T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
105
ISSN:3030-3613
SHAMOL ENERGETIKASI: MUQOBIL ENERGIYA MANBAI SIFATIDA
O‘ZBEKISTON IMKONIYATLARI VA RIVOJLANISH STRATEGIYALARI
Mohigul Tursunboy qizi
Qayta tiklanuvchi energiya manbaalari
va barqaror atrof-muhit fizikasi
mutaxasisligi boʻyicha magistr
E-MAIL:
yusupjonovaanvarjon4@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola O‘zbekistonning shamol energetikasi sohasidagi salohiyati va
uning mamlakatning barqaror energiya kelajagini ta'minlashdagi rolini kompleks tahlil
qiladi. Maqolada O‘zbekistonning boy shamol resurslari, ulardan samarali
foydalanishning iqtisodiy va ekologik afzalliklari, shuningdek, energiya xavfsizligini
mustahkamlashdagi ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda shamol energetikasini
rivojlantirishning global tendensiyalari bilan bir qatorda, O‘zbekistondagi mavjud
siyosiy, iqtisodiy va texnologik shart-sharoitlar ko'rib chiqilgan. Asosiy e'tibor shamol
elektr stansiyalarini qurish va ishlatish bo'yicha amaliy tajribalar, investitsiyalarni jalb
qilish mexanizmlari, qonunchilik bazasini takomillashtirish zarurati hamda ushbu
sohada kadrlar tayyorlashning ahamiyatiga qaratilgan.
Kalit so'zlar:
Shamol energetikasi, O‘zbekiston, muqobil energiya, qayta
tiklanuvchi energiya, barqaror rivojlanish, energiya xavfsizligi, yashil iqtisodiyot,
investitsiyalar, energiya samaradorligi.
KIRISH
Global miqyosda iqlim o'zgarishi, qazilma yoqilg'i zaxiralarining
cheklanganligi va energiya narxlarining o'zgaruvchanligi muqobil energiya
manbalariga, jumladan, shamol energetikasiga bo'lgan e'tiborni sezilarli darajada
oshirdi. An'anaviy energiya manbalariga qaramlik ko'plab davlatlar uchun ham
ekologik, ham iqtisodiy jihatdan jiddiy xavflarni keltirib chiqarmoqda. O‘zbekiston
kabi tez rivojlanayotgan davlatlarda esa energiya iste'molining oshishi va iqtisodiy
o'sish talablarini barqaror tarzda qondirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bu sharoitda
shamol energetikasi toza, cheksiz va mahalliy energiya manbai sifatida katta strategik
ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonning geografik joylashuvi va keng hududlarida
mavjud bo'lgan shamol resurslari mamlakatning qayta tiklanuvchi energiya
salohiyatini oshirish uchun noyob imkoniyatlar yaratadi.
So'nggi yillarda O‘zbekiston hukumati energiya samaradorligini oshirish va
qayta tiklanuvchi energiya manbalarini, xususan, quyosh va shamol energiyasini
rivojlantirishga qaratilgan qator muhim islohotlarni amalga oshirdi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
106
ISSN:3030-3613
Bu islohotlar mamlakatning energiya mustaqilligini mustahkamlash,
atmosferaga zararli chiqindilarni kamaytirish va "yashil" iqtisodiyotga o'tish
strategiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Shamol energetikasini rivojlantirish
O‘zbekistonning uglerod neytralligi maqsadlariga erishishida ham muhim rol o'ynaydi.
Ushbu maqola O‘zbekistonning shamol energetikasi sohasidagi mavjud
imkoniyatlarini chuqur tahlil qilish, uning rivojlanishini tezlashtirish uchun zarur
bo'lgan strategiyalarni aniqlash va mamlakatning energiya kelajagida shamol
energiyasining tutgan o'rnini baholashga qaratilgan
1
.
ASOSIY QISM
O‘zbekistonning shamol energetikasi salohiyati juda yuqori bo'lib, bu
mamlakatning barqaror energiya kelajagini qurishda muhim omil bo'lishi mumkin.
Mamlakatning keng cho'l va yarim cho'l hududlari, shuningdek, tog'li hududlarga yaqin
joylashgan tekisliklar shamol turbinalarini o'rnatish uchun qulay sharoitlarni taqdim
etadi
2
.
Xalqaro ekspertlar tomonidan o'tkazilgan baholashlarga ko'ra, O‘zbekistonning
shamol energetikasi bo'yicha umumiy texnik salohiyati minglab gigavatt (GW) ga
yetishi mumkin.
Jadval 1.
O‘zbekistonning ba'zi hududlarida shamol tezligi potensiali (o'rtacha
yillik)
3
Hudud
Shamol
Tezligi (m/s) (100
m balandlikda)
Potensial
(GW)
Izoh
Qoraqalpog'iston
(Uchquduq, Gazli atrofi)
7.5 - 9.0
Yuqori (20
GW gacha)
Keng
tekisliklar,
barqaror
shamollar
Navoiy
viloyati
(Zarafshon, Konimex)
7.0 - 8.5
Yuqori (15
GW gacha)
Cho'l
zonalari,
ochiq
maydonlar
1
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi — O‘zbekiston Respublikasining elektr energetika tarmog'ini
2030 yilgacha rivojlantirish kontsepsiyasi — Toshkent: O‘zbekiston Energetika vazirligi, 2020. — B. 15-25.
2
International Renewable Energy Agency (IRENA) — Renewable Capacity Statistics 2024 — Abu Dhabi:
IRENA, 2024. — B. 40-50.
3
Manba: Jahon banki va IRENA hisobotlari, mahalliy tadqiqotlar asosida tuzilgan ma'lumotlar. Potensial
qiymatlar taxminiydir va batafsil tadqiqotlarni talab qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
107
ISSN:3030-3613
Buxoro
viloyati
(Romitan, Qorako'l)
6.5 - 8.0
O'rta-
yuqori (10 GW
gacha)
Keng
ochiq hududlar
Surxondaryo
viloyati (Boysun, Qiziriq)
6.0 - 7.5
O'rta
(5
GW gacha)
Tog'oldi
va tekisliklar
Qashqadaryo
viloyati
(Dehqonobod,
Muborak)
6.0 - 7.0
O'rta
(5
GW gacha)
Keng
maydonlar
Jadvaldan ko'rinib turibdiki, O‘zbekistonning shimoli-g'arbiy va markaziy
qismlarida shamol tezligi shamol elektr stansiyalarini qurish uchun juda qulaydir.
Ayniqsa, Qoraqalpog'iston Respublikasi va Navoiy viloyatlarida yirik shamol
energetikasi loyihalarini amalga oshirish uchun katta imkoniyatlar mavjud.
O‘zbekistonning shamol energetikasi rivojlanishida quyidagi natijalar va
muhokamalar qayd etilishi lozim:
Hukumatning qo'llab-quvvatlashi va investitsiyalar: So'nggi yillarda
O‘zbekiston hukumati qayta tiklanuvchi energiya manbalariga katta e'tibor
qaratmoqda. 2020 yilda "O‘zbekiston Respublikasining elektr energetika tarmog'ini
2030 yilgacha rivojlantirish kontsepsiyasi" qabul qilindi, unda 2030 yilga kelib qayta
tiklanuvchi energiya manbalari ulushini jami elektr energiyasi ishlab chiqarishda 25%
gacha oshirish ko'zda tutilgan bo'lib, buning katta qismi shamol va quyosh energiyasi
hissasiga to'g'ri keladi. Ushbu maqsadlarga erishish uchun xalqaro moliyaviy institutlar
va xorijiy kompaniyalar tomonidan yirik investitsiyalar jalb qilinmoqda. Masalan,
Birlashgan Arab Amirliklarining Masdar kompaniyasi tomonidan Navoiy viloyatida
500 MVt quvvatga ega shamol elektr stansiyasi (SES) loyihasi amalga oshirilmoqda.
Bu Markaziy Osiyodagi eng yirik shamol elektr stansiyalaridan biri bo'lishi
kutilmoqda.
Iqtisodiy foydalar va ish o'rinlari: Shamol energetikasi loyihalari nafaqat
energiya ta'minotini diversifikatsiya qiladi, balki mahalliy iqtisodiyotga ham sezilarli
ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Bu loyihalar yangi ish o'rinlarini yaratish, mahalliy xomashyo
va materiallardan foydalanish, shuningdek, texnologik transferni ta'minlash orqali
mintaqaviy rivojlanishga hissa qo'shadi. Xususan, qurilish, ekspluatatsiya va texnik
xizmat ko'rsatish jarayonlarida minglab mutaxassislar jalb qilinadi.
XULOSA
O‘zbekistonda shamol energetikasini rivojlantirish mamlakatning energiya
xavfsizligini mustahkamlash, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish va ekologik
barqarorlikni ta'minlash uchun strategik ahamiyatga ega bo'lgan yo'nalish hisoblanadi.
Ushbu tadqiqot shuni ko'rsatdiki, O‘zbekiston shamol resurslarining katta salohiyatiga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_5-to’plam_Iyun-2025
108
ISSN:3030-3613
ega bo'lib, bu resurslar zamonaviy texnologiyalar va maqsadli investitsiyalar orqali
samarali ishlatilishi mumkin. Shamol tezligi bo'yicha yuqori ko'rsatkichlarga ega
bo'lgan Qoraqalpog'iston, Navoiy va Buxoro viloyatlari yirik shamol elektr stansiyalari
qurish uchun eng qulay hududlar bo'lib, ular mamlakatning energiya aralashmasida
shamol energiyasining ulushini sezilarli darajada oshirish imkoniyatini beradi.
Shamol energetikasi loyihalarining kengayishi O‘zbekiston iqtisodiyotiga bir
qator ijobiy ta'sirlarni ko'rsatadi. Birinchidan, bu energiya manbai qazilma
yoqilg'ilarga bo'lgan qaramlikni kamaytiradi, bu esa global energiya bozoridagi narxlar
o'zgaruvchanligidan himoya qiladi va mamlakatning energiya mustaqilligini oshiradi.
Ikkinchidan, shamol energetikasi sektori yangi ish o'rinlarini yaratishda katta
salohiyatga ega. Turbinalarni ishlab chiqarish, o'rnatish, texnik xizmat ko'rsatish va
tadqiqot-ishlanma faoliyatlari kabi yo'nalishlarda malakali kadrlar talab etiladi, bu esa
aholi bandligini ta'minlashga va mahalliy ishchi kuchining malakasini oshirishga
xizmat qiladi. Uchinchidan, yirik xorijiy investitsiyalarning jalb qilinishi texnologik
transferni ta'minlaydi, bu esa mahalliy sanoatni rivojlantirishga va innovatsion
texnologiyalarni joriy etishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonning shamol energetikasi salohiyati
mamlakatning barqaror energiya kelajagini shakllantirishda muhim strategik ustun
vazifasini o'taydi. Hukumatning ushbu yo'nalishdagi sa'y-harakatlari, xalqaro
hamkorlik va texnologik innovatsiyalarning joriy etilishi bilan O‘zbekiston yaqin
kelajakda shamol energetikasi bo'yicha mintaqaviy yetakchilardan biriga aylanishi va
shu orqali milliy iqtisodiyotni "yashil" yo'nalishda rivojlantirishga katta hissa qo'shishi
mumkin. Bu esa nafaqat iqtisodiy o'sishni, balki ekologik farovonlikni ham
ta'minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Gipe, Paul — Wind Energy Comes of Age — New York: John Wiley & Sons, 1995. —
B. 65-98.
2.
Twidell, John; Weir, Tony — Renewable Energy Resources — Third Edition — London:
Routledge, 2015. — B. 210-245.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi — O‘zbekiston Respublikasining elektr
energetika tarmog'ini 2030 yilgacha rivojlantirish kontsepsiyasi — Toshkent: O‘zbekiston
Energetika vazirligi, 2020. — B. 15-25.
4.
International Renewable Energy Agency (IRENA) — Renewable Capacity Statistics 2024
— Abu Dhabi: IRENA, 2024. — B. 40-50.
5.
World Bank — Uzbekistan: Renewable Energy Assessment — Washington D.C.: World
Bank, 2020. — B. 30-45.
