T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
207
ISSN:3030-3613
IMMUN TIZIMIGA INFEKSIYA VA INSEKTISIDLARNING SINERGETIK
TA’SIRI
Maksudova Pokiza Nosirovna
Yevropa tibbiyot universiteti assistenti
Аннотация.
В статье рассматривается воздействие различных
микроорганизмов и инсектицидов на иммунную систему живого организма и его
результаты.
Инфекции считаются патогенами, а инсектициды - это
химические вещества, используемые для уничтожения чужеродных организмов.
Их воздействие на живой организм может практически полностью
блокировать функции органов, тканей, клеток, иммунной системы или
естественных защитных систем.
Ключевые слова:
Инфекция, микроорганизм, патоген, сложные, клетка,
иммунная система, функция, свойство, эффект, инсектицид, митохондрия,
мембрана, абиотические факторы, синергетика.
Abstract.
The article examines the impact of various microorganisms and
insecticides on the immune system of a living organism and its results. Infections are
considered pathogens, and insecticides are chemicals used to kill foreign organisms.
Their impact on a living organism can almost completely block the functions of organs,
tissues, cells, the immune system or natural defense systems.
Keywords:
Infection, microorganism, pathogen, complex, cell, immune system,
function, property, effect, insecticide, mitochondria, membrane,
abiotic factors,
synergy.
Bizga ma’lumki infeksiya
(mikroblar, patogenlar) - mikroorganizmlar
hisoblanadi. Ular murakkab (hujayra) sistema (tizim)larga, tirik organ-
to’qimalarga, xatto organoidlarga va boshq.ga bevosita turli omillar ta’sirida
kirib yuqumli kasalliklarni qo’zqatadi.
Insektisidlar (abiotik omillar) esa turli zararkunandalarni yo’q qilish uchun
ishlatiladigan zaharli moddalar bo’lib, ularni me’yordan ortiq qo’llash infeksiyalar
kabi turli xil kasalliklarni kelib chiqishiga sabab bo’ladi. Shuning uchun, insektisidlar
tirik organizm immun tizimi, hujayra va uning ichki organellalariga, masalan
mitoxondriya membranalariga o’ziga xos ta’sirga ega zaharli moddalar hisoblanadi
(Rasm 1).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
208
ISSN:3030-3613
Yuqoridagilarga asosan aytish mumkin, infeksiya va insektisidlarning immun
tizimiga ta’siri jiddiy yoki o’ta oqir ko’rinishlarda bo’lishi mumkin. Shu masalalarga
oydinlik kiritish xozirgi kunning dolzarb muammolaridan biridir.
Tirik organizmga tushgan ayrim mikroorganizmlar va abiotik omillar, organ-
to’qimalar hamda, immun tizimi tomonidan o’z-o’zidan yo’q qilinishi fanga ma’lum.
Lekin ularning birgalikda xujumi, ta’sir doirasiga qarab jiddiy asoratlarga sabab
bo’ladi. Xattoki o’lim darajasida ta’sir etishi mumkin. Shuning uchun ta’siriga ko’ra
masalan infeksiyalar turli nomlar bilan ataladi. Qo’yida shunday infeksiyalardan
ayrimlarini ko’rib chiqamiz:
-
Anemiya, gipatonik, bezgak, gepatit, sil, trixinoz, nafas
etishmovchiligi va boshqa kasalliklarni chaqiruvchi mikroorganizmlar.
Tirik
mavjudotning tanasi bilan oziqlanadigan
bunday mikroorganizlar
parazit
infeksiyalari
deb ataladi.
Parazitlar - qayta ishlov berilmagan, ya’ni, iflos
suvlarni ist’emol qilganda oziq-ovqat orqali, hasharotlar chaqqanda va
boshqa omillar orqali yuqumli kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo’ladi.
-
Ayrim xollarda ta’sirning qo’zqatuvchisiga qarab faqat
antibiotiklardan engiladigan mikroorganizmlar bakterial infeksiyalar deb
ataladi. Bakterial infeksiyalar tez tarqaladigan xossaga ega bo’lib, bir
hujayralilarga mansub bo’lgani uchun o’z-o’zidan ko’paya oladigan
mikroorganizmlar toifasiga kiradi. Shuning uchun turli xil yuqumli
kasalliklarni keltirib chiqarish xususiyatiga ega infeksiyalar xisoblanadi.
Masalan, nafas yo’llari kassalliklarini, peshob yo’llari, buyrak, pnevmoniya,
Rasm 1. Дифлубензурон, molekulaning uch
o'lchovli modeli (Rasm manbasi:
https://www.pesticidy.ru/active_substance/diflubenz
uron)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
209
ISSN:3030-3613
sil, teri infeksiyalari, oshqozon-ichak infeksiyalari, meningit va boshqalarni
keltirib chiqarish xossalariga ega.
-
Gripp, shamollash, qizamiq, suvchechak, OITS, gepatit va boshqa
kasalliklarga sabab bo’luvchi, o’z-o’zidan ko’paya olmaydigan
mikroorganizmlar
virusli
infeksiyalar deb
ataladi.
Virusli
infeksiyalar bakteriyalardan ancha kichik bo’lgan yuqumli agentlar bo’lib,
yuqoridagilar bilan bir qatorda OIV va COVID-19 kabi murakkab
kasalliklarni qo’zqatish xususiyatiga ega.
-
Immun tizimi faoliyatiga ta’sir etuvchi, trixofitiya, kandidoz,
keratomikoz, dermatomikoz va boshqa kasalliklarni qo’zqatuvchi
mikroorganizlar
zamburugʻli infeksiyalar deb ataladi. Xozirda
teri,
tirnoq va ichki organlarda
zamburugʻli infeksiyalar keltirib chiqargan
xolatlarni ko’p uchratish mumkin.
Yuqorida ko’rib o’tilgan va yana boshqa turga mansub infeksiya(Rasm 2)larning
umumiy tomonlari ham mavjud, ya’ni, ularning tajovuzkorlik darajasi albatta tirik
organizmning immun tizimiga katta bogʻliq bo’ladi.
Tirik organizmlarning immun tizimi, organ - to’qimalarning xayot faoliyatini
saqlash uchun, sogʻlom turmush tarzini ta’minlash maqsadida, tashqi yot unsurlardan
ximoyalash vazifasini bajaradi. Lekin turli mikroorganizmlar, pestistidalar va ogʻir
metallarning ta’siri natijasida, tirik organizm immun tizimi o’z vazifasini bajara
olmaydi, masalan:
Oq qon hujayralariga ta’sir qilganda tananing ximoya tizimini ishdan chiqaradi.
Sodir bo’layotgan muammoni tanib so’ng unga qarshi kurashish, boshqa hujayralar
bilan aloqa qilish va boshqa vazifalarni bajarish izdan chiqadi. Turli hujayralarining
o’ziga xos vazifasi buziladi. Jumladan, mitoxondriyalar mambranalari Siklosporin-A
sezgir poraning funksiyasiga salbiy ta’sir qiladi.
Rasm 2. (Rasm manbasi:
https://gemotest.ru/info/spravochnik/zabole
vaniya/infektsionnye-zabolevaniya/)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
210
ISSN:3030-3613
Antikorlarga ta’siri natijasida, ularning ximoya tizimini deyarli bloklab qo’yadi.
Bunda organizmning himoya funksiyasi, ya’ni, organ-to’qimalarni himoya qilish
uchun boqlanishi kerak bo’lganlar bilan aloqani tiklay olmaydi. Natijada organizm yot
mikroblarga va abiotik faktorlarga qarshi kurasha olmaydi.
Sitokinlarga ta’sirini ko’radigan bo’lsak, sitokinlar immunitet hujayralarga
qaerga borish va nima qilish kerakligi to’qrisida ma’lumot bera olmaydi. Chunki
sitokinlar kimyoviy xabar beruvchilar toifasiga kiradi. Ular ta’sirida,
yalligʻlanishni
tartibga solish funksiyalari va boshqa xossalari buziladi.
Komplement tizimiga ta’srida esa, tashqi omillardan himoyalanish vazifasiga
ziyon etkazadi. Organ to’qimalarning ximoyalanish vazifasini ishdan chiqaradi.
Natijada, jarohat yoki infeksiyadan shifo topishga yo’l qo’ymaydi. Bu esa,
zaiflashishga qarshi kurshadigan hujayralarning birlashishiga salbiy ta’sir qiladi.
Limfa tugunlarining filtrlarlash xususitiga ham ta’sir etadi. Shuning uchun ayrim
xollarda ular, to’qimalar va hujayralardan (limfa) oqib chiqadigan chiqindi
mahsulotlarni filtrlay olmaydi. Natijada limfa tugunlarining foydali ozuqa
komponentlarini saqlash tizimi o’z vazifasini bajara olmaydi. Chunki limfa tugunlari
tanada eng muxim noyob vazifani bajarish xususiyatlariga ega.
Taloq faoliyatida esa, oq qon hujayralarini saqlash vazifasiga o’ziga xos xujum
qilganligi sababli, qonni filtrlash funksiyasi izdan chiqadi. Buning natijasida taloq eski
va shikastlangan hujayralarni yangilay olmaydi.
Mikroorganizmlar bodomsimon bezlar va adenoidlarga ta’sir etib, nafas
yo’llariga kirgan bakteriyalar yoki viruslarni ushlab qolish tizimini va boshqalarni
ishdan chiqaradi.
Timus hujayralari, oq qon hujayralarining ma'lum bir turi hisoblanadi. Ular
tananing mustaqil bo’lishiga, tashqi omillarga qarshi mustaqil kurashishga yo’l-yo’riq
ko’rsatuvchi yoki boshqacha aytganda yo’l boshlovchi vazifasini bajaradi.
Yuqoridagilarning xujumi natijasida bu vazifa xam ishdan chiqariladi. Bunda tananing
o’z-o’zidan etuk bo’lishi yaxshigina muammoga aylanadi.
Suyak iligi qon hujayralari uchun muhim ahamiyatga ega. Turli infeksiyalar,
insektisidlar tananning omon qolishi uchun zarur bo’lgan qon hujayralarini va immun
tizimini qo’llab-quvvatlaydigan oq qon hujayralarini yaratishga imkon qadar
ta’sir
qiladi.
Teriga ta’sir qilganda esa, terining himoya to’siqini yorib o’tadi. Natijada
terining yog'larni ishlab funksiyasi ishdan chiqadi va shu bilan birga immun tizimining
boshqa himoya hujayralarini chiqara olmaydi.
Adabiyotlardan ma’lum shilliq qavat turli mikroblar va abiotik omillar
ta’sirida, tanaga sizib kiruvchi yot unsurlarni ushlab qoladigan shilimshiqni ishlab
chiqaramaydi. Bu jarayon esa tananing tozalanishiga to’sqinlik qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
211
ISSN:3030-3613
Xulosa o’rnida aytish mumkin, turli mikroorganizmlar va abiotic omillarning
ta’siridan ximoyalanish uchun, sogʻlom turmush tarziga ahamiyat berish kerak.
Sogʻlom ovqatlanish, sogʻlom turmush tarzi immun tizimining yuqorida ko’rib
o’tilgan barcha funksiyalarini mustahkamlashga yordam beradi. Atrof muxitda
maqsadli ishlatilayotgan abiotik omillarning qo’llanilish me’yorlariga keng ahamiyat
berish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR INTERNET RESURSLARI
RO’YXATI
1.
Abdurashid, O., Gulrukh, I., Gulbaхor, U., Nafisa, G., Gullola, K., Malokhat, J., ...
& Dilshod, D. (2025). CD19-Targeted Lipid Nanoparticles for Delivering
Venetoclax and BCL2 siRNA in B-Cell Acute Lymphoblastic Leukemia. Journal
of Nanostructures, 15(2), 587-595.
2.
Komiljonovich, P. M., Islamovich, A. M., Urunboevna, U. G., & Alibekovna, E.
K. (2015). Protective effect of salvifolin on liver mitochondrial function in rats with
experimental diabetes. European science review, (7-8), 3-7.
3.
Le Adam et al.
The impact of infection-derived immunity on disease dynamics. J
Math Biol. 2021 Nov 12;83(6-7):61. doi:
4.
Pangesti K.
et al.
Molecular epidemiology of respiratory syncytial virus. Rev Med
Virol 28:e1968. (2018).
5.
Saad-Roy C.M.
et al.
Epidemiological and evolutionary considerations of SARS-
CoV-2 vaccine dosing regimes. Science. 2021;372(6540):363–370. doi:
10.1126/science.abg8663.
6.
Trawicki M.B. Deterministic seirs epidemic model for modeling vital dynamics,
vaccinations,
and
temporary
immunity.
Mathematics.
2017
doi:
10.3390/math5010007.
7.
Urmanova, G. U., Karshiev, D. A., & Islamov, Y. N. (2021). FUNCTIONAL
STATUS OF SMALL INTESTINE AFTER APPLICATION OF GUANETIDIDE
SULFATE. Новый день в медицине, (1), 29-33.
8.
Urmanova, G., & Yoldosheva, D. (2024). Physical characteristics of pulse
oximetry. Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences, 3(5),
46-48.
9.
Исломов, Ю., Каршиев, Д., Урманова, Г., & Исломов, А. (2023). Биологик
актив бирикмаларни нурланишга таъсири. Актуальные вопросы детской
хирургии, 1(1), 11-12.
10.
Тоштемирова, М. Ж., Урманова, Г. У., & Асраров, М. И. (2002). Изучение
действия инсектицида фозалона на функции митохондрий печени крыс в
опытах in vivo. Известия вузов. Химико-биологические науки, (4), 28-31.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
67-son_1-to’plam_Avgust-2025
212
ISSN:3030-3613
11.
Умарова З.Х. Воздействие пестицидов на рост и становление селезенки
потомства: последствия для здоровья.
. 2023.
12.
Урманова, Г. У., Каршиев, Д. А., & Исламов, Ю. Н. (2022). Аллергические
изменения поджелудочной железы циррозах печени у детей. воронцовские
чтения®. Санкт-Петербург-2022, 114.
13.
Фозалон инсектициди ва кадмий ионларининг жигар митохондриялари
мембранаси ўтказувчанлигига Доклады Академии наук Республики
Узбекистан, 2006, (6), 81.
14.
https://bufan.uz/Инфекциялар ҳақида маълумотлар. 2023
15.
https://cordis.europa.eu/article/id/442184-scientists-uncover-impact-of-
. Scientists uncover impact of infections on immune
system.2020.
16.
https://gemotest.ru/info/spravochnik/zabolevaniya/infektsionnye-zabolevaniya/
Инфекционные заболевания 2023.
17.
https://medlineplus.gov/immunesystemanddisorders.html2024
18.
https://my.clevelandclinic.org/health/div/21196-immune-system2020.
19.
https://premium-clinic.ru/kak-insektitsidy-vliyayut-na-zdorove/
Как
инсектициды влияют на здоровье. 2021.
20.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK217803/
Infectious Diseases. 2019.
https://www.pfizer.com/news/articles/how_the_immune_system_protects_you_fr
om_infection
. How the Immune System Protects You From Infection.2022.
22.
https://www.shliah.by/news/obshhestvo/
Влияние пестицидов на здоровье
человека. 2021.
