T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
17
ISSN:3030-3613
TEZKOR VA TO‘G‘RI AXBOROT — JURNALISTNING ENG MUHIM
VAZIFASI
Abdiyeva Sarvinoz Shoyimovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jurnalistikaning asosiy prinsiplaridan biri —
axborotning to‘g‘riligi va tezkorligi masalasi chuqur tahlil qilinadi. Bugungi axborot
jamiyatida tezlik va aniqlik omillari o‘zaro bog‘liq holda jurnalist kasbining asosiy
mezonlariga aylangan. Maqolada to‘g‘ri axborot yetkazish bilan birga tezkorlikka
intilish o‘rtasidagi muvozanat, bu ikki omilning zamonaviy ommaviy axborot
vositalaridagi aks etishi, shuningdek, noto‘g‘ri va tekshirilmagan xabarlarning ijtimoiy
ongga salbiy ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda jurnalist kasbining axloqiy-me’yoriy
mezonlari, faktni tekshirish tamoyillari, feyk axborot tahdidi va axborot
madaniyatining ahamiyati haqida ham fikr yuritiladi. Maqola so‘ngida tezlikka emas,
haqiqatga asoslangan jurnalistika muhimligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
Jurnalistika, axborot, tezkorlik, aniqlik, haqiqat, xolislik,
ommaviy axborot vositalari, feyk yangiliklar, axborot madaniyati, kasbiy mas’uliyat.
Zamonaviy jamiyatda axborot oqimi misli ko‘rilmagan darajada tezlashdi.
Kuniga millionlab xabarlar, tahlillar, postlar va videoxabarlar internet tarmog‘i orqali
keng auditoriyaga tarqalmoqda. Shu fon ostida jurnalist kasbi har qachongidan ko‘ra
muhimroq va mas’uliyatliroq bo‘lib bormoqda. Chunki har bir xabar, har bir sarlavha,
har bir fakt insonlarning fikri, kayfiyati, qarorlari va harakatlariga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli jurnalist nafaqat axborotni yetkazuvchi, balki uni to‘g‘ri, xolis
va ayni paytda tezkor ravishda taqdim etuvchi mutaxassis sifatida shakllanishi kerak.
Jurnalistikada “tezkorlik” va “haqiqat” tushunchalari bir-biriga zid emas,
aksincha — bir-birini to‘ldiruvchi prinsiplar hisoblanadi. Ammo zamonaviy raqamli
jurnalistika sharoitida bu ikki tamoyil o‘rtasidagi nozik chiziq ko‘pincha buzilmoqda.
Reyting ortidan quvish, ijtimoiy tarmoqlardagi raqobat, birinchi bo‘lishga urinish —
bularning barchasi ayrim jurnalistlarni tekshirilmagan, noto‘liq yoki yolg‘on
axborotlarni tarqatishga undamoqda. Bu esa nafaqat kasb obro‘siga, balki butun
jamiyat axborot madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shunday bir sharoitda “avvalo – haqiqat, keyin – tezlik” tamoyiliga sodiq qolish
jurnalistning kasbiy va axloqiy burchidir. Haqiqatga asoslangan tezkor jurnalistika –
bu nafaqat axborot tarqatish, balki ishonch, mas’uliyat va ijtimoiy ongni shakllantirish
deganidir. Jurnalist zamon bilan hamnafas bo‘lishi, ammo voqelikdan ilgari ketmasligi
kerak. Maqolada aynan shu muhim vazifalar, ya’ni to‘g‘ri va tezkor axborotning
ahamiyati, jurnalist mas’uliyati, axborot ishonchliligi, fakt tekshiruvi va
jamoatchilikka ta’siri atroflicha ochib beriladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
18
ISSN:3030-3613
Bugungi globallashgan va raqamlashtirilgan dunyoda jurnalistikaning
mas’uliyati tobora ortib bormoqda. Axborot maydoni misli ko‘rilmagan tezlikda
kengaymoqda, insonlar bir vaqtning o‘zida turli manbalar orqali yuzlab xabarlarni
iste’mol qilishmoqda. Bunday sharoitda jurnalistning eng muhim vazifasi — bu
axborotni tezkorlik bilan, ammo haqiqat va aniqlikni saqlagan holda taqdim etishdir.
Zero, axborot tez yetkazilgan bo‘lishi mumkin, lekin u noto‘g‘ri bo‘lsa, jamiyatda
ishonchsizlik, tushkunlik, hatto ijtimoiy ziddiyatlarni keltirib chiqarishi hech gap emas.
Jurnalistika sohasida “birinchi bo‘lish” istagi doimo mavjud bo‘lgan. Ammo bu
istak, ba’zida asosiy tamoyillar — fakt tekshirish, xolislik va aniqlikni chetlab o‘tishga
olib kelmoqda. Bu ayniqsa ijtimoiy tarmoqlar, blogerlik, tez yangilanadigan internet
nashrlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ko‘p hollarda shov-shuvli sarlavha ortidan
quvish, reyting uchun kurashish, “trend” bo‘lishga intilish jurnalistni professional
burchidan chalg‘itadi. Ammo haqiqatga asoslanmagan tezkorlik — bu shunchaki
yolg‘onning erta yetib kelishidir. Bunday yondashuv jurnalistikaga emas,
manipulyatsiyaga xizmat qiladi.
Jurnalist, eng avvalo, axborotni kimga, nima uchun va qanday ta’sir bilan
yetkazishini chuqur anglab yetishi kerak. U axborot vositasining egasi emas, balki uni
jamiyat manfaati yo‘lida saralab, tanlab, baholab ommaga taqdim etuvchi mas’ul
mutaxassisdir. Shu boisdan jurnalist har bir axborotni uzatishdan oldin, uning
manbasini tekshirishi, boshqa ishonchli manbalar bilan taqqoslashi, iloji bo‘lsa,
birlamchi faktlar asosida o‘z xulosasini shakllantirishi lozim. Bu jarayonda tezlik
muhim, biroq u hech qachon to‘g‘rilik tamoyilidan ustun turmasligi kerak. “Avval —
aniqlik, keyin — tezlik” degan yondashuv zamonaviy jurnalistikaning poydevori
bo‘lishi zarur.
Bugungi real voqelikda yolg‘on axborotlar, feyk yangiliklar, noto‘g‘ri tarjimalar
va manipulyativ kontentlar global muammoga aylangan. Dezinformatsiya vositalari
shunchalik ko‘paydiki, ularni faqat texnik bilim emas, balki axborot madaniyati,
tahliliy tafakkur va jurnalistik mas’uliyat orqali yengish mumkin. Aynan mana shu
nuqtada haqiqatparast, tezkor va sinchkov jurnalistlarning roli beqiyos bo‘lib chiqadi.
Chunki ular yolg‘on va haqiqat o‘rtasidagi chiziqni ajratib bera oladigan, jamiyatga
ishonch va xotirjamlik olib kiradigan axborot “filtriga” aylanishlari lozim.
Jurnalistika nafaqat axborot tarqatish vositasi, balki ijtimoiy ongni
shakllantirish, odamlarda haqiqatga intilish, xolis fikrlash, fikrlar xilma-xilligini
hurmat qilish kabi fazilatlarni targ‘ib etadigan kuchdir. Shuning uchun ham jurnalistlar
o‘z kasblarini nafaqat daromad manbai, balki jamiyat oldidagi axloqiy burch sifatida
qabul qilishlari lozim. Axborotdan foydalanishda odil va mas’uliyatli bo‘lgan
jurnalistlargina bugungi axborot jamiyatida hal qiluvchi rolni o‘ynay oladi.
Xulosa qilib aytganda, jurnalistikaning yuragi — bu haqiqat. Uning harakati —
bu tezlik. Ammo yuraksiz harakat — maqsadsiz yugurishga o‘xshaydi. Shuning uchun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
19
ISSN:3030-3613
jurnalist har bir axborot orqali haqiqatni tez va xolis yetkazishga intilishi kerak. Bu
yo‘ldagi asosiy mezonlar — aniqlik, xolislik, mas’uliyat va professional yondashuvdir.
Jamiyat ishonchini qozongan jurnalist — bu faqat o‘z kasbini emas, balki butun
ijtimoiy barqarorlikni himoya qilayotgan shaxsdir. Ana shundagina jurnalistika
chinakam demokratik jamiyatning tayanch institutiga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Qodirov, B. (2019). Zamonaviy jurnalistika nazariyasi va amaliyoti. Toshkent:
O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiya universiteti nashriyoti.
2.
To‘xtayev, A. (2020). “Axborotning aniqligi va jurnalist mas’uliyati”. // Ommaviy
axborot vositalari va axloqiy mezonlar, №3, 45–51-betlar.
3.
McNair, B. (2017). An Introduction to Political Communication. 6th ed. London:
Routledge.
4.
Kovach, B. & Rosenstiel, T. (2007). The Elements of Journalism: What
Newspeople Should Know and the Public Should Expect. New York: Three Rivers
Press.
5.
UNESCO. (2020). Journalism, fake news and disinformation: A handbook for
journalism education and training. Paris: UNESCO Publishing.
6.
Normatov, R. (2022). “Axborot madaniyati va jurnalistikaning mas’uliyati”. //
O‘zbekiston jurnalistikasi: nazariya va amaliyot, №1, 33–38-betlar.
7.
Reuters Institute for the Study of Journalism. (2023). Digital News Report 2023.
University of Oxford.
8.
Xudoyberganov, Q. (2021). Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va OAV.
Toshkent: Fan va texnologiya.
9.
Turaqulov, A. (2022). “Tezkorlik va haqiqat jurnalistikada: muvozanat izlab”. //
Media va jamiyat, №2, 22–29-betlar.
10.
Gillmor, D. (2006). We the Media: Grassroots Journalism by the People, for the
People. Sebastopol: O’Reilly Media.
