T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
122
ISSN:3030-3613
PAХTA-POLIEFIR TOLALARINI ARALASHTIRIB IP ISHLAB
CHIQARISH: ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR VA KELAJAK
ISTIQBOLLARI
To‘ychiyev.I.I
O’zTTITI katta ilmiy xodim,
T.f.f.d (+998902303701)
Esonzoda.R.S
NamDTU tayanch doktoranti
(+998902919594,
sardoresonzoda9595@gmail.com)
Annotatsiya:
Mazkur maqolada paxta va poliefir (PES) tolalarini aralashtirib
ip ishlab chiqarish texnologiyasining ustun jihatlari, zamonaviy tendensiyalari hamda
ekologik va innovatsion yondashuvlar yoritilgan. Sun’iy intellekt asosida sifat nazorati
tizimlari, qayta ishlangan tolalardan foydalanish va texnik matolar ishlab chiqarish
istiqbollari tahlil qilingan. Aralash tolalarning fizik-mexanik xossalari, texnologik
jarayonlar ketma-ketligi, mavjud uskunalar imkoniyatlari, mahsulot sifatiga ta’sir
qiluvchi omillar, iqtisodiy samaradorlik va istiqbolli rivojlanish yo‘nalishlari
o‘rganiladi.
Kalit so’zlar:
Yigirish, tolalar, aralash iplar, gigroskopiklik,poliefir.
Kirish:
To‘qimachilik sanoati bugungi kunda sanoat tarmoqlari ichida eng tez
rivojlanayotgan sohalardan biri hisoblanadi. Xalqaro bozor talablarining ortishi,
iste’molchilarning sifatli, arzon va ekologik toza mahsulotlarga bo‘lgan ehtiyoji paxta
va poliefir (PES) tolalarining aralashmalaridan ip ishlab chiqarishni dolzarb masalaga
aylantirmoqda. Bu jarayonda ilg‘or texnologiyalar, ayniqsa sun’iy intellekt asosidagi
nazorat tizimlari va yashil texnologiyalarning joriy etilishi muhim o‘rin tutadi. Paxta
va PES tolalarini aralashtirish asosida yangi texnologik yechimlar ishlab chiqish
to‘qimachilikda innovatsion yondashuv sanaladi.
Asosiy qism:
1. Paxta va PES tolalarining texnologik afzalliklari
Paxta tolasi o‘zining tabiiyligi, nafas oluvchanligi va gigroskopik xossalari bilan
mashhur bo‘lsa, PES tolasi (poliefir) esa yuqori mustahkamlik, elastiklik va tez qurish
kabi xususiyatlarga ega. Ularning aralashmasi natijasida quyidagi yutuqlarga
erishiladi:
- Yuqori sifatli iplar – aralash tolalar elastiklik va chidamlilikni oshiradi.
- Tannarxning pasayishi – PES tolasi nisbatan arzon va ishlab chiqarish
samaradorligini oshiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
123
ISSN:3030-3613
- Foydalanish doirasi kengayadi – kundalik matolardan tortib texnik
to‘qimalargacha.
Ushbu texnologiya ayniqsa O‘zbekiston sharoitida muhim ahamiyatga ega,
chunki mamlakatimizda paxta xomashyosi mavjud bo‘lib, import qilinadigan PES
tolalari bilan birgalikda yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish
imkonini beradi. Bu esa eksport salohiyatini oshirish, ichki ehtiyojlarni qondirish va
raqobatbardosh sanoatni rivojlantirishga xizmat qiladi.
2. Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan nazorat tizimlari
Bugungi kunda ilg‘or korxonalar aralash tolalarni ishlab chiqarishda sun’iy
intellekt asosida avtomatik aniqlash va tasniflash tizimlarini joriy etmoqda. Bu
tizimlar:
- Iplarning strukturaviy barqarorligini nazorat qiladi;
- Aralash nisbatlarning aniqligini ta’minlaydi;
- Braqlar sonini sezilarli darajada kamaytiradi.
O‘zbekistonning “Textile Technologies” va boshqa zamonaviy korxonalarida bu
kabi tizimlar sinov tariqasida joriy etila boshlangan.
3. Yashil texnologiyalar va ekologik barqarorlik
Qayta ishlangan plastik butilkalardan olinadigan PES tolalari paxta bilan
aralashtirib, ekologik barqaror ishlab chiqarish yo‘lini ochadi. Bu jarayon:
- Plastik chiqindilarni kamaytirishga xizmat qiladi;
- To‘qimachilik sohasida karbon izini qisqartiradi;
- Yashil sertifikatlarga ega bo‘lish imkonini beradi.
O‘zbekistonda “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish strategiyasi doirasida bunday
texnologiyalarni ishlab chiqish dolzarb masalaga aylanmoqda.
4. Innovatsion mahsulotlar: texnik matolar
Kelajakda
paxta-PES
aralashmalaridan
foydalanib
quyidagi
texnik
xususiyatlarga ega matolar ishlab chiqarish rejalashtirilmoqda:
- Antibakterial xususiyatlar (tibbiy tekstillar uchun);
- UV nurlanishiga chidamli matolar (ochiq maydon uchun kiyim va tentlar);
- Yong‘inga chidamli materiallar (maxsus ish kiyimlari uchun).
Bu borada O‘zbekistonning Bukhara Textile, Indorama va Eksperimental Ilmiy-
Tadqiqot Institutlari tomonidan dastlabki tadqiqotlar olib borilgan.
5.
Paxta
va
poliefir
tolalarining
fizik-mexanik
xossalari
Paxta tolasi — tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lib, yuqori gigroskopiklik, yumshoqlik va
ekologik tozaligi bilan ajralib turadi. Biroq u nisbatan tez yirtiluvchi va qisqaruvchan
bo‘lishi mumkin. Poliefir (PES) tolasi esa yuqori mustahkamlik, elastiklik va namlikka
chidamlilikka ega. U kam ajraladi, uzilishga bardoshli va tez quriydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
124
ISSN:3030-3613
Aralashma nisbatlari bo‘yicha ko‘plab ilmiy izlanishlar natijasida quyidagi
nisbatlar optimal deb topilgan:
- 65% paxta / 35% PES — gigroskopiklik va mustahkamlik balanslangan
- 50% paxta / 50% PES — universal foydalanish uchun
- 35% paxta / 65% PES — texnik va sport matolar uchun
Tolalarning xossalari aralashganda bir-birining kamchiliklarini qoplaydi va
o‘zaro sinergiya hosil qiladi.
6. Texnologik jarayon bosqichlari
6.1. Aralash tolalarni tayyorlash.
Avvalo, paxta va PES tolalari alohida-alohida tozalanadi, zarraviy, changli va
qisqa tolalardan ajratiladi. So‘ngra avtomatlashtirilgan mikserlar yordamida aniq
nisbatda aralashtiriladi. Bu jarayonda homogenlikni ta'minlash muhimdir, chunki u
yakuniy ip sifati va bir jinslilik darajasiga bevosita ta’sir qiladi.
6.2. Tarash va birlamchi yigirish.
Aralash tolalar taraladi, zarralar yo‘qotiladi va tolalar chiziqli holga keltiriladi.
Bu jarayon "kard" va "komber" mashinalarida amalga oshiriladi. Keyingi bosqichda
roving (chigitli ip) olinadi.
6.3.Yakuniy yigirish.
Yigirishda zamonaviy texnologiyalar — “ring spinning”, “compact spinning” va
“open-end” usullari qo‘llaniladi. “Compact spinning” eng silliq va mustahkam ip
beradi. Bu bosqichda ip diametri, burama soni, zichlik kabi parametrlar nazorat
qilinadi.
6.4. Sifat nazorati va o‘ram.
Tayyor iplar maxsus laboratoriyalarda sinovdan o‘tkaziladi: uzilish kuchi,
namlikka chidamlilik, silliqlik darajasi, qoldiq tolalar miqdori baholanadi. Talabga
javob bergan iplar o‘ramlarga o‘raladi va keyingi bosqichlarga yuboriladi.
7. Aralash iplarning afzalliklari.
Fizik xususiyatlar: Mustahkamlik 20% gacha ortadi, elastiklik oshadi, mato
ustida kamroq tukchalanish kuzatiladi.
- Namlik nazorati: Paxtaning gigroskopikligi saqlanadi, ammo PES tufayli tez
qurish xossasi paydo bo‘ladi.
- Estetik va amaliy xossalar: Matolar shaklini saqlaydi, kam burushadi, silliq
yuzali
bo‘ladi.
- Iqtisodiy samaradorlik: PES paxtaga nisbatan arzon bo‘lgani sababli, aralash ipning
umumiy tannarxi past bo‘ladi. Bu esa mahsulot raqobatbardoshligini oshiradi.
8. Innovatsion yondashuvlar va istiqbollar.
Bugungi kunda ilg‘or korxonalar aralash tolalarni avtomatik nazorat qiluvchi
sun’iy intellektli tizimlardan foydalanmoqda. Shuningdek, ekologik PES tolalari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
125
ISSN:3030-3613
(masalan, qayta ishlangan plastik butilkalardan) bilan paxtani aralashtirish orqali yashil
texnologiyalar joriy etilmoqda.
Kelajakda paxta-PES aralash iplar asosida antibakterial, UV nuriga chidamli,
yong‘inga qarshi xususiyatlarga ega texnik matolar ishlab chiqarish imkoniyatlari
kengayadi.
Xulosa:
Paxta va poliefir tolalarini aralashtirib ip ishlab chiqarish zamonaviy
to‘qimachilik sanoatining eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biridir. Bu texnologiya
nafaqat mahsulot sifatini oshiradi, balki:
- Mahsulot tannarxini kamaytiradi;
- Ishlab chiqarishning ekologik xavfsizligini ta’minlaydi;
- Eksport salohiyatini kengaytiradi;
- Innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini beradi.
Paxta va poliefir tolalarini aralashtirib ip ishlab chiqarish yuqori sifat, past
tannarx
va
keng
foydalanish
imkoniyatlarini
ta’minlovchi
zamonaviy
texnologiyalardan biridir. Bu usul orqali to‘qimachilik sanoatida innovatsion
mahsulotlar ishlab chiqarish, eksport salohiyatini oshirish va ekologik barqarorlikka
erishish mumkin. Texnologiyaning takomillashuvi bilan birga, sifat nazorati va ilmiy
yondashuvlar asosida samaradorlik yanada ortadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov B. “Yigirish texnologiyasi va mexanizatsiyasi”, Toshkent, 2021.
2.
O‘zbekiston To‘qimachilik va Tikuvchilik Sanoati Assotsiatsiyasi ma’lumotlari.
3.
ISO 13934-1: Textiles — Tensile properties of fabrics.
4.
Sattarov J. “Paxta va sintetik tolalarning aralash xossalari”, Innovatsiya jurnali,
2022.
5.
Textile Research Journal, “Blended yarn performance: cotton-polyester”, 2023.
