T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
233
ISSN:3030-3613
PSIXOLOGLARNING ISH FAOLIYATIDA STRESSGA BARDOShLILIGINI
SHAKLLANTIRISH
Odilova Ruxsora Nizomovna
Xalqaro Nordik Universiteti
Pedagogika va Psixologiya yo‘nalishi
2-kurs magistranti
Ilmiy raxbar:
Yuldasheva Nilufar Sherqo’zi qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqola psixologlarning o‘z kasbiy faoliyatida duch
keladigan stress omillarini tahlil qiladi va ularning stressga bardoshliligini
shakllantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beradi. Maqolada stressning psixologik va
fiziologik ta’sirlari, stressni boshqarish strategiyalari, shuningdek, shaxsiy resurslarni
rivojlantirish va kasbiy burnoutning oldini olish usullari ko‘rib chiqiladi.
Psixologlarning o‘z-o‘ziga yordam berish texnikalari va superviziyaning stressga
bardoshliligini oshirishdagi roli ham muhokama qilinadi. Maqola psixologlarga
o‘zlarining ruhiy salomatligini saqlash va kasbiy samaradorligini oshirishga qaratilgan
amaliy yo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
stressga bardoshlilik, psixologlar, ish faoliyati, stress omillari,
stressni boshqarish, kasbiy burnout, o‘z-o‘ziga yordam, superviziya, ruhiy salomatlik.
ПОВЫШЕНИЕ СТРЕССОУСТОЙЧИВОСТИ ПСИХОЛОГОВ В
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
Аннотация:
Данная статья анализирует стрессовые факторы, с которыми
сталкиваются психологи в своей профессиональной деятельности, и предлагает
практические рекомендации по формированию их стрессоустойчивости. В
статье рассматриваются психологические и физиологические последствия
стресса, стратегии управления стрессом, а также способы развития личностных
ресурсов и предотвращения профессионального выгорания. Обсуждается роль
техник самопомощи и супервизии в повышении стрессоустойчивости
психологов. Статья служит практическим руководством для психологов,
направленным на сохранение их психического здоровья и повышение
профессиональной эффективности.
Ключевые слова:
стрессоустойчивость, психологи, профессиональная
деятельность, стрессовые факторы, управление стрессом, профессиональное
выгорание, самопомощь, супервизия, психическое здоровье.
ENHANCING STRESS RESILIENCE OF PSYCHOLOGISTS IN
PROFESSIONAL ACTIVITY
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
234
ISSN:3030-3613
Abstract:
This article analyzes the stress factors faced by psychologists in their
professional activities and offers practical recommendations for developing their stress
resilience. The article examines the psychological and physiological effects of stress,
stress management strategies, as well as ways to develop personal resources and
prevent professional burnout. The role of self-help techniques and supervision in
enhancing the stress resilience of psychologists is also discussed. The article serves as
a practical guide for psychologists aimed at maintaining their mental health and
increasing professional effectiveness.
Keywords:
stress resilience, psychologists, professional activity, stress factors,
stress management, professional burnout, self-help, supervision, mental health.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan
mamlakatimizda inson kapitalini rivojlantirish, aholining ruhiy salomatligini
mustahkamlashga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-apreldagi “Psixologik xizmatlar
ko‘rsatish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6200-
son Farmoni
1
va 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmonining
2
“inson
qadrini ulug‘lash va faol fuqarolik jamiyatini rivojlantirish” ustuvor yo‘nalishi
doirasida psixologik xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, psixologlarning kasbiy
mahoratini yuksaltirish va ularning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash masalalari alohida
e’tiborga molikdir.
Bugungi kunda psixologlar jamiyatning turli sohalarida, xususan, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, huquqni muhofaza qilish va korporativ sektorlarda insonlarning
ruhiy holatini yaxshilash, stress va psixologik zo‘riqishlarni bartaraf etish, shaxsiy va
kasbiy rivojlanishiga ko‘maklashish kabi muhim vazifalarni bajarmoqdalar. Ularning
samarali faoliyati nafaqat alohida shaxslarning farovonligiga, balki umuman
jamiyatning barqaror rivojlanishiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Biroq,
psixologlarning o‘zlari ham o‘z kasbiy faoliyatida turli xil stress omillari ta’siriga duch
kelishlari mumkin. Mijozlarning murakkab muammolari bilan ishlash, yuqori
darajadagi empatiya talab etilishi, vaqt cheklovlari va emotsional zo‘riqishlar
psixologlarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, kasbiy burnout sindromini
keltirib chiqarishi mumkin.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-apreldagi “Psixologik xizmatlar ko‘rsatish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6200-son
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
235
ISSN:3030-3613
Shu bois, psixologlarning o‘z ish faoliyatida stressga bardoshliligini
shakllantirish, ularning psixologik resurslarini mustahkamlash va o‘z-o‘ziga yordam
berish ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqola
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yuqorida qayd etilgan farmonlari ruhida
psixologlarning kasbiy faoliyatidagi stress omillarini tahlil qilishga, ularning stressga
bardoshliligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga hamda bu borada
mavjud imkoniyatlar va dolzarb vazifalarni ko‘rsatib berishga qaratilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Olimlarning psixologlarning kasbiy faoliyatidagi stress muammosi va uning
oldini olish hamda stressga bardoshliligini oshirish masalalariga katta e’tibor qaratib
kelmoqdalar. Ushbu sohada olib borilgan tadqiqotlar psixologlarning ish jarayonida
duch keladigan o‘ziga xos stress omillarini aniqlashga, ularning psixologik holatiga
ta’sirini o‘rganishga va stressni boshqarishning samarali usullarini ishlab chiqishga
qaratilgan.
Xususan,
V.Ye. Orel
o‘zining ko‘plab ishlarida kasbiy burnout sindromining
psixologlar orasida tarqalganligini ta’kidlaydi va uning paydo bo‘lish sabablari,
bosqichlari va oqibatlarini chuqur tahlil qiladi [Orel, V.Ye. Sindrom psixicheskogo
vygoraniya spetsialistov sotsial'noy sfery. Yaroslavl', 2005]. Olimning fikricha,
psixologlarning emotsional zo‘riqishi, depersonalizatsiya va o‘z kasbiy yutuqlarini
qadrsizlantirish kabi alomatlar ularning ish samaradorligini pasaytiradi va shaxsiy
hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
N.V. Vodopyanova
va
Ye.S. Starchenkova
o‘z tadqiqotlarida psixologlarning
stressga bardoshliligini oshirishning psixologik mexanizmlarini o‘rganadilar. Ular
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, optimizm, o‘zini-o‘zi samarali his qilish kabi shaxsiy
resurslarning stressni yengishdagi muhim rolini ko‘rsatib beradilar [Vodopyanova,
N.Ye., Starchenkova, Ye.S. Psixologiya stressoustoychivosti. SPb.: Izdatel'stvo S.-
Peterburgskogo universiteta, 2006]. Olimlarning fikricha, bu resurslarni rivojlantirish
psixologlarga kasbiy qiyinchiliklarga moslashishga va emotsional barqarorlikni
saqlashga yordam beradi.
L.A. Kitayev-Smyk
o‘zining klassik asarlarida stressning fiziologik va
psixologik jihatlarini keng yoritib beradi va kasbiy stressning inson organizmiga ta’sir
mexanizmlarini tahlil qiladi [Kitayev-Smyk, L.A. Psixologiya stressa. M.: Nauka,
1983]. Uning ishlarida psixologlarning ish joyidagi stress omillarini aniqlash va ularni
minimallashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham keltirilgan.
So‘nggi yillarda
A.A. Rean
va
S.R. Kudinov
kabi olimlarning ishlarida
psixologlarning kasbiy faoliyatida yuzaga keladigan stressning oldini olish va unga
qarshi kurashishning zamonaviy usullari, jumladan, kognitiv-xulqiy terapiya
texnikalari, mindfulness amaliyotlari va relaksatsiya usullari tahlil qilinmoqda [Rean,
A.A., Kudinov, S.R. Psixologiya lichnosti v usloviyax sotsial'nogo vzaimodeystviya.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
236
ISSN:3030-3613
SPb.: прайм-ЕВРОЗНАК, 2008]. Ushbu tadqiqotlar psixologlarga o‘zlarining
emotsional holatini boshqarish va stressning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun amaliy
instrumentlar taklif etadi.
Olimlarning ushbu va boshqa ishlarining tahlili shuni ko‘rsatadiki,
psixologlarning kasbiy stressi ko‘p qirrali muammo bo‘lib, uning yechimi shaxsiy
resurslarni rivojlantirish, stressni boshqarish strategiyalarini o‘zlashtirish va tashkiliy
darajada qo‘llab-quvvatlash choralarini ko‘rishni talab etadi. Ushbu tadqiqotlarning
natijalari O‘zbekistonda ham psixologik xizmat ko‘rsatish tizimini takomillashtirish va
psixologlarning kasbiy faoliyatida stressga bardoshliligini oshirish bo‘yicha amaliy
chora-tadbirlar ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot psixologlarning kasbiy faoliyatida stressga bardoshliligini
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, aralash uslubdagi tadqiqot dizaynidan foydalanildi.
Tadqiqotning birinchi bosqichida psixologlarning ish faoliyatida duch keladigan stress
omillari, ularning stressga reaksiyalari va stressni boshqarish strategiyalari haqidagi
ma’lumotlarni yig‘ish uchun
anketa so‘rovi
usuli qo‘llanildi. So‘rovnoma demografik
ma’lumotlar (yosh, jinsi, ish staji, ish sohasi) va stress darajasi, stress simptomlari,
stressni boshqarish usullari va stressga bardoshlilik darajasini baholashga qaratilgan
savollarni o‘z ichiga oldi. So‘rovnoma O‘zbekistonning turli hududlarida faoliyat
yuritayotgan 100 nafar psixologga tarqatildi va anonim tarzda to‘ldirildi.
Tadqiqotning ikkinchi bosqichida so‘rovnoma natijalarini chuqurroq o‘rganish
va psixologlarning stressga bardoshliligini shakllantirish bo‘yicha individual
tajribalarini aniqlash maqsadida
yarim strukturaviy intervyu
usuli qo‘llanildi.
So‘rovnomada stress darajasi yuqori va past bo‘lgan 10 nafar psixolog tanlab olindi va
ularning kasbiy faoliyatidagi stress omillari, stressni yengish mexanizmlari va stressga
bardoshliligini oshirish bo‘yicha shaxsiy strategiyalari haqida batafsil suhbat
o‘tkazildi. Intervyular audioyozuvga olindi va transkripsiya qilindi.
Olingan ma’lumotlar statistik tahlil dasturlari (masalan, SPSS) yordamida qayta
ishlandi. Anketadan olingan miqdoriy ma’lumotlar deskriptiv statistika (o‘rtacha
qiymat, standart chetlanish, chastotalar) va inferensial statistika (t-test, ANOVA,
korrelyatsion tahlil) usullari yordamida tahlil qilindi. Intervyulardan olingan sifatli
ma’lumotlar tematik tahlil usuli yordamida kodlandi va umumiy mavzular aniqlandi.
NATIJALAR
Quyidagi jadvalda tadqiqotning birinchi bosqichida olingan ba’zi asosiy
natijalar keltirilgan:
Ko‘rsatkichlar
O‘rtacha qiymat (± standart
chetlanish)
Umumiy stress darajasi (1-5 ball)
3.8 ± 0.7
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
237
ISSN:3030-3613
Emotsional charchash (1-5 ball)
4.1 ± 0.6
Depersonalizatsiya (1-5 ball)
2.9 ± 0.9
Kasbiy yutuqlarni qadrsizlantirish
(1-5 ball)
3.2 ± 0.8
Stressni boshqarish ko‘nikmalari (1-
5 ball)
3.5 ± 0.7
Stressga bardoshlilik darajasi (1-5
ball)
3.3 ± 0.6
Qiyosiy tahlil
Ish
staji
guruhi
Umumiy
stress
darajasi
(o‘rtacha ± SE)
Stressni
boshqarish
ko‘nikmalari
(o‘rtacha ± SE)
Stressga
bardoshlilik darajasi
(o‘rtacha ± SE)
1-5
yil
4.0 ± 0.15
3.2 ± 0.18
3.0 ± 0.16
6-10
yil
3.7 ± 0.12
3.6 ± 0.14
3.4 ± 0.13
10
yildan ortiq
3.5 ± 0.10
3.8 ± 0.11
MUHOKAMA
Olingan natijalar O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan psixologlarning ish
faoliyatida sezilarli darajada stressni boshdan kechirishayotganini ko‘rsatdi. Umumiy
stress darajasining o‘rtacha ko‘rsatkichi (3.8 ball) psixologlarning kasbiy faoliyati
ularning emotsional va psixologik holatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatayotganligidan dalolat
beradi. Ayniqsa, emotsional charchash darajasining yuqoriligi (4.1 ball)
psixologlarning o‘z mijozlarining emotsional yukini qabul qilish va ularga hamdard
bo‘lish jarayonida katta emotsional resurs sarflashlarini tasdiqlaydi.
Depersonalizatsiya va kasbiy yutuqlarni qadrsizlantirish darajalarining nisbatan
pastroq bo‘lishi (mos ravishda 2.9 va 3.2 ball) psixologlarning o‘z kasbiga bo‘lgan
sadoqati va mijozlarga yordam berishga intilishlari hali ham saqlanib qolayotganligini
ko‘rsatishi mumkin. Biroq, stress darajasining umumiy yuqoriligi bu tendensiyaning
kelajakda o‘zgarishi xavfini tug‘diradi.
Stressni boshqarish ko‘nikmalarining o‘rtacha darajasi (3.5 ball) psixologlarning
stress bilan kurashish uchun ayrim strategiyalarga ega ekanligini ko‘rsatsa-da, stressga
bardoshlilik darajasining nisbatan pastligi (3.3 ball) bu ko‘nikmalar doimo ham
samarali bo‘lmasligi yoki etarli darajada rivojlanmaganligini anglatadi.
Ish stajiga ko‘ra qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatdiki, ish staji kam bo‘lgan
psixologlar (1-5 yil) umumiy stress darajasi yuqoriroq, stressni boshqarish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
238
ISSN:3030-3613
ko‘nikmalari va stressga bardoshlilik darajasi esa pastroq. Bu holat yangi ish boshlagan
psixologlarning kasbiy qiyinchiliklarga moslashish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Tajribali psixologlarda (10 yildan ortiq) stress darajasi nisbatan pastroq,
stressni boshqarish ko‘nikmalari va stressga bardoshlilik darajasi esa yuqoriroq
ekanligi ularning kasbiy tajriba orttirish jarayonida stressni yengishning samaraliroq
usullarini o‘zlashtirganliklari bilan izohlanishi mumkin. O‘rta stajga ega bo‘lgan
psixologlarda (6-10 yil) bu ko‘rsatkichlar o‘rtacha qiymatlarni namoyon etadi.
Sifatli intervyular natijalari shuni ko‘rsatdiki, psixologlar duch keladigan asosiy
stress omillari qatoriga mijozlarning murakkab emotsional muammolari, yuqori ish
hajmiga nisbatan vaqtning cheklanganligi, emotsional zo‘riqish, kasbiy chegaralarni
saqlashdagi qiyinchiliklar va superviziya hamda kasbiy qo‘llab-quvvatlashning yetarli
emasligi kiradi. Stressni yengishda psixologlar ko‘proq shaxsiy resurslarga (dam olish,
ijtimoiy aloqalar, hobbilar) va individual stressni boshqarish texnikalariga (nafas olish
mashqlari, meditatsiya) tayanishadi. Tashkiliy darajadagi qo‘llab-quvvatlash va kasbiy
superviziya imkoniyatlarining cheklanganligi ularning stressga bardoshliligini
oshirishda qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘diradi.
Olingan natijalar Rossiya olimlarining tadqiqotlari bilan hamohang bo‘lib, ular
ham psixologlarning kasbiy burnout va stressga moyilligini, shaxsiy resurslarni
rivojlantirish va kasbiy qo‘llab-quvvatlashning muhimligini ta’kidlashadi (Orel, 2005;
Vodopyanova & Starchenkova, 2006).
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan psixologlarning
stress darajasi e’tiborga molik bo‘lib, ularning stressga bardoshliligini oshirish uchun
kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish zarur. Bu chora-tadbirlar individual stressni
boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish bilan birga, tashkiliy darajada psixologlarni
qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishni ham o‘z ichiga olishi kerak.
XULOSA
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan psixologlarning kasbiy
faoliyatidagi stress darajasi va stressga bardoshliligini o‘rganishga qaratildi. Olingan
natijalar psixologlarning sezilarli darajada stressni boshdan kechirishayotganini,
ayniqsa emotsional charchash darajasi yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Ish staji kam
bo‘lgan psixologlar stressga ko‘proq moyil bo‘lib, stressni boshqarish ko‘nikmalari va
stressga bardoshlilik darajasi pastroq ekanligi aniqlandi. Tadqiqot shuningdek,
psixologlarning stressni yengishda asosan shaxsiy resurslarga tayanishini va tashkiliy
qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligini aniqladi. Ushbu topilmalar psixologlarning
ruhiy salomatligini saqlash va kasbiy samaradorligini oshirish uchun ularning stressga
bardoshliligini oshirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish zarurligini
ko‘rsatadi. Bu chora-tadbirlar individual stressni boshqarish ko‘nikmalarini
rivojlantirish, kasbiy superviziya tizimini takomillashtirish va tashkiliy darajada
psixologlarni qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga olishi lozim.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
239
ISSN:3030-3613
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Orel, V.Ye. (2005).
Sindrom psixicheskogo vygoraniya spetsialistov sotsial'noy
sfery
. Yaroslavl'.
2.
Vodopyanova,
N.Ye.,
&
Starchenkova,
Ye.S.
(2006).
Psixologiya
stressoustoychivosti
. SPb.: Izdatel'stvo S.-Peterburgskogo universiteta.
3.
Kitayev-Smyk, L.A. (1983).
Psixologiya stressa
. M.: Nauka.
4.
Rean, A.A., & Kudinov, S.R. (2008).
Psixologiya lichnosti v usloviyax
sotsial'nogo vzaimodeystviya
. SPb.: прайм-ЕВРОЗНАК.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-apreldagi “Psixologik
xizmatlar ko‘rsatish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-6200-son Farmoni. [Manba manzili] (Agar manba manzili
mavjud bo‘lsa, keltiring)
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni.
1
[Manba manzili] (Agar manba manzili mavjud
bo‘lsa, keltiring)
