki o‘quvchining qalbiga
bevosita ta’sir qiladi. Ushbu maqolada undalmaning “O‘tkan kunlar” asaridagi badiiy-
ifodaviy o‘rni, uning matnga kiritgan hissasi va estetik ta’sir kuchi stilistik tahlil
asosida yoritiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
152
ISSN:3030-3613
ASOSIY QISM
“O‘tkan kunlar” romanida undalma vositasining qo‘llanilishi faqatgina tilni
bezash uchun emas, balki obrazlarning ichki kechinmalarini chuqur ochish, ularning
ruhiy dunyosini jonlantirish, dramatik sahnalarga hissiy yuk berish kabi ko‘p
funksiyalarni bajaradi. Qodiriy undalmalarni oddiy murojaat sifatida emas, balki
voqealar rivojiga xizmat qiluvchi, o‘quvchini qahramonlar taqdiri bilan bevosita
bog‘laydigan kuchli ifoda vositasi sifatida ishlatadi.
Masalan, Kumush obrazining fojiali o‘lim sahnasida undalma vositasi kuchli
dramatik effekt beradi: “Kumush! Kumush!” – bu murojaat qahramonning hayqirig‘i,
iztirobi, umidsizlikdagi najot qidiruvi sifatida jaranglaydi. Bu undalma orqali faqat
Otabekning ruhiy holati emas, balki o‘quvchining his-tuyg‘ulari ham junbushga keladi.
Undalma bu yerda ichki monolog va tashqi nutq o‘rtasidagi ko‘prik sifatida xizmat
qiladi.
Bundan tashqari, Qodiriy ba’zida muallif sifatida o‘quvchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
murojaat qiladi, ya’ni undalma vositasini didaktik va falsafiy fikrlarni etkazish
vositasiga aylantiradi. Masalan: “Ey zamona! Nega sen bu qadar zolimsan?” degan
shakldagi undalmalarda yozuvchi bevosita davr, jamiyat va insoniyatga murojaat qilib,
o‘z g‘oyaviy nuqtai nazarini ochiq bildiradi. Bu nafaqat badiiylikni kuchaytiradi, balki
asarning ijtimoiy-falsafiy qatlamini ham boyitadi.
Shuningdek, romandagi sevgi sahnalarida undalmalar sof emotsional yuk
ko‘taradi. Qahramonlar bir-biriga bevosita murojaat qilgan holda (masalan: “Ey
go‘zalim!”, “Sen bormisan, Kumush?”) o‘z sevgisini, iztirobini yoki ichki
qo‘rquvlarini ifodalaydi. Bu jihat undalmani dialoglardagi shakldan chiqib, ko‘proq
ruhiy holatga urg‘u beruvchi vositaga aylantiradi.
Yana bir muhim amaliy jihat shuki, undalma vositasi orqali yozuvchi milliy
tilning jonli ohangini yaratadi. “Ey Otabek, endi sen yolg‘izsan...” kabi undalmalar
xalq og‘zaki ijodidagi tuyg‘ularga yaqin, tabiiy ifodalar orqali asarga samimiylik va
hayotiylik bag‘ishlaydi.
Xulosa qilib aytganda, “O‘tkan kunlar” romanida undalmaning qo‘llanilishi
faqat grammatika yoki uslubiy masala emas, balki bu vosita asarning ruhiy, badiiy va
estetik qatlamlarini boyituvchi kuchli uslubiy yechim sifatida xizmat qiladi.
Qodiriy undalmani oddiy murojaat shakli emas, balki qahramonning dardi,
muallifning faryodi, o‘quvchining esa ko‘z oldida jonlanadigan sahna sifatida
namoyon etadi.
“O‘tkan kunlar” asaridagi undalmalarning kreativ-amaliy misollari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
153
ISSN:3030-3613
Undalma ifodasi
Kimga yoki
nimaga murojaat
Qanday sahna/holatda Undalmaning ta’siri
“Kumush!
Kumush!”
Kumush
(Otabekning
hayqirig‘i)
Kumushning fojiali
o‘lim sahnasi
Qahramon iztirobi va
dramatik kuch oshadi
“Ey taqdir, nega
bunchalar
zolimsan?”
Taqdir
(muallifning
murojaati)
Hayotning
adolatsizligi yuzasidan
falsafiy ohangda
Muallif pozitsiyasi
va asardagi
g‘amginlik
ifodalanadi
“Ey go‘zalim,
sening nigohing
hayotimga nur!”
Kumush
(Otabekning
sevgi izhori)
Sevgi sahnasi, ichki
kechinmalar
kuchayadi
Romantik ruh,
obrazlar orasidagi
tuyg‘u aloqasi
“Ey Otabek, sen
yolg‘izsan endi...”
Otabek (muallif
yoki ichki ovoz)
Kumushdan ayrilgan
holat, ruhiy sinish
pallasi
Yolg‘izlik va iztirob
emotsiyasi
kuchayadi
“Ey yurak, sabr
qil!”
O‘z yuragiga
murojaat (ichki
monolog)
Murosaga kelish yoki
ichki kurash payti
Ichki nutq orqali
qahramon
kechinmasi jonlanadi
“Ey zamona, sen
menga nimalarni
ko‘rsatding?”
Davr, jamiyat
(muallif yoki
qahramon)
Asarning umumiy
ijtimoiy foni
Tanqidiy-falsafiy
kayfiyatni beradi
“Kumush, meni
kechir...”
Kumush (afsus,
nadomat sahnasi)
Kechirim so‘rash,
pushaymonlikni
ifodalash
Insoniylik va vijdon
azobi ko‘rsatiladi
XULOSA
“O‘tkan kunlar” romanida undalma vositasining keng va o‘rinli qo‘llanishi
yozuvchining til ustaligi, obrazlarga chuqur psixologik yondashuvi va matnni
emotsional jihatdan boyitish mahoratini yaqqol namoyon etadi.
Undalma bu asarda oddiy nutqiy shakl emas, balki qahramon ruhiyati, muallif
pozitsiyasi va badiiy g‘oyaning tashuvchisi sifatida harakat qiladi. Qodiriy undalma
orqali o‘quvchini voqealarning bevosita ishtirokchisiga aylantirib, asardagi iztirob,
sevgi, kechirim, faryod va falsafiy mulohazalarni chuqur his qilish imkonini yaratadi.
Shuningdek, undalma yordamida yozuvchi milliy ruh, xalq og‘zaki ijodi
elementlari, dramatizm va samimiyatni uyg‘unlashtirgan holda asarning badiiy
qiymatini oshiradi. Qahramonlarning hayqirig‘i, ichki monologi yoki muallifning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
154
ISSN:3030-3613
bevosita murojaati orqali ifodalangan undalmalar o‘quvchini chuqur fikrga chorlaydi,
ularning his-tuyg‘ularini harakatga keltiradi.
Xulosa qilib aytganda, undalma “O‘tkan kunlar” romanida faqat stilistik bezak
emas, balki badiiy obrazlar hayotini ko‘rsatishda, ruhiy dramatizmni kuchaytirishda va
mualliflik nuqtai nazarini ifodalashda muhim estetik vosita bo‘lib xizmat qilgan. Shu
bois bunday vositalarning tahlili badiiy asar tilini chuqur anglashga xizmat qiladi va
stilistik vositalarning ta’sirchanligiga e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Qodiriy A. O‘tkan kunlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 2022.
2.
Yo‘ldoshev A. Badiiy matn stilistikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
3.
G‘afurova D. Adabiy til va uslub. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
4.
Mirzayev M. Adabiy asar tili va uslubi. – Toshkent: Fan, 2015.
5.
Jo‘rayev M. Badiiy asar tahlili asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
