T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
45
ISSN:3030-3613
ERTA YOSHDAGI O’QUVCHILARDA TANQIDIY FIKRLASHNI
SHAKLLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR
QAYNOATOVA ZAYNURA SHAVKATOVNA
SAMARQAND VILOYATI SAMARQAND TUMANI
30-UMUMIY O’RTA TA’LIM MAKTABI
BOSHLANG’ICH SINF O’QITUVCHISI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada erta yoshdagi o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish muammolari va ularni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi.
Tanqidiy fikrlash – bu mustaqil, mantiqiy va asosli qaror qabul qilishga, muammolarga
turlicha yondashishga imkon beruvchi muhim kompetensiyadir. Maktabgacha va
boshlang‘ich ta’lim bosqichida bu ko‘nikmalarni rivojlantirish, asosan, o‘quv
metodlari, o‘qituvchining yondashuvi hamda o‘quv muhitiga bog‘liq. Maqolada bu
boradagi asosiy to‘siqlar – an’anaviy yondashuv, metodik vositalarning yetarli
emasligi, ota-onalarning xabardorlik darajasi kamligi kabi omillar yoritiladi.
Shuningdek, interaktiv metodlar, ijodiy topshiriqlar va muammoli vaziyatlar asosida
tashkil etilgan darslar orqali tanqidiy fikrlashni shakllantirishga doir amaliy tavsiyalar
beriladi.
Kalit so’zlar
:
tanqidiy fikrlash, erta yosh, o‘quvchi, ta’lim, metodika, muammo,
yechim, interaktiv metodlar, mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv
“DEVELOPING CRITICAL THINKING IN EARLY-AGE LEARNERS:
CHALLENGES AND SOLUTIONS”
QAYNOATOVA ZAYNURA SHAVKATOVNA
PRIMARY SCHOOL TEACHER
SCHOOL NO. 30, GENERAL SECONDARY EDUCATION
SAMARQAND DISTRICT, SAMARQAND REGION
Annotation:
This article analyzes the challenges and solutions in developing
critical thinking skills among early-age learners. Critical thinking is an essential
competency that enables individuals to make independent, logical, and well-reasoned
decisions and to approach problems from multiple perspectives. The development of
these skills in preschool and primary school students largely depends on teaching
methods, the teacher’s approach, and the learning environment. The article highlights
key obstacles such as traditional teaching approaches, lack of methodological
resources, and low awareness among parents. It also provides practical
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
46
ISSN:3030-3613
recommendations on fostering critical thinking through interactive methods, creative
tasks, and problem-based learning activities.
Keywords:
critical thinking, early age, learner, education, methodology,
problem, solution, interactive methods, independent thinking, creative approach.
ERTA YOSHDAGI O’QUVCHILARDA TANQIDIY FIKRLASHNI
SHAKLLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR
Tanqidiy fikrlash – bu bolaning har qanday ma’lumotni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul
qilmasdan, uni tahlil qilishi, savol berishi, taqqoslash va shubha qilish orqali fikr
yuritishidir. Ya’ni, bola nimagadir ishonishdan oldin uni o‘ylab ko‘radi, sababini
tushunishga harakat qiladi.
“Tanqidiy fikrlash” atamasi ilk bor XX asrning ikkinchi yarmida vujudga
kelgan. Mazkur tushuncha haqida tafsilot berishdan oldin, muayyan fikrlash
ko‘nikmalari ustida to‘xtalish maqsadga muvofiqdir. Chunki fikrlash ko‘nikmalari
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni tarkib toptirish uchun nihoyatda zarurdir. Ta’lim
jarayonida “tanqidiy fikrlash” atamasidan foydalanish amerikalik faylasuf Jon Dyuiga
(1910-yil) borib taqaladi, u ko‘proq uni “reflektiv fikrlash” deb atagan. U shunday
ta’rif berdi: “Har qanday e’tiqod yoki bilimning taxminiy shaklini uni qo‘llab-
quvvatlovchi asoslar va u moyil bo‘lgan keyingi xulosalar nuqtayi nazaridan faol,
qat’iyatli va diqqat bilan ko‘rib chiq” va bunday mulohaza yuritish odatini ilmiy nuqtai
nazar bilan aniqladi. Jon Dyui tanqidiy fikrlashni ta’limning yakuniy intellektual
maqsad deb bildi. Uning fikricha: “O‘quvchilar muayyan muammo bilan shug‘ullana
boshlasalargina, ularda tanqidiy fikrlash paydo bo‘ladi. Shu sababli, ta’lim
jarayonining boshlang‘ich nuqtasi hisoblangan, biror vaziyat yoki hodisaga tegishli
bo‘lgan eng muhim savol bu hodisa qanday muammoni vujudga keltirishini
anglatadigan savoldir. Faqatgina muayyan muammo bilan kurashib, murakkab
vaziyatdan chiqish uchun o‘zining shaxsiy yo‘lini izlagandagina, o‘quvchi haqiqatan
ham fikrlaydi”. Darhaqiqat, rejali va maqsadli o‘qitish va tarbiyalash jarayonida
o‘quvchilarning intellekt darajasini aniqlash zaruriyati tanqidiy fikrlashni
shakllantirishni vujudga keltirgan. O‘z ibtidosida bu natijalar oddiy pedagogik
metodlar orqali aniqlangan.
Bugun biz demokratik jamiyatda yashayapmiz va bu jamiyatda yoshlarning faol
hayoti tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan vazifalarni bajara olish va muayyan
maqsadga erishish uchun zarur ma’lumotlarni topish va o‘z ustida ishlashi talab
qilinadi va kuzatib boriladi. «Tanqidiy fikrlash yangi, chuqur g‘oyalar sinovdan
o‘tkazilganda, baholanganda, ishlab chiqilganda va qo‘llanilganda yuzaga keladi»,
deydi Devid Kluster. Devid Kluster tanqidiy fikrlashni quyidagicha ta’riflaydi.
Tanqidiy fikrlash - shaxsiy fikrlash. Tanqidiy fikrlash savol va muammolarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
47
ISSN:3030-3613
aniqlashdan boshlanadi. Tanqidiy fikrlash inson hayoti davomida duch kelgan
vaziyatlarda o‘z yechimini topadigan va uni turli misollar bilan tasdiqlaydigan aniq
dalillarga intiladi. Tanqidiy fikrlash - bu ijtimoiy fikrlash demakdir.
Savol berish va izlanishni davom ettirish bilim va har qanday rivojlanishning
mohiyatidir. E.Dakvort o‘z kitobida shunday deydi: “Yorqin g‘oyaning paydo bo‘lishi
intellektual rivojlanish ko‘rsatkichidir”. Pedagogikaning asosi bolaning o‘z fikrlarini
yaratishi va o‘zini yaxshi his qilishi mumkin bo‘lgan muhitni yaratishdir. Va Dyuining
asosiy g‘oyalari: o‘quvchini o‘quv dasturi bilan integratsiya qilish. (Kim? -
O‘quvchining o‘zi! O‘qituvchi faqat bunga sharoit yaratadi.) Dyuining ta’lim tamoyili
ikki tomonlama: bir tomondan, mavzuning yangi mavzusidan malakali foydalanish
orqali tajribani to‘ldirish, ikkinchi tomondan, xarakterning axloqiy xarakterini, ayniqsa
intellektual, hamkorlikdagi fikrlashni rivojlantirish. G‘oyalarni g‘isht kabi
mustahkamlab qurish mumkin emas ular vaziyat va hodisaga qarab o‘zgarib turadi.
G‘oyalar har doim sinov va xato orqali o‘zlashtiriladi va rivojlanib boriladi.
Nega bu yoshda tanqidiy fikrlash muhim? Chunki bola atrofdagi hodisalarni
anglashni o‘rganadi. Har xil vaziyatlarda o‘z fikrini ayta olishga o‘rgatiladi. Yod olish
emas, tushunishga asoslangan ta’limga yo‘naltiriladi. Kelajakda murakkab
muammolarni hal qilishga tayyor bo‘ladi.
Asosiy muammolar: Ko‘p darslar faqat darslikdagi savollarga javob topishga
qaratilgan. Bola mustaqil fikrlashga undalmaydi. O‘qituvchilarning barchasi ham
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha yetarli bilim va uslubga ega emas. Bolalarga
darsda faqat “to‘g‘ri javob” kerak bo‘lgani uchun ular xato qilishdan qo‘rqib, fikr
bildirishni istamaydi. Ota-onalar ko‘pincha faqat bahoga e’tibor qaratadi, jarayonga
emas.
Nimalar qilish mumkin? (yechimlar): Bolalarga savol berishni o‘rgatish kerak:
“Nima uchun?”, “Qanday qilib?”, “Agar shunday bo‘lsa-chi?” kabi savollarni ishlatish.
O‘yinlar orqali fikrlashni rag‘batlantirish: masalan, “agar men bo‘lsam...”, “eng yaxshi
yechimni top” kabi rolli vazifalar. Guruhlarda ishlash – bola boshqa bolalar bilan fikr
almashadi, o‘rganadi, bahslashadi. Hikoya yoki rasm asosida suhbat – bolalar bir rasm
yoki voqea haqida fikr bildiradi, turli nuqtai nazarlarni eshitadi. O‘qituvchilarni
muntazam ravishda zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan tanishtirib borish zarur.
Baholash jarayonini o‘zgartirish: har doim to‘g‘ri javob emas, balki fikrlash jarayoni
uchun ham rag‘bat berish.
Oddiy amaliy misollar: Darsda hikoya o‘qilgach, “Agar qahramon boshqa yo‘l
tutganida nima bo‘lardi?” degan savol berish. Matematik misollarni yechayotganda
“Bu misol real hayotda qayerda ishlatiladi?” deb so‘rash. Biror rasm asosida “Nima
bo‘lgan deb o‘ylaysan?” deb tasavvur ettirish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
48
ISSN:3030-3613
Tanqidiy fikrlash haqida so‘z borganda albatta quyidagi savolga duch kelamiz.
Tanqidiy fikrlash dasturining o‘ziga xos xususiyati nimada? Butun insoniyat
o‘ylayotgani aniq. Qozoq pedagogik Shakarim Qudayberdiuli shunday deydi
insonning yaxshi yashashiga uchta xislat asos bo‘la oladi, ular halol mehnat, komil aql,
hamma narsadan ustun turadigan pok qalbdir. Bu fazilatlar insonni tug‘ilgan kundan
boshlab tarbiyalaydi. Insonga qimmatli fazilatlarni singdirish tug‘ilgandan boshlanishi
kerak. Shaxs kamolotida ota-onalar bilan bir qatorda tarbiyachi va o‘qituvchilar ham
muhim rol o‘ynaydi, ya’ni ta’lim tizimi zimmasiga yuklangan yuk yengil emas. Ta’lim
tizimiga kirib kelayotgan interfaol usullar, ayniqsa, «O‘qish va yozish orqali tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish» loyihasi o‘qituvchilarning faol ijodiy faoliyatini ta’minlashda
alohida o‘rin tutadi. Chunki loyiha o‘quvchilarni izlanish, o‘z ustida ishlash yo‘liga
solib, o‘qituvchi bilan birga yangi ma’lumotlarni olishga imkon beradi. Tanqidiy
fikrlashni qo‘llashda o‘qituvchining roli juda katta u o‘quvchi uchun eng yaxshi
bilimni berishga, turli ma’lumotlar bilan bilimini yanada kengaytirib borishga intiladi.
Menimcha, eng qimmatli narsa o‘quvchiga tayyor bilim berish emas, balki uni o‘zi
egallashi uchun uni ko'nikma bilan qurollantirishdir borishdir. Shundagina o‘quvchi
o‘z ustida mustaqil shug‘ullana oladi.
Tanqidiy fikrlash loyihasi orqali maktablarda jiddiy o‘zgarishlar tus oldi. Tahlil
qilish, xulosa chiqarish butun dunyodagi o‘quvchilarni va barcha darajadagi
o‘qituvchilarni birlashtiradi. Tanqidiy fikrlash loyihasi biz uchun juda muhimdir.
Loyiha boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining haqiqiy va doimiy o‘zgarishlarini
ta’minlay beradi. Darhaqiqat, tanqidiy fikrlash – axborotlarni o‘zlashtirishdan
boshlanadigan va xulosa chiqarish bilan tugallanadigan murakkab o‘ylash jarayonidir.
Ta’kidlash joizki, tanqidiy tafakkur-bilish faoliyatining yuqori darajasi sifatida
o‘quvchilarda matn bilan ishlash ko‘nikmasini rivojlantirishga, og‘zaki va yozma
nutqni egallashga, mazkur matn bo‘yicha o‘rtoqlari bilan birgalikda harakatda
bo‘lishiga qaratilgan pedagogik texnologiya. Tanqidiy fikrlash o‘quv jarayondagi
ruhiyatni o‘zgartira oladigan tamoyillar majmuidir, ya’ni mashg‘ulot o‘qituvchi va
o‘quvchilarning ijodxonasiga aylanadi. Tanqidiy fikrlashning tuzilishlari, aqliy
faoliyatning umumlashgan usullarining shakllantirish yo‘llarini belgilovchi alohida
komponentlarning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil etiladi. Shu bilan birga mazkur
tadqiqotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini tanqidiy fikrlashning barcha
komponentlarini egallashga yo‘naltirish asosida tizimli ta’limga tayyorlash va shaxsni
har tomonlama faollashtirish oldinga suriladi. Bu maqsadlarni tugal konsepsiya sifatida
amalga oshirish an’anaviy didaktik tizimlarning barcha bo‘g‘inlarini takomillashtirish,
shu jumladan, o‘quvchilarning faol tanqidiy tafakkurini shakllantirishning usullari,
metodlari va tashkiliy vositalarini ta’minlash uni inson taraqqiyotining turli yosh
bosqichlarida chuqur tadqiq etish zaruriyatini talab etadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
49
ISSN:3030-3613
Biz bajarayotgan tanqidiy fikrlash texnologiyasi va an’anaviy darslarni
solishtirib, quyidagi xulosaga keldik. Tanqidiy fikrlash texnologiyasidan
foydalanganda u doimo yo‘naltiradi: guruhlarga bo‘linadi, o‘quvchilarni matn
g‘oyasini aniqlashga undaydi, zukkolik bilan bog‘liq savollar berish orqali fikrlashni
rag‘batlantiradi, o‘quvchilarga o‘z fikrlarini yozishni taklif qiladi, o‘z fikrini ifoda
etishga yo‘naltiradi, o‘z fikrlarini erkin bildira oladi natijada o‘quvchilarning 70-80
foizi o‘qituvchiga qaraganda faol va tez harakat qilishiga olib keladi. O‘qituvchi bu
texnologiyalardan foydalangan holda o‘quvchilarning fanga qiziqishini oshiradi va har
bir darsni qiziqarli o‘tishga yo‘naltiradi. Pedagogik texnologiyalarni tavsiflashda
ularning asosiy belgilari-xususiyatlari, g‘oyalari, ta’lim tizimida qo‘llanilishi,
samaradorligi va samaradorligi asos qilib olinadi.
Ko‘pincha «tanqidiy fikrlash» atamasi noto‘g‘ri talqin qilinadi, uning o‘rnini
ijodiy fikrlash, mantiqiy xulosalar chiqarish, to‘g‘ri qaror qabul qilish, ma’lumotni
tahlil qilish qobiliyati kabi tushunchalar egallaydi. Yuqorida keltirilgan belgilar
tanqidiy fikrlash jarayonining tarkibiy qismlaridir. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
usullarining ko‘pligi tufayli hamma narsani sanab o‘tish mumkin emas. Shuning uchun
ularning eng mashhurlarini sanab o‘tish va ulardan samarali foydalanilganlarning
tavsifiga to‘xtalib o‘tish kifoya.
“Hozirgi kunda esabu ta’lim jarayonida nimaga qo‘llanishi kerak?“ degan savol
ko‘pchilikni ya’ni o‘qituvchilar va bo‘lg‘usi yosh pedagoglarni hamda, shu bilan bir
qatorda ota-onalarni ham o‘ylanitirishi mumkin. Tanqidiy fikrlash jarayonida
o‘quvchining vaziyatni tahlil qilish va baholab ketish ko‘nikmalari shakllanishiga
yordam beradi. Biror bir vaziyat borasida mulohaza yuritish, mavjud muammoga turli
nuqtai nazardan baho berish qobilyatini shakllantirishda tanqidiy fikrlashning o‘rni
katta hisoblanadi.
Tanqidiy fikrlash o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini shakllantirish uchun
ta’lim tizimini mustahkamlash muhimligini tan oladi. Bolalarning tanqidiy fikrlash
qobiliyati, bir tomondan, faktlarga asoslangan bilimlardan foydalangan holda
mulohaza yuritish va ochiq va izlanuvchan tafakkurni qabul qilish demakdir.
Biroq, bunga erishish uchun maktablarda tanqidiy fikrlashni yaxshilashlari uchun
o‘quv dasturlari ko‘proq amaliy mashg‘ulotlarga tayangan holda integratsiya qilinishi
kerak. O‘qituvchilar, psixologlar va faylasuflar bu borada bir fikrda bo‘lishsa ham
tanqidiy fikrlashning ahamiyati, konsepsiyasi nimani anglatishi haqida hali ham
kelishuv mavjud emas va o‘qituvchilarni amaliyotda qo‘llash uchun qanday
tayyorlanishi kerakligi haqida bahs muzokaralar olib borilmoqda.
Ushbu ko‘nikmalar ta’lim jarayoniga to‘liq kirib ulgurmagan bo‘lsa-da, ba’zi bir
maktablarda amalda qo‘llanib kelinmoqda. Aniqki, maktabgacha yoshdagi bolalar
savol berishni yaxshi ko‘rishadi. Buqiziqishdan dalolat beradi, bora-bora uaqlning
qiziquvchanligiga, keyinchalik o‘z navbatida tanqidiy fikrlashga aylanadi. Ko‘p
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
50
ISSN:3030-3613
hollarda maktab hayoti boshlanishi bilanoq, savollar berilishi to‘xtaydi. Faqat javoblar
yangraydi. Ammo bu holatda bolalar faqat yangi bilimlarning iste’molchisiga
aylanishadi,ammo ular bilimlarning yaratuvchisiga aylanishi kerak.
Ota-onalarga savol: siz bolalaringizga savollar berasizmi? Buishni qilish juda
muhim, chunki bolalar, avvalo, oilada, ota-onadan yoki aka-uka vaopa-singillardan
vafaqat keyin maktabda savol berishni o‘rganadilar.
Bizga ijodiy fikrlash qiziqarli narsalarni yaratish, san’at, ijoddek tuyuladi. Aslida
esahar bir inson, bola ijodiy fikrlashni rivojlantirishi kerak, chunki bubog‘liqlik
mavjud bo‘lmagan joylardaunitopishning qimmatli qobiliyatidir. Shuningdek,
buko‘nikma bir vaziyat uchun ko‘plab javob variantlarini o‘ylab topish qobiliyatini
vaqayta o‘rganish, ishongan narsangizdan voz kechish vayangi narsalarni topish,
o‘rganish qobiliyatini shakllantiradi.Shunchaki bilimning o‘zi hech kimga kerak emas,
chunki ham bilim, ham ko‘nikmaga ega bo‘lgan odamlar bor vakelajakda
bolalarimiz aynan shunday odamlar bilan raqobatlashadilar. Ham bilim berilishini,
ham ko‘nikma va qadriyatlarni rivojlantirishni ta’minlash muhimdir.
XULOSA
Erta yoshdagi bolalarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish – bu zamonaviy
ta’limning asosiy vazifalaridan biridir. Bugungi kunda o‘z fikrini ochiq ayta oladigan,
mustaqil qaror qabul qila oladigan, yangilikka ochiq va mantiqan fikrlay oladigan
shaxslarni tarbiyalash jamiyatimiz taraqqiyoti uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Tanqidiy fikrlash yosh bolalarda tabiiy ravishda mavjud bo‘lishi mumkin, lekin
bu salohiyatni to‘g‘ri rivojlantirish va yo‘naltirish uchun o‘qituvchi va ota-onaning roli
nihoyatda katta. Afsuski, an’anaviy ta’lim tizimi bu ko‘nikmani shakllantirishga to‘liq
imkon bermaydi. Darslar ko‘pincha yodlash va to‘g‘ri javobni topishga asoslangan
bo‘lib, bolalarda savol berish, muammoga turlicha qarash, o‘z fikrini asoslash kabi
faoliyatlar yetarlicha rivojlanmaydi.
Tanqidiy fikrlashni shakllantirish uchun o‘quv jarayonida interaktiv
yondashuvlar, guruhli ishlar, muammoli vaziyatlar, ijodiy topshiriqlar keng
qo‘llanilishi zarur. Har bir dars bolaning faolligini oshirishi, uni o‘ylashga undashi
kerak. Bunda o‘qituvchilar o‘z ustida muntazam ishlashi, yangicha metodlarni o‘rganib
borishi lozim. Ota-onalar ham bu jarayonda faollik ko‘rsatib, bolalar bilan muloqotda
ochiqlik, savol-javob, fikr almashishga e’tibor qaratishlari zarur.
Tanqidiy fikrlash shunchaki bilim emas, balki kundalik hayotda muammolarni
hal qilish, to‘g‘ri qaror qabul qilish, boshqalarning fikriga hurmat bilan yondashish,
dalil va asosga tayanib bahslashish kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Bu esa
bolalarning nafaqat maktabdagi, balki butun hayoti davomida muvaffaqiyatli
bo‘lishiga yordam beradi.
Shunday ekan, biz – o‘qituvchilar, ota-onalar va ta’lim tizimi vakillari –
birgalikda harakat qilgan holda, erta yoshdan boshlab tanqidiy fikrlovchi, faol va ongli
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
51
ISSN:3030-3613
avlodni tarbiyalash uchun barcha sharoitlarni yaratishimiz zarur. Bu bizning bugungi
majburiyatimiz, ertangi kun uchun esa sarmoyamizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО‘YXATI:
1.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati.1-jild. – T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”
davlat milliy nashriyoti, 2006-yil. 39-bet.
2.
Butenko A.V., Xodos E.A. “Tanqidiy fikrlash: usul, nazariya, amaliyot” 2002-yil.
3.
Berjanov Q., Musin S. Pedagogika tarixi.-Almaty:mektep. 2009-yil.
4.
G‘afforova “Mustaqil fikrga o‘rgatish bugungi kunda ta’limning asosiy
vazifalaridan biridir” Boshlang‘ich ta’lim jurnali. 2012-yil 9-son.
5.
K.Qosimova, Safo Matchonov, Xolida G‘ulomova, Sharofat Yo‘ldosheva,
Sharafjon Sariyev. “Ona tili o’qitish metodikasi. Toshkent, “NOSIR” nashriyoti,
2009
