T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
130
ISSN:3030-3613
INSONIYAT TAFAKKURINING ILK MAHSULI – MIFLAR
Qo’qon universiteti Аndijon filiali
Ijtimoiy – gumanitar va pedagogika fakulteti
Filologiya fani yo’nalishi
Muhtorova Shoiraxon Abduhalil qizi
Filologiya fani yo’nalishi
Abdusalomova Mashhura Isomidddin qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada miflarning mazmuni,nech turlari turga
bo’linishlari va ularning xalq ijodiyoti madaniyatidagi ahamiyati haqida so’z
yuritiladi. Miflar insoniyat tafakkuring ilk bosqichini aks ettirib o’zida mujassam etadi.
Mif orqali xalqning dunyo qarashini orzu va ruhiyati yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Mif,mifalogiya, mifning turlari, afsona, dualistik mif, manistik
mif,esxotologik mif, mifalogik obrazlar , mifalogik maktab.
KIRISH
Qadimgi odamning olam va borliq haqidagi ibtidoiy tasavvurlarining majmui
bu- mif hisoblanadi. Mif yunoncha mifhos- afsona, rivoyat, asotir, ibtidoiy kishilarning
ongi va tushunchasi inson tabiat va jamiyat hodisalarining aks etishidir. Qadimdan beri
odamlar atrofdagi voqealar tabiat hodisalari yoki hayotdagi sirli narsalarni tushunishga
harakat qilishgan. Ilm fan hali yo’q paytda ular o’zlaring tasavvurlariga tayanib turli
hikoyalar to’qishgan. Bizga ham bu mavzu juda ham qiziq tuyildi chunki miflar
orqasidan inson tafakkurining ilk izlari yotadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Ilmiy bilimlar tizimi ijtimoiy ong shakllaridan biri bu – fan hisoblanadi. Fan –
o’zining ilmiy tushuncha uslublari va metodologiyasiga ega bo’lgan olamni bilish va
o’zlashtirishning maxsus usuli ilmiy bilimlar tizimidir. Olam tabiat hodisalari va
ijtimoiy hayot hususidagi qadimgi fantastik tushunchalarni o’zida aks ettirgan miflar
quyidagi turlarga bo’linadia:
Ibtidoiy haqida miflar (olamning yaratilishi va yerda hayotning paydo bo’lishi
haqidagi miflar.)
Samoviy miflar (osmon jismlari va tabiat hodisalarining paydo bo’lishi haqidagi
miflar.)
Antropogenik miflar (g’yri oddiy xislatga ega bo’lgan afsonaviy personajga ega
bo’lgan miflar.)
Kult miflar (muayyan e’tiqodiy ishonchlar bilan bog’liq miflar.)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
131
ISSN:3030-3613
Totemistik miflar(totem-ajdod haqidagi qadimgi tasavvurlar asosida paydo
bo’lgan.)
Kalendar miflar (yil, oy, kun hisobi bilan bog’liq miflar)
O’lib – tiriluvchi tabiat kultlari haqidagi miflar.
Animistrik
miflar
(jon
haqidagi
qadimgi
tasavvurlarni
o’zida
mujassamlashtirgan miflar.)
Manistik miflar (ajdodlar homiyligi haqidagi miflar.)
Dualistik miflar (ezgulik va yovuzlik o’rtasidagi kurash haqidagi asotiriy
qarashlarni o’zida aks ettirgan miflar.)
Esxotologik miflar (olamning intihosi oxir zamon to’g’risidagi miflar.
Turli xalqlarning olamning yaratilishi, tabiat hodisalari, fantastik mavjudotlar
xudolar va qahramonlar va ular bilan bog’liqq hodisalar haqidagi tasavvurlarni ifodalab
ma’lum bir tizimga solingan shakli- mifologik dunyo qarash deb yuritiladi. Bu tizimga
solishning muhim shakllari epos, ertaklar,afsonalar, rivoyatlar bo’lib miflar eng avvalo
ular orqali ifodalanadi. Shu yo’sinda jamlangan bilim va tajriba avloddan avlodga
o’tishini ham ta’minlaydi. Mifologik dunyoqarashda tabiat narsalari va hodisalari
inson bilan bir xil qonunda muvofiq yashaydi, inson bilan birxil sezgilar va xoxishga
ega bo’ladi. Shuningdek, unda ulkan olam doirasida unyoning cheksiz rang –
barangligi vujudga keladi va har bir dunyo o’z makon va vaqtiga ega bo’lishining
guvohi bo’lishimiz mumkin. Mifologik dunyo qarashning o’ziga xos xususiyati
shundan iboratki’ bu oddiy rivoyat emas balki og’zaki muqaddas matnning arxaik
ongdagi voqea – hodisalarga odamga va u yashayotgan dunyoga ta’sir ko’rsatuvchi
muayyan borliq sifatida yuzaga kelgan dunyo qarashdir. Mifologik dunyoqarashga
ko’ra bu olam boshqa dunyolar bilan o’ralgan ularning barchasi insoniyat bilan
muayyan darajada bog’langan hamda o’sha borliqnining kuchlari va aloqadorlik
munosabatlari odamlar yashaydigan olam va insonning o’ziga faol ta’sir ko’rsatadi.
Mifologik obrazlar o’z navbatida insonlarning dunyo qarashiga ham ta’sir qiladi.
Dunyoqarashning mohiyati shundaki, u faqat insongagina xos bo’lib, hayotiy tajriba
va emperik bilimlar asosida shakllanadi. Dunyoqarash hayot bilan bog’liq mifologik,
diniy, badiiy, siyosiy,ilmiy qarashlarini o’zida aks ettiradi. Mif va din falsafa va fan
dunyoqarishining dastlabki shakllari bo’lib unda shubhaga o’rin yo’qdir. Garchi bu
miflar ibtidoiy jamiyat iqtisodiy taraqqiyotning pastligi va inson bilimining zaifligi
tufayli vujudga kelgan bo’lsa ham, lekin ular kishilarni xayotni sevishga, xar qanday
ishda g’olib chiqishga yo’llar va insonning kuch – qudratini ulug’lar edi. Miflarning
ahamiyati ham shundadir. A.M.Gorkiy Sovet yozuvchilarining Butun ittifoq
birinchi se’zdida qilgan dokladida bunday degan edi: “Qadimgi miflar va afsonalarning
ma’lum ekanligiga shuxa qilmayman, ammo men bu mif va afsonalarning
asosiymag’zini chuqurroq tushinishlaringizni istardim. Bularning asosiy g’oyasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
132
ISSN:3030-3613
qadimgi davrlardagi mehnat kishilarning yukini yengillashtirishga, ularning ish
unumini oshirishga, to’rt oyoqli va ikki oyoqli dushmanlarga qarshi qurollanishlariga
hamda so’z kuchi – “avrash”,”afsun” yo’li bilan tabiatning kishilarga xatarli bo’lgan
xodisalariga ta’sir etishlariga qaratilgan. ‘’Mifologik maktab’’ning rivojlanishi
natijasida XIX asrning o’rtalariga kelib folklorshunoslikda bir qator yangi nazaryalar
yuzaga keldi. Jumladan miflar astronomik yoxud tabiiy hodisalarning allegoriyasi
tarzida tasavvur qilishga assoslangan “solyar – meteorologiknazariya”yoki “shamsiy –
meteorologik nazariya” (nemis olimlari – A.Kun , M.Muyuller var us olimlari -
F.N.Buslayev, L.F.Voevodiskiylar) miflarning xalqning yovuz kuchlar va ruhlar olami
to’g’risidagi
tasavvurlari
tizimi
sifatida
tushintiruvchi
“quyi
mifologiya”yoki”demonologik nazariya” (nemis olimlari – V.Shvarst, V.Minxard ) ruh
xaqidagi qarashlarni tabiatga tadbiq etish asosida yuzaga kelgan. “Mifologik maktab”
vakillarining ilmiy tadqiqotlari arxiak miflar haqidagi ilmiy tasavvurlarni boyitish,
qadimgi turkiy,hind, eron, german, kelt, slavyan va boshqa xalqlar mifologiyasini keng
ko’lamda o’rganish hamda xalq og’zaki badiiy ijodi asarlarini to’plash va tadqiq etish
bilan bog’liq ko’gina nazariy muommolarni xal qilinishiga asos bo’ldi. Bevosita
“mifologik maktab” konstepstiyalari asosida, mifologiya folklor va adabiyotni qiyosiy
o’rganish yo’nalishi shakllandi. Shuning uchun ham bu maktab ilmiy konstepstiyalari
qadimgi miflarni tadqiq etish bugungi kunga qadar muhim nazariy asos vazifasini o’tab
kelmoqda.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda mif, afsona, asotir, rivoyat va boshqa qadimgi asarlarda
insoniyatni yaxshilikka yetaklash ezgulik asosida tarbiyalsh bosh mavzu qilib
tanlanganligini ko’ramiz. Bir so’z bilan aytganda bu janrlar tom ma’nodagi didaktik
masalalarni qamrab olgan va asrlar davomida avloddan – avlodga o’tib kelgan. Hozir
ham bu noyob asarlar o’z qiymatini yo’qotgan emas. Bu manbalar yozma adabiyotga
ham katta xizmat qilib kelmoqda.Mif va mifalogik qarashlar inson ongiga chuqur ta`sir
qilib , uni fantastik olamga yetaklaydi va ma`naviy ongiga ozuqa beradi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher
Navoiy
ijodi
misolida).
Hamkor
konferensiyalar
,
1
(11), 386-388.
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
University Research Base
, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
2
(42),
144-149.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
133
ISSN:3030-3613
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI.
Наука и технология в современном мире
,
4
(5), 36-38.
5.
O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA
(DILMUROD QURONOV IJODI MISOLIDA).
World of Philology
,
2
(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy.
Asian Journal of Multidimensional
Research
,
10
(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION
,
2
(4), 173-176.
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In
Конференции
.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF FORMING
INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN.
Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal
,
12
(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna, Jaxongirova Tamila; ,CURRENT TRENDS AND DEVELOPMENT
FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN
EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-
6101.
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND
TECHNICAL
TRANSLATION
WITH
A
FOCUS
ON
TERMINOLOGICAL DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue
34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND LINGUISTIC
FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF LINGUISTICS.
University Research Base
, 992-995.
