T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
33
ISSN:3030-3613
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA TUSHUNCHASI VA UNI DARS
JARAYONIDA QO‘LLASH MEXANIZMLARI
Axmedova Kamuna Muxammadxodjayevna
Qo‘qon davlat universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada pedagogik texnologiya tushunchasi va uni dars
jarayonida qo‘llash mexanizmlari hususida ayrim fikr-mulohazalar bayon etilgan.
Shuningdek maqolada pedagogik texnologiya tushunchasining tarixiy ildizlari,
mualliflarning unga bergan ta’riflari keltirilgan bo‘lib, ushbu fikrlar asosida yakuniy
mulohazalar yoritilgan.
Kalit so‘zlar.
Pedagogik texnologiya, ta’lim, jarayon, rivojlanish, yuksalish,
qiziqarli dars, maqsad, ta’lim oluvchi.
ПОНЯТИЕ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ТЕХНОЛОГИИ И МЕХАНИЗМЫ ЕЕ
ПРИМЕНЕНИЯ В ПРОЦЕССЕ УРОКА
Абстрактный.
В данной статье представлены некоторые мнения о
понятии педагогической технологии и механизмах ее применения в ходе урока. В
статье также представлены исторические корни понятия педагогической
технологии, определения, данные ему авторами, и на основе этих мыслей
выделены итоговые комментарии.
Ключевые слова.
Педагогическая технология, образование, процесс,
развитие, рост, интересный урок, цель, обучающийся.
THE CONCEPT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AND MECHANISMS
OF ITS APPLICATION IN THE LESSON PROCESS.
Abstract.
This article presents some opinions on the concept of pedagogical
technology and the mechanisms of its application in the course of the lesson. The article
also presents the historical roots of the concept of pedagogic technology, the definitions
given to it by the authors, and based on these thoughts, the final comments are
highlighted.
Keywords.
Pedagogical technology, education, process, development, growth,
interesting lesson, goal, learner
Kirish.
Ta’lim - tarbiya mazmuni, maqsad va vazifalari davrlar o‘tishi bilan
kengayib borishi natijasida uning shakl va usullari ham takomillashib bormoqda.
Hozirda inson faoliyatining asosiy yo‘nalishlari ulardan ko‘zda tutilgan maqsadlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
34
ISSN:3030-3613
to‘liq amalga oshirish imkoniyatini beruvchi yaxlit tizimlar, ya’ni texnologiyalarga
aylanib bormoqda. Xuddi shu kabi ta’lim-tarbiya sohasida ham so‘nggi yillarda
pedagogik texnologiya amal qila boshladi. Pedagogik texnologiya tushunchasi ta’lim-
tarbiya amaliyotini rivojlantirish ehtiyojlari asosida kelib chiqqan va hozirda
pedagogika, psixologiya fanlarida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan keng ko‘lamli serqirra
tushunchadir. Pedagogik texnologiyada ishlab chiqarish sohalaridagi turli
texnologiyalardan farqli ravishda ishlov beriladigan material o‘quvchi (ta’lim oluvchi)
ning aqliy, ruhiy, axloqiy sifatlari bo‘lib, ularga o‘qituvchi, tarbiyachi tamonidan
ma’lum maqsadlarga erishish yo‘lida har turli ta’sirlar o‘tkaziladi.
Tahlil va natijalar.
Pedagogik texnologiya tushunchasi dastlab XX asrning
o‘rtalarida AQSHda paydo bo‘lib, 1940-50 yillar o‘rtasigacha «Ta’lim texnologiyasi»
deb yuritilib kelgan va bu ibora texnika vositalaridan foydalanib o‘qitishga nisbatan
qo‘llanilgan. 50-60-yillarda programmalashtirilgan ta’lim nazarda tutilgan, 70-yillarda
«pedagogik texnologiya» iborasi qo‘llanilib u avvaldan loyihalashtirilgan va aniq
belgilangan maqsadlarga erishishni kafolatlovchi o‘quv jarayonini bildirgan. 1979-
yilda AQSHning Pedagogik kommunikatsiyalar va texnologiyalar assotsiatsiyasi
tomonidan Pedagogik texnologiyani kompleks, integrativ jarayon deb asoslangan va
80-yillarning boshidan esa pedagogik texnologiya deb ta’limning kompyuterli va
axborot texnologiyalarini yaratishga aytilgan. Hozirda bu tushunchaga quyidagi turli
ta’riflar berilgan:
Texnologiya –
biror ishda, san’atda, mahoratda qo‘llaniladigan usullar, yo‘llar
yig‘indisi. (Izohli lug‘at).
Texnologiya –
ishlov berish, ahvolni o‘zgartirish san’ati, mahorati, qobiliyati
metodlar yig‘indisi. (V.M.Shepel).
Pedagogik texnologiya –
Bu o‘qituvchi (tarbiyachi)ning o‘qitish (tarbiya)
vositalari yordamidao‘quvchi (talaba) larga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta’sir
ko‘rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan shaxs sifatlarini
shakllantirish jarayondir. (N.Saydaxmedov).
Pedagogik texnologiya
– o‘qitishning, ta’limning shakllari, metodlari, usullari,
yo‘llari, tarbiyaviy vositalarning maxsus yig‘indisi va komponovkasi (joylashuvi)ni
belgilovchi psixologik tartiblar (ustanovka)lar majmuasi;u pedagogik jarayonning
tashkiliy-uslubiy vositalaridan iborat ( B.T.Lixachev).
Pedagogik texnologiya –
texnika resurslari, odamlar va ularning o‘zaro ta’sirini
hisobga olgan holda ta’lim shakllarini optimallshtirish vazifasini qo‘yuvchi o‘qitish va
bilimlarni o‘zlashtirishning hamma jarayonlarini yaratish, qo‘llash va aniqlashning
tizimli metodi. (YUNESKO).
Pedagogik texnologiya –
bu o‘qitishga o‘ziga xos yangicha (innovatsion)
yondashuvdir. U pedagogikadagi ijtimoiy-muhandislik tafakkurining ifodalanishi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
35
ISSN:3030-3613
texnokratik ilmiy ongning pedagogika sohasiga ko‘chirilgan tasviri, ta’lim
jarayonining muayyan standartlashuvi hisoblanadi.( B.L.Farberman)
Ushbu aytilganlar asosida pedagogik texnologiyaning quyidagi eng qisqa va
umumlashtirilgan ta’rifini keltirishimiz mumkin:
“
Pedagogik texnologiya –
barkamol insonni shakllantirish faoliyati”.
Shu bilan birga pedagogik texnologiyaning keng ko‘lamli, serqirra tushuncha
ekanligini hisobga olgan holda uning quyidagi yana bir nechta ta’riflarini keltirishimiz
mumkin.
Pedagogik texnologiya –
axborotlarni o‘zlashtirish, ulardan amalda
foydalanish, ulardagi yangi ma’no-mazmunlarni hamda axborotlar orasidagi turli
bog‘liqliklarni ochish orqali yangi axborotlar yaratishga o‘rgatish jarayonidan iborat.
Pedagogik texnologiya –
bu o‘z oldiga ta’lim shakllarini optimallashtirish
vazifasini qo‘yuvchi, butun o‘qitish va bilimlarni o‘zlashtirish jarayonini texnik
resurslar va odamlarning o‘zaro munosabatlarini hisobga olgan holda yaratish, qo‘llash
va aniqlashning tizimli metodidir.
Pedagogik texnologiyalar uzluksiz ta’lim turlari, ta’lim sohalari hamda ayrim
belgilari bo‘yicha turlarga ajratiladi
Uzluksiz ta’lim turlari bo‘yicha maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim,
tayanch ta’lim, maktabdan tashqari-qo‘shimcha ta’lim, o‘rta maxsus, kasb-hunar
ta’limi, oliy ta’lim, qayta tayyorlash va malaka oshirish ta’limi pedagogik
texnologiyalariga bo‘linadi. Shu bilan birga, ta’lim sohalari bo‘yicha ona tli, xorijiy
tillar, adabiyot, ijtimoiy, tabiiy, aniq fanlar, san’at, sport, texnika, texnologiya, amalaiy
fanlar, kasb-hunarlar, maxsus ta’lim pedagogik texnologiyalari mavjud.
Hozirda mavjud bo‘lgan pedagogik texnologiyalarni bir qancha belgilariga qarab
turlarga ajratiladi. Bu belgilar haqida gapirishdan oldin shuni eslatib o‘tishimiz
kerakki, pedagogik texnologiya doimo kompleks xarakterga ega bo‘lib, u faqat
bittagina omildan, metoddan, tamoildan foydalanmaydi. Ya’ni quyida keltiriladigan
turlarigagina xos bo‘lgan monotexnologiyalar aslida mavjud emas.
Lekin har bir pedagogik texnologiyada asosiy e’tibor ta’lim jarayonining u yoki bu
tomoniga qaratilishi natijasida ularni shu belgilari bo‘yicha turlarga ajratiladi.
Bilish faoliyatini boshqarish bo‘yicha pedagogik texnologiyalar turlari:
o
Klassik ma’ruza;
o
Texnika vositalari yordamida o‘qitish;
o
Maslahatchilik tizimi;
o
Darslik bo‘yicha o‘qitish;
o
Kichik guruhlar tizimi;
o
Kompyuter yordamida o‘qitish;
o
Repetitorlik tizimi;
o
Dasturlashtiriladigan boshqaruv.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
36
ISSN:3030-3613
Pedagogik texnologiya bilan metodika orasidagi farq
Hozirgi kunda pedagogik texnologiya haqidagi aniq tushuncha va tasavvurlar
birmuncha kamligi tufayli, uni xususiy metodikalar bilan deyarli tenglashtirish hollari
uchraydi. Aslida esa ular orasida jiddiy farqlar mavjud bo‘lib, quyida ular haqida
qisqacha bayon qilinadi.
Pedagogik texnologiya –
o‘quvchini mustaqil o‘qishga, bilim olishga,
fikrlashga o‘rgatishni kafolatlaydigan jarayondir.
Metodika –
o‘qituvchining bilimi, ko‘nikmasi mahorati, shaxsiy sifatlari,
temperamentiga bog‘liq bo‘lib, ma’lum shaxs o‘qituvchi uchun qulay bo‘lgan o‘qitish
usullari va yo‘llari majmuadir. U alohida metodikalarga ajratiladi.
Pedagogika fani ma’lum o‘quv fanlarini o‘qitish qonuniyatlarini tadqiq qiladi.
Masalan, tillar metodikasi, arifmetika metodikasi va shu kabilar.
Pedagogik texnologiyaning yo‘nalishlari ko‘p bo‘lib, ulardan ayrimlari
quyidagilar:
Hozirgi an’anaviy ta’lim
. XVII asrda Ya.A.Komenskiyning didaktik
tamoyillari asosida shakllanib, hozirda dunyodagi maktablarda eng ko‘p
qo‘llanayotgan sinf-dars tizimidan iborat. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosan
shu tizimni turli yo‘nalishlarda takomillashtirish maqsadlarida yaratilib, hozirda turli
yo‘nalishlarda rivojlanmoqda.
Pedagogik jarayonni takomillashtirish, uni o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirishga
asoslangan
pedagogik
texnologiyalar:
hamkorlik
pedagogikasi,
ta’limning
insonparvarlikka asoslangan texnologiyasi va boshqalar.
O‘quvchi faoliyatini faollashtirish va jadallashtirish
asosidagi pedagogik
texnologiyalar. Muammoli ta’lim, o‘yinlar, tayanch signallar konspektlari
texnologiyalari va boshqalar.
Pedagogik texnologiyaning asosiy yo‘nalishlari hozirgi an’anaviy ta’limni turli
yo‘nalishlarda takomillashtirish maqsadlarida yaratilib, hozirda rivojlanib bormoqda.
Turli fan o‘qituvchilari tomonidan har bir o‘quv fanining asosiy xususiyati,
mazmunining tarkibi, amaliy, nazariy qismlarining nisbatiga muvofiq ravishda eng
qulay pedagogik texnologiyalarning empirik, kognitiv, evristik, kreativ, inversion,
integrativ ,adaptiv, inklyuziv va boshqa yo‘nalishlarini to‘g‘ri tanlash jiddiy
ahamiyatga ega.
Xulosa.
“Pedagogik texnologiya” tushunchasi xususiy fanlar va mahalliy
darajalardagi o‘qitish metodikalari tushunchasu bilan mos keladigan hollar xususiy
darajadagi pedagogik texnologiyalarga tegishli. Ular orasida faqat asosiy e’tiborni
nimaga qaratilishida farqlar mavjud.
Texnologiyalarda
ko‘proq
prossesual,
miqdoriy
va
hisob-
kitob komponentlari ifodalansa, metodikalarda maqsad, mazmun, sifat va variantli
yo‘naltiruvchi tomonlari ko‘proq ifodalanadi.Texnologiya metodikalardan o‘zining
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
37
ISSN:3030-3613
qayta tiklanuvchanligi, natijalarining turg‘unligi, ko‘plab “agar”lar (agar o‘qituvchi
iste’dodli, agar bolalar qobiliyatli bo‘lsa, agar yaxshi ota-onalar bo‘lsa….) yo‘qligi
bilan farq qiladi. Ya’ni texnologiya tegishli tayyorgarlikka ega bo‘lgan hamma
mutaxasislar tomonidan qayta tiklash va qo‘llash mumkinligi bilan juda ham individual
bo‘lgan metoddan farq qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘G‘Li, U. I. M. (2022). PEDAGOGIK TA’LIM JARAYONIDA BO‘LAJAK
O‘QITUVCHILARDA TARIXIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHNING
AMALIY-TEXNOLOGIK TIZIMI. Ta’lim fidoyilari, 13(7), 186-193.
2.
Усмоналиев, И. (2022). Bo ‘lajak o ‘qituvchilar kasbiy kompetensiyasini tarixiy
tafakkur asosida takomillashtirish zarurati va muammoning amaliyotdagi holati.
Общество и инновации, 3(5/S), 132-141.
3.
Murodjon o‘g‘li, U. I. (2022). BO ‘LAJAK O‘QITUVCHILAR KASBIY
KOMPETENSIYASINI
TARIXIY
TAFAKKUR
ASOSIDA
TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI VA BUGUNGI KUNDAGI
ZARURATI. JOURNAL OF
INNOVATIONS
IN
SCIENTIFIC
AND
EDUCATIONAL RESEARCH, 5(4), 498-502.
