T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
198
ISSN:3030-3613
TUGUN VAZIYATLARNI ANIQLASH. TUGUN VAZIYATLARNI HAL
QILISH
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg`ona davlat universiteti
israiltojimamatov@gmail.com
Ne`matova Shohsanam Nodirbek qizi
Fargʻona davlat universiteti talabasi
Anotatsiya:
Bu mavzu ma'lumotlar bazasi tizimlarida, ayniqsa, tarqatilgan
ma'lumotlar bazalari, replikatsiya stsenariylari va bir vaqtda kirish kontekstida
tugun
vaziyatlarni (konfliktlarni) aniqlash va hal qilish
ning muhim jarayoniga
bag'ishlangan. U vaziyatlarning keng tarqalgan sabablarini, ko'pincha bir vaqtda
amalga oshirilgan yangilash operatsiyalari (yozish-yozish vaziyatlari), replikalar
bo'ylab ma'lumotlar nomuvofiqligi yoki tarmoq bo'linishi hodisalaridan kelib
chiqadigan sabablarni o'rganadi. Annotatsiya bu vaziyatlarni aniqlashning turli
usullarini, shu jumladan bir vaqtda boshqarish mexanizmlaridan (masalan, bloklash,
ko'p versiyali bir vaqtda boshqarish - MVCC), vaziyatni aniqlash algoritmlaridan va
replikatsiya vaziyatini hal qiluvchilardan foydalanishni qamrab oladi. Bundan tashqari,
u vaziyatlarni hal qilish strategiyalari va vositalarini, masalan, "oxirgi yozuvchi g'olib"
siyosatlari, maxsus vaziyatni hal qilish mantig'i, sxema yoki ma'lumotlar farqlari uchun
uch tomonlama birlashtirish va qo'lda aralashuvni ko'rib chiqadi. Ma'lumotlar
bazalaridagi tugun vaziyatlarni tushunish va samarali boshqarish ma'lumotlar
yaxlitligini saqlash, izchillikni ta'minlash va murakkab, tarqatilgan ma'lumotlar bazasi
muhitida yuqori ish faoliyatini va samaradorlikni kafolatlash uchun nihoyatda
muhimdir.
Kalit so‘zlar:
Ma'lumotlar Bazasi Vaziyatlari, Tugun Vaziyatlari, Tarqatilgan
Ma'lumotlar Bazalari, Replikatsiya Vaziyatlari, Bir Vaqtda Boshqarish, Vaziyatni Hal
Qilish, Ma'lumotlar Izchilligi, Ma'lumotlar Yaxlitligi, Yozish-Yozish Vaziyatlari,
MVCC (Ko'p Versiyali Bir Vaqtda Boshqarish), Bloklash, Vaziyatni Aniqdash,
Birlashtirish Algoritmlari, Yuqori Ish Faoliyati, Tarqatilgan Tizimlar.
Аннотация:
Эта тема посвящена критически важному процессу
выявления и разрешения конфликтов узлов
в системах баз данных, особенно
в контексте распределенных баз данных, сценариев репликации и
одновременного доступа. В ней рассматриваются распространенные причины
возникновения конфликтов, которые часто связаны с одновременными
операциями обновления (конфликты записи-записи), несогласованностью
данных между репликами или событиями разделения сети. Аннотация
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
199
ISSN:3030-3613
охватывает различные методологии обнаружения этих конфликтов, включая
использование механизмов управления параллелизмом (например, блокировка,
многоверсионный контроль параллелизма - MVCC), алгоритмы обнаружения
конфликтов и средства разрешения конфликтов репликации. Кроме того, она
исследует стратегии и инструменты для разрешения конфликтов, такие как
политики "последний записывающий выигрывает", пользовательская логика
разрешения конфликтов, трехстороннее слияние для различий в схеме или
данных, а также ручное вмешательство. Понимание и эффективное управление
конфликтами узлов в базах данных имеют первостепенное значение для
поддержания целостности данных, обеспечения согласованности и гарантии
высокой доступности и производительности в сложных, распределенных средах
баз данных.
Ключевые слова:
Конфликты Баз Данных, Конфликты Узлов,
Распределенные Базы Данных, Конфликты Репликации, Управление
Параллелизмом,
Разрешение
Конфликтов,
Согласованность
Данных,
Целостность Данных, Конфликты Записи-Записи, MVCC (Многоверсионный
Контроль Параллелизма), Блокировка, Обнаружение Конфликтов, Алгоритмы
Слияния, Высокая Доступность, Распределенные Системы.
Annotation:
This topic focuses on the critical process of
identifying and
resolving node conflicts
within database systems, particularly in the context of
distributed databases, replication scenarios, and concurrent access. It explores common
causes of conflicts, which often arise from simultaneous update operations (write-write
conflicts), data inconsistencies across replicas, or network partitioning events. The
annotation covers various methodologies for detecting these conflicts, including the
use of concurrency control mechanisms (e.g., locking, multi-version concurrency
control - MVCC), conflict detection algorithms, and replication conflict resolvers.
Furthermore, it examines strategies and tools for conflict resolution, such as "last-
writer-wins" policies, custom conflict resolution logic, three-way merging for schema
or data differences, and manual intervention. Understanding and effectively managing
node conflicts in databases are paramount for maintaining data integrity, ensuring
consistency, and guaranteeing high availability and performance in complex,
distributed database environments.
Keywords:
Database Conflicts, Node Conflicts, Distributed Databases,
Replication Conflicts, Concurrency Control, Conflict Resolution, Data Consistency,
Data Integrity, Write-Write Conflicts, MVCC (Multi-Version Concurrency Control),
Locking, Conflict Detection, Merging Algorithms, High Availability, Distributed
Systems.
Kirish:
Tugun (Deadlock) — bu ikki yoki undan ortiq transaksiyalar
(operatsiyalar) bir-biri tomonidan band qilingan resurslarni kutib, bir-birini bloklab
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
200
ISSN:3030-3613
qo‘ygan holat. Natijada ikkala operatsiya ham bajarilmay qoladi, chunki har biri
ikkinchisini kutishga majbur bo‘ladi.
Tugun (Deadlock) Sodir Bo‘lishining Oddiy Misoli
1.
Transaksiya A:
o
Jadval1 dan maʼlumotni o‘qiydi va uni o‘zgartirish uchun qulflaydi
(lock).
o
Keyin Jadval2 ga
maʼlumot
qo‘shishga
urinadi,
lekin
u
allaqachon Transaksiya B tomonidan qulflangan.
2.
Transaksiya B:
o
Jadval2 dan maʼlumotni o‘qiydi va uni o‘zgartirish uchun qulflaydi
(lock).
o
Keyin Jadval1 ga
maʼlumot
qo‘shishga
urinadi,
lekin
u
allaqachon Transaksiya A tomonidan qulflangan.
Natija:
Transaksiya A Jadval2 ni kutadi.
Transaksiya B Jadval1 ni kutadi.
Ikkalasi ham bloklangan, hech biri oldinga siljiy olmaydi!
Tugun (Deadlock) Qachon Kelib Chiqadi?
Agar
2+
transaksiya
bir-birining
tugagan
resurslarini
kutsa.
Agar maʼlumotlarga murojaat tartibi bir xil bo‘lmasa (masalan, bir
transaksiya A→B tartibida, ikkinchisi B→A tartibida ishlayotgan bo‘lsa).
Agar transaksiyalar uzoq vaqt davom etsa va qo‘shimcha resurslarni bloklab
qo‘ysa.
Tugun (Deadlock) ni Qanday Oldini Olish Mumkin?
Transaksiyalarni
qisqa
tutish (tezroq
yakunlash).
Maʼlumotlarga har doim bir xil tartibda murojaat
qilish (masalan, A→B→C tartibiga
rioya
qilish).
Indekslardan
to‘g‘ri
foydalanish (qidiruv
tezligini
oshirish).
Deadlock detektorlardan foydalanish (DBMS avtomatik aniqlab, birini bekor
qiladi).
Lock timeout sozlamalari (agar resurs band bo‘lsa, kutish vaqtini cheklash).
Tugun (Deadlock) Qanday Hal Qilinadi?
1.
DBMS (MySQL, SQL Server, Oracle) avtomatik aniqlaydi va bir transaksiyani
"qurbon" (victim) qilib, uni bekor qiladi.
2.
Dasturiy tomondan qayta ishlash (retry mechanism) — agar transaksiya
deadlock tufayli bekor qilinsa, uni qayta urinish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
201
ISSN:3030-3613
3.
KILL buyrug‘i (agar kerak bo‘lsa, maʼlum bir seansni majburan to‘xtatish).
-- SQL Serverda deadlockni hal qilish
KILL 55;
-- 55 - bloklangan seans IDsi
Tugun (Deadlock) — bu ikki yoki undan ortiq jarayonlar bir-birini kutib, tizimni
bloklab
qo‘ygan
holat.
Buning oldini olish uchun transaksiyalarni optimallashtirish, bir xil tartibda
resurslardan foydalanish va DBMS sozlamalarini to‘g‘ri o‘rnatish kerak.
Agar tizimingizda deadlocklar tez-tez uchrasa, monitoring qurish va qayta
ishlash mexanizmlarini joriy etish yaxshi yechim bo‘ladi.
Tugun (deadlock) vaziyatlari ma'lumotlar bazasida avtomatik yoki qo'lda hal qilinadi.
Quyida tugunni qanday hal qilish va qaysi tizimlar bunga javob beradi haqida
tushuntiraman:
1. Ma'lumotlar Bazasi Tizimining Avtomatik Hal Qilishi
Ko'pgina
zamonaviy
DBMS
(MySQL,
SQL
Server,
Oracle,
PostgreSQL) deadlocklarni o'zi aniqlab, bir transaksiyani "qurbon" (victim) qilib bekor
qiladi.
Qanday Ishlaydi?
DBMS deadlock detector yordamida aylanma bog‘liqlikni (circular wait)
aniqlaydi.
Bir transaksiyani tanlab (qoida bo‘yicha) uni bekor qiladi (masalan, kamroq ish
qilganini yoki kechroq boshlanganini).
Qolgan transaksiya bajarilishini davom ettiradi.
Misol (SQL Server):
-- Avtomatik xabar: "Transaction (Process ID 62) was deadlocked on lock
resources..."
-- DBMS o'zi hal qilib, ERROR qaytaradi
2. Dasturchi Tomonidan Hal Qilish Usullari
Agar tizim o‘zi hal qilolmasa, dasturiy tomondan yechimlar qo‘llaniladi:
a) Transaksiyalarni Qayta Urinish (Retry Logic):
import time
from django.db import transaction, OperationalError
def run_transaction():
max_retries = 3
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
202
ISSN:3030-3613
for attempt in range(max_retries):
try:
with transaction.atomic():
# Transaksiya kodlari
return True
# Muvaffaqiyatli yakunlandi
except OperationalError as e:
if "deadlock" in str(e).lower() and attempt < max_retries - 1:
time.sleep(0.1)
# Qisqa kutish
continue
raise
# Qayta ishlab bo‘lmasa, xatolikni ko‘tarish
b) Seansni Majburan To‘xtatish (KILL):
-- Bloklangan seansni topish
SELECT blocking_session_id FROM sys.dm_exec_requests WHERE session_id =
@@SPID;
-- Seansni o‘chirish (SQL Server)
KILL 55;
/* 55 - blocking process ID */
c) Lock Timeout Sozlash:
-- Transaksiya N sekunddan keyin timeoutga uchrasa, bekor qilinadi
SET LOCK_TIMEOUT 5000;
/* 5 soniya */
3. Tugunni Oldini Olish – Eng Yaxshi Amaliyotlar
Tugunlarni hal qilishdan ko‘ra, ularni oldini olish afzal:
a)
Transaksiyalarni Optimallashtirish
Qisqa vaqtli transaksiyalardan foydalaning.
Faqat kerakli ma'lumotlarni lock qiling.
b)
Bir Xil Jadval Tartibi
Har
doim
ma'lumotlarga bir
xil
ketma-ketlikda murojaat
qiling:
To‘g‘ri: A
→
B
→
C
Noto‘g‘ri: A → B va B → A (deadlock riski!)
c)
Indexlardan Foydalanish
Tezroq so‘rovlar = qisqaroq lock vaqtlari.
d)
Isolation Darajasini To‘g‘ri Tanlash
-- SQL Serverda READ COMMITTED (deadlock kamroq)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
203
ISSN:3030-3613
SET TRANSACTION ISOLATION LEVEL READ COMMITTED;
Usul
Kim Bajaradi?
Izoh
DBMS avtomatik hal
qilish
MySQL/SQL
Server/Oracle
Transaksiyalardan birini
bekor qiladi
Retry mexanizmi
Dasturchi
Xatolikni qayta ishlash
KILL buyrug‘i
Admin/DBA
Bloklovchi
seansni
majburan to‘xtatish
Lock timeout
DBMS/Dastur
Kutish vaqtini cheklash
Eng
yaxshi
yechim
—
deadlocklarni
oldini
olish!
Agar tugun yuzaga kelsa, DBMS ko‘pincha o‘zi hal qiladi,
lekin dasturingizda retry mexanizmi bo‘lishi mustahkamroq.
Agar sizning ma'lumotlar bazangizda tez-tez deadlocklar bo‘layotgan bo‘lsa, jadval
dizaynini, so‘rovlarni va transaksiya tartibini tekshiring.
Tugun vaziyati - bu ikki yoki undan ortiq transaksiyalar bir-birini kutib turgan
holda, hech biri oldinga siljimay qolgan holat. Bu ma'lumotlar bazasida jiddiy
muammolarga olib kelishi mumkin.
Tugun Vaziyatlarni Aniqlash
1. SQL Serverda Tugunlarni Aniqlash
-- Faol tugun vaziyatlarni ko'rish
SELECT
tl.request_session_id,
wt.blocking_session_id,
OBJECT_NAME(p.OBJECT_ID) AS ObjectName,
tl.resource_type,
tl.resource_description,
tl.request_mode,
tl.request_status
FROM sys.dm_tran_locks tl
JOIN sys.dm_os_waiting_tasks wt ON tl.lock_owner_address = wt.resource_address
JOIN sys.partitions p ON p.hobt_id = tl.resource_associated_entity_id
WHERE tl.resource_database_id = DB_ID()
2. MySQLda Tugunlarni Aniqlash
-- Joriy transaksiyalar va ularni bloklovchilarni ko'rish
SHOW ENGINE INNODB STATUS;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
204
ISSN:3030-3613
-- Yoki
SELECT * FROM information_schema.INNODB_TRX;
SELECT * FROM information_schema.INNODB_LOCKS;
SELECT * FROM information_schema.INNODB_LOCK_WAITS;
3. Oracleda Tugunlarni Aniqlash
l.session_id,
o.owner,
o.object_name,
l.oracle_username,
l.os_user_name
FROM
v$locked_object l,
dba_objects o
WHERE
o.object_id = l.object_id;
Tugun Vaziyatlarni Oldini Olish Usullari
1. Transaksiyalarni Qisqa Tutish
Transaksiyalarni iloji boricha qisqa vaqt ichida yakunlang
Faqat zarur bo'lgan operatsiyalarni transaksiyaga oling
2. Ma'lumotlarga Bir Xil Tartibda Murojaat Qilish
Jadval va satrlarga doimo bir xil tartibda murojaat qiling
Masalan: A jadvali, keyin B jadvali deb ketma-ketlikka rioya qiling
3. Optimallashtirilgan So'rovlar
Indekslardan to'g'ri foydalaning
Uzun vaqt oladigan so'rovlarni optimallashtiring
4. Isolation Darajalarini To'g'ri Tanlash
READ COMMITTED kabi pastroq isolation darajalaridan foydalaning
Serializable faqat zarur bo'lganda ishlating
Tugun Vaziyatlarni Hal Qilish
1. SQL Serverda Tugunni Hal Qilish
-- Bloklangan seansni o'chirish
KILL <session_id>;
-- Tugunni avtomatik hal qilish uchun sozlash
ALTER DATABASE YourDatabase SET DEADLOCK_PRIORITY LOW;
2. MySQLda Tugunni Hal Qilish
-- Faol transaksiyalarni ko'rish
SHOW PROCESSLIST;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
205
ISSN:3030-3613
-- Kerakli processni to'xtatish
KILL <process_id>;
3. Oracleda Tugunni Hal Qilish
-- Tugun holatdagi seanslarni ko'rish
SELECT * FROM v$session WHERE blocking_session IS NOT NULL;
-- Seansni tugatish
ALTER SYSTEM KILL SESSION '<sid,serial#>';
Tugunlarni Monitoring Qilish
SQL Serverda Monitoring
-- Tugunlarni kuzatish uchun trace yaratish
CREATE EVENT SESSION [Deadlock_Monitor] ON SERVER
ADD EVENT sqlserver.xml_deadlock_report
ADD TARGET package0.event_file(SET filename=N'Deadlock_Monitor.xel')
GO
-- Trace ni boshlash
ALTER EVENT SESSION [Deadlock_Monitor] ON SERVER STATE = START;
GO
MySQLda Monitoring
-- Tugunlarni logga yozish
SET GLOBAL innodb_print_all_deadlocks = ON;
Eng Yaxshi Amaliyotlar
1.
Dasturiy ta'minotda xatoliklarni qayta ishlash
: Transaksiyalar uchun qayta
urinish mexanizmini amalga oshiring
2.
Connection Poolingdan foydalaning
: Bog'lanishlarni qayta ishlatish
3.
Timeoutlarni o'rnating
: Transaksiyalar uchun maksimum vaqt belgilang
4.
Monitoring tizimini yarating
: Tugunlarni vaqtida aniqlash uchun
5.
Testlash
: Yuqori yuk ostida sistemani test qilish
Tugun vaziyatlarni tushunish va ularni samarali boshqarish har qanday ma'lumotlar
bazasi dasturchisi uchun muhim ko'nikmadir. Yuqoridagi usullar va so'rovlar
yordamida siz o'z tizimlaringizdagi tugun muammolarini aniqlashingiz, oldini
olishingiz va hal qilishingiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aho, A. V., Lam, M. S., Sethi, R., & Ullman, J. D. (2006).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
206
ISSN:3030-3613
2.
Muchnick, S. S. (1997).
3.
Cooper, K., & Torczon, L. (2011).
4.
Grune, D., van Reeuwijk, K., Bal, H. E., Jacobs, C. J. H., & Langendoen, K.
(2012).
5.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g’li, Y. M. (2024). SUN’IY
INTELLEKTNING
AFZALLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI.
IZLANUVCHI, 1(1), 75-85.
6.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). NEYRO
KOMPYUTERLAR. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR
JURNALI, 1(5), 19-27.
7.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). K-YAQIN
QO'SHNI ALGORITMI. IZLANUVCHI, 1(1), 122-124.
8.
Abdulaziz o'g'li, Y. M. (2025). WPFDA ANIMATSIYA YARATISHNI
QO’LLANISHI. MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS, 1(4), 172-175.
9.
Abdulaziz o’g’li, Y. M. (2025). MOLIYA VA HISOB–KITOB
ILOVALARIDA WPF BILAN ISHLASH. MODERN PROBLEMS IN
EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS, 1(4), 189-193.
10.
Karimberdiyevich,
O.
M.
(2024).
NEYROEMULYATORLAR
VA
ULARNING
QO'LLANILISHI.
YANGI
O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI, 1(5), 82-89.
11.
Abdulaziz ogli, Y. M. (2025). WPF DA IKKI O’LCHOVLI VA UCH
O’LCHOVLI GRAFIKALAR BILAN ISHLASHNING HAYOTGA
TATBIQLARI. MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS, 1(4), 176-179.
12.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o’g’li, Y. M. (2024). MASHINANI O
‘RGANISHDA TASNIFLASH VA REGRESSIYA. IZLANUVCHI, 1(1), 114-
121.
13.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). PIVOT JADVALI
YARATISH VA TAHRIRLASH. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI, 1(5), 28-30.
14.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o’g’li, Y. M. (2024). MASHINANI O
‘RGANISHDA TASNIFLASH VA REGRESSIYA. IZLANUVCHI, 1(1), 114-
121.
15.
Karimberdiyevich, O. M. (2024). FORMAL GRAMMATIKA VA SEMANTIK
TO’R. IZLANUVCHI, 1(1), 94-99.
16.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g’li, Y. M. (2024). PROGNOZLASH
VA VIZUALIZATSIYA. TA’LIM, TARBIYA VA INNOVATSIYALAR
JURNALI, 1(1), 124-132.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
207
ISSN:3030-3613
17.
Karimberdiyevich, O. M. (2024). O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BIG
DATA NI RIVOJLANISH TENDENSIYALARI. TA’LIM, TARBIYA VA
INNOVATSIYALAR JURNALI, 1(1), 147-151.
18.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). ICHKI
MUAMMOLARNI
TUSHUNISH.
TA’LIM,
TARBIYA
VA
INNOVATSIYALAR JURNALI, 1(1), 98-104.
19.
Karimberdiyevich, O. M., Abdulaziz o‘g‘li, Y. M., & Hokimjon o’g, I. M. R.
(2024). EVALUTSION DASTURLASH. GENETIK ALGORITM. YANGI O
‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI, 1(4), 519-522.
20.
"Optimizing Compilers for Modern Architectures"
21.
"High Performance Browser Networking"
22.
"Performance Optimization Techniques in C# and .NET"
23.
"Computer Systems: A Programmer’s Perspective"
24.
"Modern Compiler Implementation in C / Java / ML"
25.
"Software Optimization Guide"
(Intel Developer Manual)
