T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
213
ISSN:3030-3613
EKOLOGIK OMILLAR TA’SIRIDA ORGAN TO’QIMALARNING
FUNKSIONAL HOLATI
Berdimurodova Shaxzoda Yodgor qizi
Toshkent davlat tibbiyot universiteti
talabasi
Annotastiya.
Mazkur maqola ekologik omillarni tirik organizmning funsional
xolatiga ta’siri to’q’risida ma’lumotlar beradi. Atrof muxitda maqsadli ishlatildagan
insektisidlar tirik organizmning ximoya to’siq’iga o’ziga xos ta’sir qiladi.
Zaiflashagan immun tizimi bunday xujumlarga javob bera olmasligi natijasida turli
kasalliklarning rivojlanishi kuzatiladi. Chunki barcha abiotik omillar toksikologik
ta'sir usullariga ega. Shunday ta’sirotlarni bartaraf etish uchun sanitariya gigiena
tekshiruvlarni muntazam yo’lga qo’yish kerak.
Kalit so’zlar:
Ekologiya, toksikologiya, abiotik omillar, insektisid, pestisid, oq’ir
metallar, funkstiya, adaptiv, himoya, immun tizimi, sanitariya, gigiena,
fozalon, sink,
kobalt, а
llergiya.
Аннотация.
В статье представлены сведения о влиянии факторов
окружающей среды на функциональное состояние живого организма.
Инсектициды, применяемые целенаправленно в окружающей среде, оказывают
специфическое воздействие на защитный барьер живого организма. В
результате ослабления иммунитета и неспособности организма реагировать
на подобные воздействия развиваются различные заболевания. Поскольку все
абиотические факторы оказывают токсикологическое воздействие. Для
устранения такого воздействия необходимо регулярно проводить санитарно-
гигиенические обследования.
Ключевые слова:
Экология, токсикология, абиотические факторы,
инсектицид, пестицид, тяжёлые металлы, функция, адаптив, защита,
иммунная система, санитария, гигиена, фозалон, цинк, кобальт, аллергия.
Abstract.
The article presents information on the influence of environmental
factors on the functional state of a living organism. Insecticides used purposefully in
the environment have a specific effect on the protective barrier of a living organism. A
weakened system reacts to such impacts with changes that lead to the development of
various production processes. After all, any abiotic poisoning has toxicological
consequences. Therefore, it is necessary to regularly carry out sanitary and hygienic
work to eliminate such consequences.
Keywords:
Ecology, toxicology, abiotic factors, insecticide, pesticide, heavy
metals, function, adaptive, protection, immune system, sanitation, hygiene, phosalone,
zinc, cobalt, allergy.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
214
ISSN:3030-3613
Atrof muxit bilan boq’liq ekologik omillar, hamda turli xil mikroorganizmlar
stress omillari sifatida tuq’ma va adaptiv immun tizimining tabiiy ximoya vazifasini
ingibirlaydi. Bu esa tirik organizmda turli xil kasalliklarni rivojlanishiga fundament
bo’ladi.
Adabiyotlarda maqsadli ishlatiladigan insektisidlar, pestisidlar, oq’ir
metallarning me’yordan ortiq qo’llanilshi birinchi navbatda immunitet tizimiga turli
xil yo’llar orqali ta'sir ko’rsatishi keng yoritilgan. Masalan fozalon, sink, kobalt,
kadmiy va boshqalarni misol keltirish mumkin. Keltirilganlardan ayrimlarining ta’siri
bilan bir qatorda kasallikning kechish jarayonlari ham aniqlangan. Masalan,
kasallangan
organ-to’qimalarning o’z-o’zini ximoya funksiyasi turli antikorlar
yordamida bir oy ayrimlarida esa ikki oydan keyin tiklangan.
Abiotik omillarning immun tizimiga ta'sir darajasi, kimyoviy birikmalar bilan
ham belgilanadi. Bunda immun tizimi ximoya funksiyasiga qilingan xujumlar sabab,
yuqumli jarayonlarning rivojlanishiga ham sabab bo’lishi mumkin. Bu esa ximoya
tizimi bilan kasallik qo’zq’atuvchilar orasida boq’liqlik borligini belgilaydi.
Xozirda ikkilamchi immunologik tanqislik 80-90% hollarda abiotik omillar va
yuqumli
kasalliklar
sindromi
sifatida
tan
olinmoqda.
Shunday
omillar
kuzatilganlarning immun tizimini dinamik monitoring qilish jarayonida qo’yidagi
jarayonlar ma’lum bo’lgan: laborator tekshiruvlarda immunoglobulinlar A ning
me’yordan ko’payishi kuzatilgan; immunoglobulinlarning barcha bosqichlarida klinik
ko’rinishlar sezilmagan; barcha immunoglobulinlarning me’yordan kamayishi va
ortishi kuzatilgan; T-yordamchi limfotsitlar kamaygan va x.z.
Fоzаlon va shu kabilar bilan aloqada bo’lganlarda allergik
kasalliklar muntazam
kuzatilgan.
Pestitsidlar organ-to’qimalarda oksidlovchi stress, mitoxondriyal o’zgarishlar,
membranlarning o’tkazuvchanligi va boshqa parametrlariga ta’sir etib, immun
tizimiga boq’liq bo’lgan turli kasalliklarni keltirib chiqaradishi mumkin. Chunki
barcha ekologik omillar toksikologik ta'sir usullariga ega.
Adabiyotlarda fozalon, atrazin, organofofor birikmalari, karbamatlar va
piretroidlar kabi pestitsidlar apoptoz yoki hujayra funkstiyalariga to’sqinlik qilish
xususiyatiga ega ekanligi keng berilgan. Bu o’z navbatida, immun tizimi
hujayralarining o’ziga xos immunologik funksiyalariga xujum qilish orqali,
leykotsitlarning omon qolishi va o’sishiga to’sqinlik qilishi mumkin. Ko’rib o’tilganlar
asosida aytish mumkin, pestitsidlarning o’ziga xos immun tizimi hujayralariga
nisbatan immunotoksikligini ko’rsatadi. Bunga ishonch xosil qilish uchun, organizmga
barcha abiotik omillarning turlarini umum tizmiga toksik ta’sirini isbotlash kerak. Shu
maqsadga oid ma'lumotlarni to’plash va chuqur tahlil qilish kerak.
Immunitet tizimi - bu oq qon hujayralari, qondagi limfotsitlar, limfa tugunlari,
suyak iligi va taloqning to’plami bo’lib, ular tanani mikroblar hujumidan, hamda,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
215
ISSN:3030-3613
abiotik omillardan himoya qiladi. Adabiyotlarda immun tizimi funksiyasi bilan boq’liq
ko’pchilik kasalliklar nafas yo’llari va ovqat hazm qilish yo’llarida kuzatilganligi
isbotlangan. Immun tizimi ximoya funkstiyasining ishdan chiqishi, tirik organ-
to’qimalarning turli ekologik faktorlaga nisbatan sezuvchanligini kuchaytiradi. Bu esa
tananing faoliyatiga salbiy ta’sir qilib, natijada bir qancha tashqi ta'sirlarni keltirib
chiqaradi. Bunda tananing zaiflashishi bilan boq’lik patogenlarning ham organizmga
tushish ehtimoli kuchayadi.
Abiotik omillarga qarshi tirik organizmning ekologik stressga javob berishi
uchun immun tizimi funksiyalarini mustahkamlash choralarini izlash kerak. Buning
uchun energiya resurslarini qayta taqsimlash kerak bo’ladi. Turli insektisidlardan
to’q’ri foydalanish uchun ishlab chiqilgan dasturlarga amal qilish kerak. Sanitariya
gigiena tekshiruvlarni muntazam yo’lga qo’yish kerak, lozim bo’lsa ko’chaytirish
shart. Chunki abiotik omillar masalan, pestisidlar – ximiyaviy zaharli moddalar bo’lib,
soq’liqni saqlashni ximoya qilish mutaxassislari tomonidan salomatlikka salbiy ta'siri
haqida xavotirda.
Ko’rib o’tilganlar asosida, adabiyotlardagi ma’lumotlarga va internet
resurslariga tayanib aytish mumkin, ekologik omillar immun tizimi ximoya
funkstiyasining buzilishi bilan
boq’liq
kasalliklarning kelib chiqishiga jonbozlik qiladi.
Ma’lum bo’lishicha saraton, nafas yo’llari kasalliklari, tizim etishmovchiligi, asab
tizimi kasalliklari, astmani keltirib chiqarishi mumkin. Buyrak kasalligi bilan oq’rigan
ayrim bemorlarda siydik tutaolmaslik va boshqa patologik xolatlar kuzatilgan.
Tirik organizmni abiotik omillar ta'sirida yuzaga keladigan kasalliklardan
himoya qilish uchun iqlimlashtirish ishlarini olib borish kerak. Ekologik iqlimlashtirish
- bu organizm immun tizimining himoya funksiyalarini tiklaydigan mexanizm. Bu
mexanizm tananing omon qolishi uchun immunitet tizimini mustahkamlash va organ
to'qimalarga zararli ta'sir ko'rsatadiganlarga qarshi kurashish uchun xizmat qiladi. Bu
esa immun tizimini mustahkamlab, uning tabiiy himoya usullarini faollashtiradi.
Masalan, immunitet tizimini tartibga solish orqali
organlar va to'qimalarning turli
omillarga sezgirligini kamaytiradi.
Immun tizimi tirik organizmda kassallik qoʼzgʼatuvchi ekologik omillar
agentlarining bevosita xujumiga javob beradi. Ularning funksional holatini
ragʼbatlantirib, himoya choralarini izlaydi. Paydo boʼlgan yalligʼlanish va oʼsimta
hujayralarida immunitetni tartibga solish vazifalarini bajaradi. Bunda limfotsitlar va
antikorlar organizmga yot boʼlgan begona patogenlar kontsentratsiyasini kamaytirish
bilan shugʼullanadi.
Xozirda ekologik omillarning tirik organizm organ-toqimalariga bevosita
taʼsirini kengroq oʼrganish uchun immunotoksikologiya fani shugʼullanadi.
Yuqoridagilarga javoban xulosa o’rnida aytish mumkin, qo’llanilayotgan yoki
qo’llanilishi taqiqlangan omillarning immunotoksikligi, turli immun hujayralari va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
216
ISSN:3030-3613
makrofaglar kabi leykotsitlarga ta'sirini ko’rib chiqish kerak. Chunki immun tizimi
hujayralari organ-to’qimalarni soq’ va omon saqlash hamda, himoya qilish uchun
tuq’ma va moslashuvchan immunitet tizimlarida eng noyob funksiyalarni bajaradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/
. Иммунотоксикология 2011.
https://cordis.europa.eu/article/id/442184-scientists-uncover-impact-of-infections-
on-immune-system
. Scientists uncover impact of infections on immune
system.2020.
https://emckzn.ru/pr/news/1716-immunnaya-sistema-i-immunitet-kak-opredelit-
svoe-sostoyanie.
Иммунная система и иммунитет.2025.
4.
https://gemotest.ru/info/spravochnik/zabolevaniya/infektsionnye-zabolevaniya/
Инфекционные заболевания 2023.
5.
Abdurashid, O., Gulrukh, I., Gulbaхor, U., Nafisa, G., Gullola, K., Malokhat, J., ...
& Dilshod, D. (2025). CD19-Targeted Lipid Nanoparticles for Delivering
Venetoclax and BCL2 siRNA in B-Cell Acute Lymphoblastic Leukemia. Journal
of Nanostructures, 15(2), 587-595.
6.
Bacheler, N. M., Paramore, L. M., Buckel, J. A., & Hightower, J. E. (2009). Abiotic
and biotic factors influence the habitat use of an estuarine fish. Marine Ecology
Progress Series, 377, 263-277.
7.
Komiljonovich, P. M., Islamovich, A. M., Urunboevna, U. G., & Alibekovna, E. K.
(2015). Protective effect of salvifolin on liver mitochondrial function in rats with
experimental diabetes. European science review, (7-8), 3-7.
8.
Pangesti K.
et al.
Molecular epidemiology of respiratory syncytial virus. Rev Med
Virol 28:e1968. (2018).
9.
Razak, S. A., Griffin, M. J., Mischke, C. C., Bosworth, B. G., Waldbieser, G. C.,
Wise, D. J., ... & Scribner, K. T. (2019). Biotic and abiotic factors influencing
channel catfish egg and gut microbiome dynamics during early life
stages. Aquaculture, 498, 556-567.
10.
Saijo, Y., & Loo, E. P. I. (2020). Plant immunity in signal integration between
biotic and abiotic stress responses. New Phytologist, 225(1), 87-104.
11.
Trawicki M.B. Deterministic seirs epidemic model for modeling vital dynamics,
vaccinations,
and
temporary
immunity.
Mathematics.
2017
doi:
10.3390/math5010007.
12.
Urmanova, G. U., Karshiev, D. A., & Islamov, Y. N. (2021). Functional status
of small intestine after application of guanetidide sulfate. Новый день в медицине,
(1), 29-33.
13.
Тоштемирова, М. Ж., Урманова, Г. У., & Асраров, М. И. (2002). Изучение
действия инсектицида фозалона на функции митохондрий печени крыс в
опытах in vivo. Известия вузов. Химико-биологические науки, (4), 28-31
.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
217
ISSN:3030-3613
14.
Урманова, Г. У., Каршиев, Д. А., & Исламов, Ю. Н. (2022). Аллергические
изменения поджелудочной железы циррозах печени у детей. Воронцовские
чтения®. Санкт-петербург-2022, 114.
15.
Рудченко, В. А., & Разоренова, Ю. В. (2015). Экопроблемы питания.
использование сои в продуктах. In Молодая наука-2014 (pp. 221-222).
16.
Ханюков, Д. А. (2023). Экологические проблемы в индустрии
гостеприимства. In Новая экономика, бизнес и общество (pp. 541-544).
17.
Шадиметов, Ю. Ш., & Айрапетов, Д. А. (2022). Экологическая дипломатия в
центральной Азии. Экономика и социум, (9 (100)), 770-777.
