T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
57
ISSN:3030-3613
PEDAGOG SHAXSINING PROFESSIONAL O‘ZINI ANGLASH DARAJASI
VA KASBIY YONDASHUVI
Raximova Gulshanoy Erkin qizi
Xalqaro Nordik Universiteti
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi
E-mail: raximovagulshan31@gmail.com
Аnnоtаtsiyа:
Mazkur tezisda pedagog shaxsining professional o‘zini anglash
darajasi va uning kasbiy faoliyatdagi ahamiyati yoritilgan. Tadqiqot davomida
pedagogning o‘z kasbiga nisbatan ongli yondashuvi, reflektiv fikrlash qobiliyati, ichki
motivatsiyasi va kasbiy faoliyatdagi samaradorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilingan.
Mahalliy va xorijiy manbalar asosida taqqoslama tahlillar keltirilib, o‘qituvchilarning
o‘zini anglash darajasini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Kаlit sо‘zlаr:
Pedagog shaxsi, professional o‘zini anglash, kasbiy yondashuv,
shaxsiy o‘sish, refleksiya, psixologik tayyorgarlik, motivatsiya, o‘zini baholash,
pedagogik kompetensiya.
Аnnоtаtiоn:
This thesis examines the level of professional self-awareness of a
teacher and its importance in professional activity. During the study, the relationship
between a teacher's conscious approach to his profession, the ability to think
reflectively, internal motivation and effectiveness in professional activity was
analyzed. Comparative analyses were made based on local and foreign sources, and
proposals were developed to increase the level of self-awareness of teachers.
Key wоrds:
Pedagogical personality, professional self-awareness, professional
approach, personal growth, reflection, psychological preparation, motivation, self-
assessment, pedagogical competence.
Аннотация:
В
данной
диссертации
рассматривается
уровень
профессионального самосознания педагога и его значение в профессиональной
деятельности. В исследовании анализировалась взаимосвязь между осознанным
подходом учителя к своей профессии, его способностью мыслить рефлексивно,
его внутренней мотивацией и его эффективностью в профессиональной
деятельности. Были представлены сравнительные анализы, основанные на
местных и зарубежных источниках, и разработаны предложения по повышению
самосознания учителей.
Ключевые
слова:
Педагогическая
личность,
профессиональное
самосознание, профессиональный подход, личностный рост, рефлексия,
психологическая
подготовка,
мотивация,
самооценка,
педагогическая
компетентность.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
58
ISSN:3030-3613
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining faqat bilim beruvchi emas, balki
shaxsiy namunaviy lider sifatida shakllanishi muhim hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan,
pedagog shaxsining professional o‘zini anglash darajasi — uning kasbiy yondashuvi
va faoliyat samaradorligini belgilovchi omil sifatida qaraladi.
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘qituvchidan nafaqat fanga oid bilim va
ko‘nikmalarni, balki shaxsiy rivojlanganlik, ijtimoiy faollik, kasbiy refleksiya va ichki
motivatsiya asosida harakat qilishni talab etmoqda. Bu jarayonning markazida esa
pedagog shaxsining professional o‘zini anglash darajasi
turadi. O‘zini anglagan
pedagog o‘z kasbiy salohiyatini to‘g‘ri baholay oladi, kamchiliklarini biladi, o‘z ustida
ishlashga intiladi va o‘quvchilariga individual yondasha oladi. Shuning uchun ham bu
mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonda olib borilgan tadqiqotlarda, xususan,
Mamatova M. (2020)
o‘z
ishida pedagog shaxsining o‘zini anglash darajasi bilan kasbiy charchoq va stress
holatlari o‘rtasida bevosita bog‘liqlik borligini ta’kidlaydi [2]. Ya’ni, o‘zini
anglamagan pedagog professional inqirozga duch kelish ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Professional o‘zini anglash – bu pedagogning o‘z kasbiy faoliyatiga ongli
yondashuvi, o‘z roli va mas’uliyatini chuqur anglashidir. Bu quyidagi tarkibiy
qismlarni o‘z ichiga oladi:
Refleksiya (aks ettirish):
Pedagog o‘z faoliyatiga baho bera olishi va uni tahlil
qila olishi kerak;
O‘zini baholash:
Kuchli va zaif tomonlarini aniqlash;
Motivatsion komponent:
Ichki va tashqi motivlarni anglash;
Shaxsiy o‘sishga intilish:
Doimiy o‘qish, o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoj.
Pedagog shaxsining o‘zini anglash darajasi deganda — uning o‘z kasbiy rolini,
maqsadini, imkoniyatlarini, shuningdek, ichki resurslarini anglash darajasi tushuniladi.
Bu jarayon quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: o
‘z-o‘zini tahlil qilish
(refleksiya); ahaxsiy va kasbiy baholash; kasbiy motivatsiya; yutuq va
kamchiliklarni anglash; o‘z ustida ishlashga bo‘lgan ehtiyoj va intilish.
Psixolog
L.S. Vygotskiy
ta’kidlashicha, “Shaxsning rivojlanishi — bu avvalo
o‘zini anglashning, o‘z rolini topish va amalga oshirishning murakkab ichki
jarayonidir” [1].
Pedagogning professional o‘zini anglash darajasi uning o‘quvchilarga bo‘lgan
munosabatidan tortib, ta’lim mazmunini yetkazish uslubigacha bo‘lgan barcha
jihatlarda aks etadi. Mutaxassislar bu jarayonni 3 asosiy bosqichga ajratadi:
O‘zini identifikatsiyalash bosqichi
– pedagog kasbiy faoliyatni o‘z hayotining
ajralmas qismi sifatida qabul qiladi;
Reflektiv tahlil bosqichi
– pedagog o‘z faoliyatiga tahliliy yondashadi, yutuq
va xatolarni aniqlaydi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
59
ISSN:3030-3613
Kasbiy rivojlanish bosqichi
– pedagog yangi maqsadlarni belgilaydi va ularni
amalga oshirish uchun o‘z ustida ishlaydi.
Rossiyalik olima A.K. Markova
fikriga ko‘ra, o‘zini anglagan pedagoglar
"pedagogik o‘zgaruvchanlikka" tayyor bo‘ladi va zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga
moslashadi [2].
G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida pedagoglarning o‘zini anglash darajasini
oshirishga alohida e’tibor qaratiladi. Masalan:
Finlandiyada
, har bir maktabda “kasbiy rivojlanish mentori” mavjud bo‘lib,
pedagoglar bilan individual ishlaydi. Har oyda refleksiya mashg‘ulotlari o‘tkaziladi.
Kanadada
, o‘qituvchilar o‘z faoliyatini yozma tahlil qilishga majburiy tarzda jalb
etiladi. Har yili “Professional Development Portfolio” yangilanadi.
Yaponiya
da esa o‘qituvchi shaxsiy faoliyati asosida o‘z-o‘zini baholash
kartochkalarini yuritadi va har o‘quv yili oxirida jamoaviy tahlil o‘tkaziladi [4].
Bu yondashuvlar o‘zini anglagan pedagoglar ta’lim sifatiga ko‘proq ta’sir
ko‘rsatishini isbotlab bergan.
D. Schön
tomonidan ilgari surilgan "Reflektiv amaliyot" konsepsiyasi asosida
o‘qituvchining shaxsiy tajribasi asosida o‘z faoliyatini tahlil qilishi kasbiy
takomillashuvga xizmat qilishi ilmiy asoslangan [5].
O‘zbekiston tajribasi:
G‘ulomova O. (2021)
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda Toshkent shahri
maktablaridagi 50 nafar o‘qituvchi ishtirokida o‘zini anglash va kasbiy refleksiya
testlari o‘tkazilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra:
42% o‘qituvchi o‘z ishiga avtomatik yondashayotganini tan olgan;
Faqat 28% o‘qituvchi o‘z faoliyatini har haftalik tahlil asosida qayta ko‘rib
chiqadi;
35% pedagoglar esa shaxsiy yutuq va xatolarini yozma tarzda qayd etib boradi [3].
Xorijiy tajriba:
Karpova R.V. (Rossiya, 2018)
tomonidan ishlab chiqilgan reflektiv yondashuv
modeli 3 bosqichni o‘z ichiga oladi:
Faoliyatdan keyingi o‘z-o‘zini tahlil qilish;
Tuzatish rejasini tuzish;
Yangi yondashuvni amalda sinash.
Bu yondashuv natijasida pedagogik kompetensiyalar barqaror shakllanadi va
kasbiy o‘sish sezilarli bo‘ladi [4].
Professional o‘zini anglash darajasini oshirish uchun quyidagi yondashuvlar
tavsiya etiladi:
Refleksiya kundaliklari yuritish:
Har kuni yoki haftada faoliyatga oid fikrlar,
his-tuyg‘ular va xatolar haqida yozib borish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
60
ISSN:3030-3613
Kasbiy portfoliolar:
Har yili pedagogik yutuq va kamchiliklar asosida o‘zgarib
boruvchi shaxsiy portfolio yaratish.
Ichki motivatsiyani aniqlovchi testlar:
Misol uchun, "Shaxsiy kasbiy baholash"
testlari orqali o‘zini tahlil qilish.
Mentorlik tizimi:
Yosh pedagoglarga tajribali ustozlar biriktirilsa, ular refleksiya
va o‘zini anglashda yordam beradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori professional o‘zini anglash darajasiga ega
bo‘lgan o‘qituvchilar:
O‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga ko‘proq e’tibor beradi;
Yondashuvlarda ijodkorlik va yangilikka ochiq bo‘ladi;
Stressga bardoshliligi yuqori bo‘ladi;
Ta’lim sifatini oshiradi;
Kasbiy iqlimga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Aksincha, o‘zini anglamagan pedagoglar odatda an’anaviy va takroriy metodlarga
yopishib qoladi, o‘z faoliyatida yangilik joriy etishga qiziqmaydi va o‘quvchilar bilan
individual yondashuvni amalga oshirolmaydi.
Kasbiy yondashuv
— bu pedagogik faoliyatga ongli, mas’uliyatli, tizimli va
maqsadli yondashuvdir. U o‘qituvchining kasbini oddiy ish emas, balki shaxsiy kasbiy
chaqiruv sifatida qabul qilgan holatidir.
Kasbiy yondashuv
quyidagilar bilan
belgilanadi: bilim va ko‘nikmalarni doimiy ravishda yangilab borish; metodik
yondashuvlarni takomillashtirish; shaxsiy motivatsiya va refleksiya asosida ishlash;
o‘zini rivojlantirishga intilish; kasbiy etikani rioya qilish.
Kasbiy yondashuv bir necha asosiy komponentlardan iborat:
Motivatsion komponent
– o‘qituvchining kasbiga bo‘lgan ichki qiziqishi,
ma’naviy ehtiyoji va kasbiy maqsadlari;
Kognitiv komponent
– kasbiy bilimlar, o‘qitish metodikasi va psixologik-
pedagogik asoslarning mavjudligi;
Amaliy komponent
– o‘qituvchining dars o‘tish uslubi, didaktik materiallardan
foydalanish malakasi;
Refleksiv komponent
– o‘z faoliyatini baholash, tahlil qilish va xulosa chiqarish
qobiliyati;
Kommunikativ komponent
– o‘quvchilar, ota-onalar, hamkasblar bilan ijobiy
muloqot o‘rnatish malakasi.
Pedagogning kasbiy yondashuvi ta’lim jarayonida quyidagilarga ta’sir qiladi:
O‘quvchilar faolligini oshiradi
– faol, motivatsiyali o‘qituvchi o‘quvchilarda
ham qiziqish uyg‘otadi;
Samarali metodika tanlanadi
– zamonaviy, differensial yondashuv, interaktiv
usullar;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
61
ISSN:3030-3613
Baholash tizimi aniq bo‘ladi
– adolatli, shaffof va rivojlantiruvchi baholash
mezonlari qo‘llaniladi;
Pedagogik muhit sog‘lom bo‘ladi
– kommunikativ, ochiq, hamkorlikka
asoslangan iqlim shakllanadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, kasbiy yondashuv darajasi yuqori bo‘lgan
pedagoglar o‘quvchilarning bilim darajasiga 23–27% yuqori ijobiy ta’sir ko‘rsatadi
[4].
1-jadval
A.
K. Markova tomonidan ishlab chiqilgan modelga ko‘ra, pedagoglar
kasbiy yondashuvga ko‘ra quyidagi darajalarga ajratiladi
Daraja
Tavsif
Past daraja
Ishga rasmiy yondashish, yangilikka qiziqmaslik,
refleksiya yo‘qligi
O‘rtacha daraja
Me’yoriy metodikani egallagan, lekin innovatsiyaga
ehtiyotkor yondashadi
Yuqori daraja
Ijodkor, tashabbuskor, talaba markazida ishlovchi, doimiy
o‘zgarishda
O‘zbekistonda olib borilgan kuzatuvlarga ko‘ra, pedagoglarning 62% o‘rtacha,
23% yuqori, 15% past darajadagi kasbiy yondashuvga ega [3].
O‘zbekistonning ilg‘or pedagogik muassasalarida, masalan, Respublika ta’lim
markazida faoliyat yuritayotgan metodistlar tajribasiga ko‘ra, kasbiy yondashuvni
rivojlantirish uchun: faoliyatga reflektiv yondashuv kiritilmoqda; trenerlik
mashg‘ulotlari yo‘lga qo‘yilmoqda; ta’lim sifatini baholashda o‘qituvchilarning o‘zini
baholash ko‘rsatkichlari ham inobatga olinmoqda.
Xorijiy tajribada
esa bu jarayon tizimlashtirilgan:
AQShda
“Teacher Professional Standards” asosida har bir o‘qituvchining kasbiy
profili baholanadi;
Germaniyada
o‘qituvchilar o‘z kasbiy rejasini har yili taqdim etadi;
Singapurda
pedagogik karyera darajali tizim asosida (junior, senior, master
teacher) yo‘lga qo‘yilgan [5].
Xulosa. Pedagog shaxsining professional o‘zini anglash darajasi — uning kasbiy
muvaffaqiyatining poydevoridir. Bu jarayon faqat bilim va malaka bilan emas, balki
ichki refleksiya, emotsional barqarorlik va motivatsiya bilan bog‘liq.
Demak, pedagog shaxsining kasbiy yondashuvi bu uning nafaqat kasbiy
salohiyati, balki ijtimoiy mas’uliyatini, kasbiga bo‘lgan fidoyiligini, o‘z ustida
ishlashga tayyorligini aks ettiradi. Kasbiy yondashuv yuqori bo‘lgan pedagog:
shaxsiy rivojlanish yo‘lida doimiy izlanadi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
62
ISSN:3030-3613
ta’lim sifatiga o‘z hissasini qo‘shadi;
ta’lim tizimining innovatsion rivojiga xizmat qiladi.
Shunday qilib, pedagog shaxsining professional o‘zini anglash darajasi uning
kasbiy salohiyati, o‘quvchilar bilan ishlash sifati va umumiy ta’lim jarayonining
muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu daraja yuqori bo‘lsa, pedagog o‘z rolini
to‘g‘ri anglaydi, o‘zini baholay oladi va shaxsiy rivojlanishga doimiy intiladi.
Takliflar. Pedagoglar uchun “Refleksiya va professional o‘sish” modullarini o‘quv
kurslariga kiritish.
O‘zini anglash testlari asosida individual rivojlanish yo‘nalishlarini ishlab
chiqish.
Pedagogik faoliyatda ichki motivatsiyani qo‘llab-quvvatlaydigan psixologik
treninglar tashkil etish.
Ilmiy-metodik markazlar tomonidan o‘zini anglash darajasini o‘lchovchi
metodik qo‘llanmalar ishlab chiqish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mamatova M. Kasbiy o‘zini anglash va stressga qarshilik. // O‘zRFA
Axborotnomasi, 2020, №2.
2.
G‘ulomova O. Pedagog shaxsining reflektiv faoliyati. // Ta’lim va taraqqiyot, 2021,
№4.
3.
Karpova R.V. Pedagogicheskiy professionalizm: refleksivniy aspekt. — Kazan,
2018.
4.
Schön D. The Reflective Practitioner. — New York: Basic Books, 1983.
5.
Yusupova D. O‘qituvchining shaxsiy o‘sishida refleksiya o‘rni. // Pedagogika, 2022,
№3.
6.
Zakirova G. Kasbiy o‘zini anglashni shakllantirish metodikasi. — Toshkent, 2019.
7.Шарипова
М.Ш.
Психологические
аспекты
профессиональной
самореализации педагогов. // Психология и образование, 2021, №6.
